The Great Epic of the Bhārata dynasty 7.85: pañcāśītitamo'dhyāyaḥ
Mahābhārata 7.85
- Language
- Sanskrit
pañcāśītitamo'dhyāyaḥ
7.85.1
dhṛtarāṣṭra uvāca |
bhāradvājaṃ kathaṃ yuddhe yuyudhāno'bhyavārayat |
saṃjayācakṣva tattvena paraṃ kautūhalaṃ hi me || 1 ||
7.85.2
saṃjaya uvāca |
śṛṇu rājanmahāprājña saṃgrāmaṃ lomaharṣaṇam |
droṇasya pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ yuyudhānapurogamaiḥ || 2 ||
7.85.3
vadhyamānaṃ balaṃ dṛṣṭvā yuyudhānena māriṣa |
abhyadravatsvayaṃ droṇaḥ sātyakiṃ satyavikramam || 3 ||
7.85.4
tamāpatantaṃ sahasā bhāradvājaṃ mahāratham |
sātyakiḥ pañcaviṃśatyā kṣudrakāṇāṃ samārpayat || 4 ||
7.85.5
droṇo'pi yudhi vikrānto yuyudhānaṃ samāhitaḥ |
avidhyatpañcabhistūrṇaṃ hemapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ || 5 ||
7.85.6
te varma bhittvā sudṛḍhaṃ dviṣatpiśitabhojanāḥ |
abhyagurdharaṇīṃ rājañśvasanta iva pannagāḥ || 6 ||
7.85.7
dīrghabāhurabhikruddhastottrārdita iva dvipaḥ |
droṇaṃ pañcāśatāvidhyannārācairagnisaṃnibhaiḥ || 7 ||
7.85.8
bhāradvājo raṇe viddho yuyudhānena satvaram |
sātyakiṃ bahubhirbāṇairyatamānamavidhyata || 8 ||
7.85.9
tataḥ kruddho maheṣvāso bhūya eva mahābalaḥ |
sātvataṃ pīḍayāmāsa śatena nataparvaṇā || 9 ||
7.85.10
sa vadhyamānaḥ samare bhāradvājena sātyakiḥ |
nābhyapadyata kartavyaṃ kiṃcideva viśāṃ pate || 10 ||
7.85.11
viṣaṇṇavadanaścāpi yuyudhāno'bhavannṛpa |
bhāradvājaṃ raṇe dṛṣṭvā visṛjantaṃ śitāñśarān || 11 ||
7.85.12
taṃ tu saṃprekṣya te putrāḥ sainikāśca viśāṃ pate |
prahṛṣṭamanaso bhūtvā siṃhavadvyanadanmuhuḥ || 12 ||
7.85.13
taṃ śrutvā ninadaṃ ghoraṃ pīḍyamānaṃ ca mādhavam |
yudhiṣṭhiro'bravīdrājansarvasainyāni bhārata || 13 ||
7.85.14
eṣa vṛṣṇivaro vīraḥ sātyakiḥ satyakarmakṛt |
grasyate yudhi vīreṇa bhānumāniva rāhuṇā |
abhidravata gacchadhvaṃ sātyakiryatra yudhyate || 14 ||
7.85.15
dhṛṣṭadyumnaṃ ca pāñcālyamidamāha janādhipa |
abhidrava drutaṃ droṇaṃ kiṃ nu tiṣṭhasi pārṣata |
na paśyasi bhayaṃ ghoraṃ droṇānnaḥ samupasthitam || 15 ||
7.85.16
asau droṇo maheṣvāso yuyudhānena saṃyuge |
krīḍate sūtrabaddhena pakṣiṇā bālako yathā || 16 ||
7.85.17
tatraiva sarve gacchantu bhīmasenamukhā rathāḥ |
tvayaiva sahitā yattā yuyudhānarathaṃ prati || 17 ||
7.85.18
pṛṣṭhato'nugamiṣyāmi tvāmahaṃ sahasainikaḥ |
sātyakiṃ mokṣayasvādya yamadaṃṣṭrāntaraṃ gatam || 18 ||
7.85.19
evamuktvā tato rājā sarvasainyena pāṇḍavaḥ |
abhyadravadraṇe droṇaṃ yuyudhānasya kāraṇāt || 19 ||
