Mahabharata 7.88
Mahābhārata 7.88
- Language
- Sanskrit
7.88.1
saṃjaya uvāca |
prayāte tava sainyaṃ tu yuyudhāne yuyutsayā |
dharmarājo mahārāja svenānīkena saṃvṛtaḥ |
prāyāddroṇarathaprepsuryuyudhānasya pṛṣṭhataḥ || 1 ||
7.88.2
tataḥ pāñcālarājasya putraḥ samaradurmadaḥ |
prākrośatpāṇḍavānīke vasudānaśca pārthivaḥ || 2 ||
7.88.3
āgacchata praharata drutaṃ viparidhāvata |
yathā sukhena gaccheta sātyakiryuddhadurmadaḥ || 3 ||
7.88.4
mahārathā hi bahavo yatiṣyantyasya nirjaye |
iti bruvanto vegena samāpeturbalaṃ tava || 4 ||
7.88.5
vayaṃ pratijigīṣantastatra tānsamabhidrutāḥ |
tataḥ śabdo mahānāsīdyuyudhānarathaṃ prati || 5 ||
7.88.6
prakampyamānā mahatī tava putrasya vāhinī |
sātvatena mahārāja śatadhābhivyadīryata || 6 ||
7.88.7
tasyāṃ vidīryamāṇāyāṃ śineḥ pautro mahārathaḥ |
sapta vīrānmaheṣvāsānagrānīke vyapothayat || 7 ||
7.88.8
te bhītā mṛdyamānāśca pramṛṣṭā dīrghabāhunā |
āyodhanaṃ jahurvīrā dṛṣṭvā tamatimānuṣam || 8 ||
7.88.9
rathairvimathitākṣaiśca bhagnanīḍaiśca māriṣa |
cakrairvimathitaiśchinnairdhvajaiśca vinipātitaiḥ || 9 ||
7.88.10
anukarṣaiḥ patākābhiḥ śirastrāṇaiḥ sakāñcanaiḥ |
bāhubhiścandanādigdhaiḥ sāṅgadaiśca viśāṃ pate || 10 ||
7.88.11
hastihastopamaiścāpi bhujagābhogasaṃnibhaiḥ |
ūrubhiḥ pṛthivī channā manujānāṃ narottama || 11 ||
7.88.12
śaśāṅkasaṃnikāśaiśca vadanaiścārukuṇḍalaiḥ |
patitairvṛṣabhākṣāṇāṃ babhau bhārata medinī || 12 ||
7.88.13
gajaiśca bahudhā chinnaiḥ śayānaiḥ parvatopamaiḥ |
rarājātibhṛśaṃ bhūmirvikīrṇairiva parvataiḥ || 13 ||
7.88.14
tapanīyamayairyoktrairmuktājālavibhūṣitaiḥ |
uraśchadairvicitraiśca vyaśobhanta turaṃgamāḥ |
gatasattvā mahīṃ prāpya pramṛṣṭā dīrghabāhunā || 14 ||
7.88.15
nānāvidhāni sainyāni tava hatvā tu sātvataḥ |
praviṣṭastāvakaṃ sainyaṃ drāvayitvā camūṃ bhṛśam || 15 ||
7.88.16
tatastenaiva mārgeṇa yena yāto dhanaṃjayaḥ |
iyeṣa sātyakirgantuṃ tato droṇena vāritaḥ || 16 ||
7.88.17
bharadvājaṃ samāsādya yuyudhānastu māriṣa |
nābhyavartata saṃkruddho velāmiva jalāśayaḥ || 17 ||
7.88.18
nivārya tu raṇe droṇo yuyudhānaṃ mahāratham |
vivyādha niśitairbāṇaiḥ pañcabhirmarmabhedibhiḥ || 18 ||
7.88.19
sātyakistu raṇe droṇaṃ rājanvivyādha saptabhiḥ |
hemapuṅkhaiḥ śilādhautaiḥ kaṅkabarhiṇavājitaiḥ || 19 ||
7.88.20
taṃ ṣaḍbhiḥ sāyakairdroṇaḥ sāśvayantāramārdayat |
sa taṃ na mamṛṣe droṇaṃ yuyudhāno mahārathaḥ || 20 ||
7.88.21
siṃhanādaṃ tataḥ kṛtvā droṇaṃ vivyādha sātyakiḥ |