7.85.20
tatrārāvo mahānāsīddroṇamekaṃ yuyutsatām |
pāṇḍavānāṃ ca bhadraṃ te sṛñjayānāṃ ca sarvaśaḥ || 20 ||
7.85.21
te sametya naravyāghrā bhāradvājaṃ mahāratham |
abhyavarṣañśaraistīkṣṇaiḥ kaṅkabarhiṇavājitaiḥ || 21 ||
7.85.22
smayanneva tu tānvīrāndroṇaḥ pratyagrahītsvayam |
atithīnāgatānyadvatsalilenāsanena ca || 22 ||
7.85.23
tarpitāste śaraistasya bhāradvājasya dhanvinaḥ |
ātitheyagṛhaṃ prāpya nṛpate'tithayo yathā || 23 ||
7.85.24
bhāradvājaṃ ca te sarve na śekuḥ prativīkṣitum |
madhyaṃdinamanuprāptaṃ sahasrāṃśumiva prabho || 24 ||
7.85.25
tāṃstu sarvānmaheṣvāsāndroṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ |
atāpayaccharavrātairgabhastibhirivāṃśumān || 25 ||
7.85.26
vadhyamānā raṇe rājanpāṇḍavāḥ sṛñjayāstathā |
trātāraṃ nādhyagacchanta paṅkamagnā iva dvipāḥ || 26 ||
7.85.27
droṇasya ca vyadṛśyanta visarpanto mahāśarāḥ |
gabhastaya ivārkasya pratapantaḥ samantataḥ || 27 ||
7.85.28
tasmindroṇena nihatāḥ pāñcālāḥ pañcaviṃśatiḥ |
mahārathasamākhyātā dhṛṣṭadyumnasya saṃmatāḥ || 28 ||
7.85.29
pāṇḍūnāṃ sarvasainyeṣu pāñcālānāṃ tathaiva ca |
droṇaṃ sma dadṛśuḥ śūraṃ vinighnantaṃ varānvarān || 29 ||
7.85.30
kekayānāṃ śataṃ hatvā vidrāvya ca samantataḥ |
droṇastasthau mahārāja vyāditāsya ivāntakaḥ || 30 ||
7.85.31
pāñcālānsṛñjayānmatsyānkekayānpāṇḍavānapi |
droṇo'jayanmahābāhuḥ śataśo'tha sahasraśaḥ || 31 ||
7.85.32
teṣāṃ samabhavacchabdo vadhyatāṃ droṇasāyakaiḥ |
vanaukasāmivāraṇye dahyatāṃ dhūmaketunā || 32 ||
7.85.33
tatra devāḥ sagandharvāḥ pitaraścābruvannṛpa |
ete dravanti pāñcālāḥ pāṇḍavāśca sasainikāḥ || 33 ||
7.85.34
taṃ tathā samare droṇaṃ nighnantaṃ somakānraṇe |
na cāpyabhiyayuḥ kecidapare naiva vivyadhuḥ || 34 ||
7.85.35
vartamāne tathā raudre tasminvīravarakṣaye |
aśṛṇotsahasā pārthaḥ pāñcajanyasya nisvanam || 35 ||
7.85.36
pūrito vāsudevena śaṅkharāṭsvanate bhṛśam |
yudhyamāneṣu vīreṣu saindhavasyābhirakṣiṣu |
nadatsu dhārtarāṣṭreṣu vijayasya rathaṃ prati || 36 ||
7.85.37
gāṇḍīvasya ca nirghoṣe vipranaṣṭe samantataḥ |
kaśmalābhihato rājā cintayāmāsa pāṇḍavaḥ || 37 ||
7.85.38
na nūnaṃ svasti pārthasya yathā nadati śaṅkharāṭ |
kauravāśca yathā hṛṣṭā vinadanti muhurmuhuḥ || 38 ||
7.85.39
evaṃ saṃcintayitvā tu vyākulenāntarātmanā |
ajātaśatruḥ kaunteyaḥ sātvataṃ pratyabhāṣata || 39 ||
7.85.40
bāṣpagadgadayā vācā muhyamāno muhurmuhuḥ |
kṛtyasyānantarāpekṣī śaineyaṃ śinipuṃgavam || 40 ||
7.85.41
yaḥ sa dharmaḥ purā dṛṣṭaḥ sadbhiḥ śaineya śāśvataḥ |
sāṃparāye suhṛtkṛtye tasya kālo'yamāgataḥ || 41 ||
7.85.42
sarveṣvapi ca yodheṣu cintayañśinipuṃgava |
tvattaḥ suhṛttamaṃ kaṃcinnābhijānāmi sātyake || 42 ||
7.85.43
yo hi prītamanā nityaṃ yaśca nityamanuvrataḥ |
sa kārye sāṃparāye tu niyojya iti me matiḥ || 43 ||
7.85.44
yathā ca keśavo nityaṃ pāṇḍavānāṃ parāyaṇam |
tathā tvamapi vārṣṇeya kṛṣṇatulyaparākramaḥ || 44 ||
7.85.45
so'haṃ bhāraṃ samādhāsye tvayi taṃ voḍhumarhasi |
abhiprāyaṃ ca me nityaṃ na vṛthā kartumarhasi || 45 ||
7.85.46
sa tvaṃ bhrāturvayasyasya gurorapi ca saṃyuge |
kuru kṛcchre sahāyārthamarjunasya nararṣabha || 46 ||
7.85.47
tvaṃ hi satyavrataḥ śūro mitrāṇāmabhayaṃkaraḥ |
loke vikhyāyase vīra karmabhiḥ satyavāgiti || 47 ||
7.85.48
yo hi śaineya mitrārthe yudhyamānastyajettanum |
pṛthivīṃ vā dvijātibhyo yo dadyātsamameva tat || 48 ||
7.85.49
śrutāśca bahavo'smābhī rājāno ye divaṃ gatāḥ |
dattvemāṃ pṛthivīṃ kṛtsnāṃ brāhmaṇebhyo yathāvidhi || 49 ||
7.85.50
evaṃ tvāmapi dharmātmanprayāce'haṃ kṛtāñjaliḥ |
pṛthivīdānatulyaṃ syādadhikaṃ vā phalaṃ vibho || 50 ||
7.85.51
eka eva sadā kṛṣṇo mitrāṇāmabhayaṃkaraḥ |
raṇe saṃtyajati prāṇāndvitīyastvaṃ ca sātyake || 51 ||
7.85.52
vikrāntasya ca vīrasya yuddhe prārthayato yaśaḥ |
śūra eva sahāyaḥ syānnetaraḥ prākṛto janaḥ || 52 ||
7.85.53
īdṛśe tu parāmarde vartamānasya mādhava |
tvadanyo hi raṇe goptā vijayasya na vidyate || 53 ||
7.85.54
ślāghanneva hi karmāṇi śataśastava pāṇḍavaḥ |
mama saṃjanayanharṣaṃ punaḥ punarakīrtayat || 54 ||
7.85.55
laghvastraścitrayodhī ca tathā laghuparākramaḥ |
prājñaḥ sarvāstravicchūro muhyate na ca saṃyuge || 55 ||
7.85.56
mahāskandho mahorasko mahābāhurmahādhanuḥ |
mahābalo mahāvīryaḥ sa mahātmā mahārathaḥ || 56 ||
7.85.57
śiṣyo mama sakhā caiva priyo'syāhaṃ priyaśca me |
yuyudhānaḥ sahāyo me pramathiṣyati kauravān || 57 ||
7.85.58
asmadarthaṃ ca rājendra saṃnahyedyadi keśavaḥ |
rāmo vāpyaniruddho vā pradyumno vā mahārathaḥ || 58 ||
7.85.59
gado vā sāraṇo vāpi sāmbo vā saha vṛṣṇibhiḥ |
sahāyārthaṃ mahārāja saṃgrāmottamamūrdhani || 59 ||
7.85.60
tathāpyahaṃ naravyāghraṃ śaineyaṃ satyavikramam |
sāhāyye viniyokṣyāmi nāsti me'nyo hi tatsamaḥ || 60 ||
7.85.61
iti dvaitavane tāta māmuvāca dhanaṃjayaḥ |
parokṣaṃ tvadguṇāṃstathyānkathayannāryasaṃsadi || 61 ||
7.85.62
tasya tvamevaṃ saṃkalpaṃ na vṛthā kartumarhasi |