daśabhiḥ sāyakaiścānyaiḥ ṣaḍbhiraṣṭābhireva ca || 21 ||
7.88.22
yuyudhānaḥ punardroṇaṃ vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ |
ekena sārathiṃ cāsya caturbhiścaturo hayān |
dhvajamekena bāṇena vivyādha yudhi māriṣa || 22 ||
7.88.23
taṃ droṇaḥ sāśvayantāraṃ sarathadhvajamāśugaiḥ |
tvaranprācchādayadbāṇaiḥ śalabhānāmiva vrajaiḥ || 23 ||
7.88.24
tathaiva yuyudhāno'pi droṇaṃ bahubhirāśugaiḥ |
prācchādayadasaṃbhrāntastato droṇa uvāca ha || 24 ||
7.88.25
tavācāryo raṇaṃ hitvā gataḥ kāpuruṣo yathā |
yudhyamānaṃ hi māṃ hitvā pradakṣiṇamavartata || 25 ||
7.88.26
tvaṃ hi me yudhyato nādya jīvanmokṣyasi mādhava |
yadi māṃ tvaṃ raṇe hitvā na yāsyācāryavaddrutam || 26 ||
7.88.27
sātyakiruvāca |
dhanaṃjayasya padavīṃ dharmarājasya śāsanāt |
gacchāmi svasti te brahmanna me kālātyayo bhavet || 27 ||
7.88.28
saṃjaya uvāca |
etāvaduktvā śaineya ācāryaṃ parivarjayan |
prayātaḥ sahasā rājansārathiṃ cedamabravīt || 28 ||
7.88.29
droṇaḥ kariṣyate yatnaṃ sarvathā mama vāraṇe |
yatto yāhi raṇe sūta śṛṇu cedaṃ vacaḥ param || 29 ||
7.88.30
etadālokyate sainyamāvantyānāṃ mahāprabham |
asyānantaratastvetaddākṣiṇātyaṃ mahābalam || 30 ||
7.88.31
tadanantarametacca bāhlikānāṃ balaṃ mahat |
bāhlikābhyāśato yuktaṃ karṇasyāpi mahadbalam || 31 ||
7.88.32
anyonyena hi sainyāni bhinnānyetāni sārathe |
anyonyaṃ samupāśritya na tyakṣyanti raṇājiram || 32 ||
7.88.33
etadantaramāsādya codayāśvānprahṛṣṭavat |
madhyamaṃ javamāsthāya vaha māmatra sārathe || 33 ||
7.88.34
bāhlikā yatra dṛśyante nānāpraharaṇodyatāḥ |
dākṣiṇātyāśca bahavaḥ sūtaputrapurogamāḥ || 34 ||
7.88.35
hastyaśvarathasaṃbādhaṃ yaccānīkaṃ vilokyate |
nānādeśasamutthaiśca padātibhiradhiṣṭhitam || 35 ||
7.88.36
etāvaduktvā yantāraṃ brahmāṇaṃ parivarjayan |
sa vyatīyāya yatrograṃ karṇasya sumahadbalam || 36 ||
7.88.37
taṃ droṇo'nuyayau kruddho vikiranviśikhānbahūn |
yuyudhānaṃ mahābāhuṃ gacchantamanivartinam || 37 ||
7.88.38
karṇasya sainyaṃ sumahadabhihatya śitaiḥ śaraiḥ |
prāviśadbhāratīṃ senāmaparyantāṃ sa sātyakiḥ || 38 ||
7.88.39
praviṣṭe yuyudhāne tu sainikeṣu druteṣu ca |
amarṣī kṛtavarmā tu sātyakiṃ paryavārayat || 39 ||
7.88.40
tamāpatantaṃ viśikhaiḥ ṣaḍbhirāhatya sātyakiḥ |
caturbhiścaturo'syāśvānājaghānāśu vīryavān || 40 ||
7.88.41
tataḥ punaḥ ṣoḍaśabhirnataparvabhirāśugaiḥ |
sātyakiḥ kṛtavarmāṇaṃ pratyavidhyatstanāntare || 41 ||
7.88.42