dhanaṃjayasya vārṣṇeya mama bhīmasya cobhayoḥ || 62 ||
7.85.63
yaccāpi tīrthāni carannagacchaṃ dvārakāṃ prati |
tatrāhamapi te bhaktimarjunaṃ prati dṛṣṭavān || 63 ||
7.85.64
na tatsauhṛdamanyeṣu mayā śaineya lakṣitam |
yathā tvamasmānbhajase vartamānānupaplave || 64 ||
7.85.65
so'bhijātyā ca bhaktyā ca sakhyasyācāryakasya ca |
sauhṛdasya ca vīryasya kulīnatvasya mādhava || 65 ||
7.85.66
satyasya ca mahābāho anukampārthameva ca |
anurūpaṃ maheṣvāsa karma tvaṃ kartumarhasi || 66 ||
7.85.67
suyodhano hi sahasā gato droṇena daṃśitaḥ |
pūrvameva tu yātāste kauravāṇāṃ mahārathāḥ || 67 ||
7.85.68
sumahānninadaścaiva śrūyate vijayaṃ prati |
sa śaineya javenātra gantumarhasi mādhava || 68 ||
7.85.69
bhīmaseno vayaṃ caiva saṃyattāḥ sahasainikāḥ |
droṇamāvārayiṣyāmo yadi tvāṃ prati yāsyati || 69 ||
7.85.70
paśya śaineya sainyāni dravamāṇāni saṃyuge |
mahāntaṃ ca raṇe śabdaṃ dīryamāṇāṃ ca bhāratīm || 70 ||
7.85.71
mahāmārutavegena samudramiva parvasu |
dhārtarāṣṭrabalaṃ tāta vikṣiptaṃ savyasācinā || 71 ||
7.85.72
rathairviparidhāvadbhirmanuṣyaiśca hayaiśca ha |
sainyaṃ rajaḥsamuddhūtametatsaṃparivartate || 72 ||
7.85.73
saṃvṛtaḥ sindhusauvīrairnakharaprāsayodhibhiḥ |
atyantāpacitaiḥ śūraiḥ phalgunaḥ paravīrahā || 73 ||
7.85.74
naitadbalamasaṃvārya śakyo hantuṃ jayadrathaḥ |
ete hi saindhavasyārthe sarve saṃtyaktajīvitāḥ || 74 ||
7.85.75
śaraśaktidhvajavanaṃ hayanāgasamākulam |
paśyaitaddhārtarāṣṭrāṇāmanīkaṃ sudurāsadam || 75 ||
7.85.76
śṛṇu dundubhinirghoṣaṃ śaṅkhaśabdāṃśca puṣkalān |
siṃhanādaravāṃścaiva rathanemisvanāṃstathā || 76 ||
7.85.77
nāgānāṃ śṛṇu śabdaṃ ca pattīnāṃ ca sahasraśaḥ |
sādināṃ dravatāṃ caiva śṛṇu kampayatāṃ mahīm || 77 ||
7.85.78
purastātsaindhavānīkaṃ droṇānīkasya pṛṣṭhataḥ |
bahutvāddhi naravyāghra devendramapi pīḍayet || 78 ||
7.85.79
aparyante bale magno jahyādapi ca jīvitam |
tasmiṃśca nihate yuddhe kathaṃ jīveta mādṛśaḥ |
sarvathāhamanuprāptaḥ sukṛcchraṃ bata jīvitam || 79 ||
7.85.80
śyāmo yuvā guḍākeśo darśanīyaśca pāṇḍavaḥ |
laghvastraścitrayodhī ca praviṣṭastāta bhāratīm || 80 ||
7.85.81
sūryodaye mahābāhurdivasaścātivartate |
tanna jānāmi vārṣṇeya yadi jīvati vā na vā |
kurūṇāṃ cāpi tatsainyaṃ sāgarapratimaṃ mahat || 81 ||
7.85.82
eka eva ca bībhatsuḥ praviṣṭastāta bhāratīm |
aviṣahyāṃ mahābāhuḥ surairapi mahāmṛdhe || 82 ||
7.85.83
na ca me vartate buddhiradya yuddhe kathaṃcana |
droṇo'pi rabhaso yuddhe mama pīḍayate balam |
pratyakṣaṃ te mahābāho yathāsau carati dvijaḥ || 83 ||
7.85.84
yugapacca sametānāṃ kāryāṇāṃ tvaṃ vicakṣaṇaḥ |
mahārthaṃ laghusaṃyuktaṃ kartumarhasi mādhava || 84 ||
7.85.85
tasya me sarvakāryeṣu kāryametanmataṃ sadā |
arjunasya paritrāṇaṃ kartavyamiti saṃyuge || 85 ||
7.85.86
nāhaṃ śocāmi dāśārhaṃ goptāraṃ jagataḥ prabhum |
sa hi śakto raṇe tāta trīm̐llokānapi saṃgatān || 86 ||
7.85.87
vijetuṃ puruṣavyāghra satyametadbravīmi te |
kiṃ punardhārtarāṣṭrasya balametatsudurbalam || 87 ||
7.85.88
arjunastveva vārṣṇeya pīḍito bahubhiryudhi |
prajahyātsamare prāṇāṃstasmādvindāmi kaśmalam || 88 ||
7.85.89
tasya tvaṃ padavīṃ gaccha gaccheyustvādṛśā yathā |
tādṛśasyedṛśe kāle mādṛśenābhicoditaḥ || 89 ||
7.85.90
raṇe vṛṣṇipravīrāṇāṃ dvāvevātirathau smṛtau |
pradyumnaśca mahābāhustvaṃ ca sātvata viśrutaḥ || 90 ||
7.85.91
astre nārāyaṇasamaḥ saṃkarṣaṇasamo bale |
vīratāyāṃ naravyāghra dhanaṃjayasamo hyasi || 91 ||
7.85.92
bhīṣmadroṇāvatikramya sarvayuddhaviśāradam |
tvāmadya puruṣavyāghraṃ loke santaḥ pracakṣate || 92 ||
7.85.93
nāsādhyaṃ vidyate loke sātyakeriti mādhava |
tattvāṃ yadabhivakṣyāmi tatkuruṣva mahābala || 93 ||
7.85.94
saṃbhāvanā hi lokasya tava pārthasya cobhayoḥ |
nānyathā tāṃ mahābāho saṃprakartumihārhasi || 94 ||
7.85.95
parityajya priyānprāṇānraṇe vicara vīravat |
na hi śaineya dāśārhā raṇe rakṣanti jīvitam || 95 ||
7.85.96
ayuddhamanavasthānaṃ saṃgrāme ca palāyanam |
bhīrūṇāmasatāṃ mārgo naiṣa dāśārhasevitaḥ || 96 ||
7.85.97
tavārjuno gurustāta dharmātmā śinipuṃgava |
vāsudevo guruścāpi tava pārthasya dhīmataḥ || 97 ||
7.85.98
kāraṇadvayametaddhi jānānastvāhamabruvam |
māvamaṃsthā vaco mahyaṃ gurustava gurorhyaham || 98 ||
7.85.99
vāsudevamataṃ caitanmama caivārjunasya ca |
satyametanmayoktaṃ te yāhi yatra dhanaṃjayaḥ || 99 ||
7.85.100
etadvacanamājñāya mama satyaparākrama |
praviśaitadbalaṃ tāta dhārtarāṣṭrasya durmateḥ || 100 ||
7.85.101
praviśya ca yathānyāyaṃ saṃgamya ca mahārathaiḥ |
yathārhamātmanaḥ karma raṇe sātvata darśaya || 101 ||
Commentaries (5)
- Bhāratabhāvadīpa — Nīlakaṇṭha Caturdhara 1650, Sanskrit
- Jñānadīpikā — Devabodha, Sanskrit
- Lakṣaślokālaṅkāra — Vādirāja, Sanskrit
- Mahābhārataṭīkā — Nīlakaṇṭha Dīkṣita, Sanskrit
- Lakṣābharaṇa — Vādirāja Sūri, Sanskrit
Other recensions (1)
- Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) — Sanskrit