sa tudyamāno viśikhairbahubhistigmatejanaiḥ |
sātvatena mahārāja kṛtavarmā na cakṣame || 42 ||
7.88.43
sa vatsadantaṃ saṃdhāya jihmagānalasaṃnibham |
ākṛṣya rājannākarṇādvivyādhorasi sātyakim || 43 ||
7.88.44
sa tasya dehāvaraṇaṃ bhittvā dehaṃ ca sāyakaḥ |
sapatrapuṅkhaḥ pṛthivīṃ viveśa rudhirokṣitaḥ || 44 ||
7.88.45
athāsya bahubhirbāṇairacchinatparamāstravit |
samārgaṇaguṇaṃ rājankṛtavarmā śarāsanam || 45 ||
7.88.46
vivyādha ca raṇe rājansātyakiṃ satyavikramam |
daśabhirviśikhaistīkṣṇairabhikruddhaḥ stanāntare || 46 ||
7.88.47
tataḥ praśīrṇe dhanuṣi śaktyā śaktimatāṃ varaḥ |
abhyahandakṣiṇaṃ bāhuṃ sātyakiḥ kṛtavarmaṇaḥ || 47 ||
7.88.48
tato'nyatsudṛḍhaṃ vīro dhanurādāya sātyakiḥ |
vyasṛjadviśikhāṃstūrṇaṃ śataśo'tha sahasraśaḥ || 48 ||
7.88.49
sarathaṃ kṛtavarmāṇaṃ samantātparyavākirat |
chādayitvā raṇe'tyarthaṃ hārdikyaṃ tu sa sātyakiḥ || 49 ||
7.88.50
athāsya bhallena śiraḥ sāratheḥ samakṛntata |
sa papāta hataḥ sūto hārdikyasya mahārathāt |
tataste yantari hate prādravaṃsturagā bhṛśam || 50 ||
7.88.51
atha bhojastvasaṃbhrānto nigṛhya turagānsvayam |
tasthau śaradhanuṣpāṇistatsainyānyabhyapūjayan || 51 ||
7.88.52
sa muhūrtamivāśvasya sadaśvānsamacodayat |
vyapetabhīramitrāṇāmāvahatsumahadbhayam |
sātyakiścābhyagāttasmātsa tu bhīmamupādravat || 52 ||
7.88.53
yuyudhāno'pi rājendra droṇānīkādviniḥsṛtaḥ |
prayayau tvaritastūrṇaṃ kāmbojānāṃ mahācamūm || 53 ||
7.88.54
sa tatra bahubhiḥ śūraiḥ saṃniruddho mahārathaiḥ |
na cacāla tadā rājansātyakiḥ satyavikramaḥ || 54 ||
7.88.55
saṃdhāya ca camūṃ droṇo bhoje bhāraṃ niveśya ca |
anvadhāvadraṇe yatto yuyudhānaṃ yuyutsayā || 55 ||
7.88.56
tathā tamanudhāvantaṃ yuyudhānasya pṛṣṭhataḥ |
nyavārayanta saṃkruddhāḥ pāṇḍusainye bṛhattamāḥ || 56 ||
7.88.57
samāsādya tu hārdikyaṃ rathānāṃ pravaraṃ ratham |
pāñcālā vigatotsāhā bhīmasenapurogamāḥ |
vikramya vāritā rājanvīreṇa kṛtavarmaṇā || 57 ||
7.88.58
yatamānāṃstu tānsarvānīṣadvigatacetasaḥ |
abhitastāñśaraugheṇa klāntavāhānavārayat || 58 ||
7.88.59
nigṛhītāstu bhojena bhojānīkepsavo raṇe |
atiṣṭhannāryavadvīrāḥ prārthayanto mahadyaśaḥ || 59 ||
Commentaries (4)
- Bhāratabhāvadīpa — Nīlakaṇṭha Caturdhara 1650, Sanskrit
- Jñānadīpikā — Devabodha, Sanskrit
- Lakṣaślokālaṅkāra — Vādirāja, Sanskrit
- Mahābhārataṭīkā — Nīlakaṇṭha Dīkṣita, Sanskrit
Other recensions (1)
- Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) — Sanskrit