Mahabharata 7.90: navatitamo'dhyāyaḥ
Mahābhārata 7.90
- Language
- Sanskrit
navatitamo'dhyāyaḥ
7.90.1
saṃjaya uvāca |
ātmāparādhātsaṃbhūtaṃ vyasanaṃ bharatarṣabha |
prāpya prākṛtavadvīra na tvaṃ śocitumarhasi || 1 ||
7.90.2
tava nirguṇatāṃ jñātvā pakṣapātaṃ suteṣu ca |
dvaidhībhāvaṃ tathā dharme pāṇḍaveṣu ca matsaram |
ārtapralāpāṃśca bahūnmanujādhipasattama || 2 ||
7.90.3
sarvalokasya tattvajñaḥ sarvalokaguruḥ prabhuḥ |
vāsudevastato yuddhaṃ kurūṇāmakaronmahat || 3 ||
7.90.4
ātmāparādhātsumahānprāptaste vipulaḥ kṣayaḥ |
na hi te sukṛtaṃ kiṃcidādau madhye ca bhārata |
dṛśyate pṛṣṭhataścaiva tvanmūlo hi parājayaḥ || 4 ||
7.90.5
tasmādadya sthiro bhūtvā jñātvā lokasya nirṇayam |
śṛṇu yuddhaṃ yathā vṛttaṃ ghoraṃ devāsuropamam || 5 ||
7.90.6
praviṣṭe tava sainyaṃ tu śaineye satyavikrame |
bhīmasenamukhāḥ pārthāḥ pratīyurvāhinīṃ tava || 6 ||
7.90.7
āgacchatastānsahasā kruddharūpānsahānugān |
dadhāraiko raṇe pāṇḍūnkṛtavarmā mahārathaḥ || 7 ||
7.90.8
yathodvṛttaṃ dhārayate velā vai salilārṇavam |
pāṇḍusainyaṃ tathā saṃkhye hārdikyaḥ samavārayat || 8 ||
7.90.9
tatrādbhutamamanyanta hārdikyasya parākramam |
yadenaṃ sahitāḥ pārthā nāticakramurāhave || 9 ||
7.90.10
tato bhīmastribhirviddhvā kṛtavarmāṇamāyasaiḥ |
śaṅkhaṃ dadhmau mahābāhurharṣayansarvapāṇḍavān || 10 ||
7.90.11
sahadevastu viṃśatyā dharmarājaśca pañcabhiḥ |
śatena nakulaścāpi hārdikyaṃ samavidhyata || 11 ||
7.90.12
draupadeyāstrisaptatyā saptabhiśca ghaṭotkacaḥ |
dhṛṣṭadyumnastribhiścāpi kṛtavarmāṇamārdayat |
virāṭo drupadaścaiva yājñaseniśca pañcabhiḥ || 12 ||
7.90.13
śikhaṇḍī cāpi hārdikyaṃ viddhvā pañcabhirāśugaiḥ |
punarvivyādha viṃśatyā sāyakānāṃ hasanniva || 13 ||
7.90.14
kṛtavarmā tato rājansarvatastānmahārathān |
ekaikaṃ pañcabhirviddhvā bhīmaṃ vivyādha saptabhiḥ |
dhanurdhvajaṃ ca saṃyatto rathādbhūmāvapātayat || 14 ||
7.90.15
athainaṃ chinnadhanvānaṃ tvaramāṇo mahārathaḥ |
ājaghānorasi kruddhaḥ saptatyā niśitaiḥ śaraiḥ || 15 ||
7.90.16
sa gāḍhaviddho balavānhārdikyasya śarottamaiḥ |
cacāla rathamadhyasthaḥ kṣitikampe yathācalaḥ || 16 ||
7.90.17
bhīmasenaṃ tathā dṛṣṭvā dharmarājapurogamāḥ |
visṛjantaḥ śarānghorānkṛtavarmāṇamārdayan || 17 ||
7.90.18
taṃ tathā koṣṭhakīkṛtya rathavaṃśena māriṣa |
vivyadhuḥ sāyakairhṛṣṭā rakṣārthaṃ mārutermṛdhe || 18 ||
7.90.19
pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ bhīmaseno mahābalaḥ |
śaktiṃ jagrāha samare hemadaṇḍāmayasmayīm |
cikṣepa ca rathāttūrṇaṃ kṛtavarmarathaṃ prati || 19 ||
7.90.20
sā bhīmabhujanirmuktā nirmuktoragasaṃnibhā |
kṛtavarmāṇamabhitaḥ prajajvāla sudāruṇā || 20 ||
7.90.21
tāmāpatantīṃ sahasā yugāntāgnisamaprabhām |
dvābhyāṃ śarābhyāṃ hārdikyo nicakarta dvidhā tadā || 21 ||
7.90.22
sā chinnā patitā bhūmau śaktiḥ kanakabhūṣaṇā |
dyotayantī diśo rājanmaholkeva divaścyutā |
śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā bhīmaścukrodha vai bhṛśam || 22 ||
7.90.23
tato'nyaddhanurādāya vegavatsumahāsvanam |
bhīmaseno raṇe kruddho hārdikyaṃ samavārayat || 23 ||
7.90.24
athainaṃ pañcabhirbāṇairājaghāna stanāntare |
bhīmo bhīmabalo rājaṃstava durmantritena ha || 24 ||
7.90.25
bhojastu kṣatasarvāṅgo bhīmasenena māriṣa |
raktāśoka ivotphullo vyabhrājata raṇājire || 25 ||
7.90.26
tataḥ kruddhastribhirbāṇairbhīmasenaṃ hasanniva |
abhihatya dṛḍhaṃ yuddhe tānsarvānpratyavidhyata || 26 ||
7.90.27
tribhistribhirmaheṣvāso yatamānānmahārathān |
te'pi taṃ pratyavidhyanta saptabhiḥ saptabhiḥ śaraiḥ || 27 ||
7.90.28
śikhaṇḍinastataḥ kruddhaḥ kṣurapreṇa mahārathaḥ |
dhanuściccheda samare prahasanniva bhārata || 28 ||
7.90.29
śikhaṇḍī tu tataḥ kruddhaśchinne dhanuṣi satvaram |
asiṃ jagrāha samare śatacandraṃ ca bhāsvaram || 29 ||
7.90.30
bhrāmayitvā mahācarma cāmīkaravibhūṣitam |
tamasiṃ preṣayāmāsa kṛtavarmarathaṃ prati || 30 ||
7.90.31
sa tasya saśaraṃ cāpaṃ chittvā saṃkhye mahānasiḥ |
abhyagāddharaṇīṃ rājaṃścyutaṃ jyotirivāmbarāt || 31 ||
7.90.32
etasminneva kāle tu tvaramāṇā mahārathāḥ |
vivyadhuḥ sāyakairgāḍhaṃ kṛtavarmāṇamāhave || 32 ||
7.90.33
athānyaddhanurādāya tyaktvā tacca mahaddhanuḥ |
viśīrṇaṃ bharataśreṣṭha hārdikyaḥ paravīrahā || 33 ||
7.90.34
vivyādha pāṇḍavānyuddhe tribhistribhirajihmagaiḥ |
śikhaṇḍinaṃ ca vivyādha tribhiḥ pañcabhireva ca || 34 ||
7.90.35
dhanuranyatsamādāya śikhaṇḍī tu mahāyaśāḥ |
avārayatkūrmanakhairāśugairhṛdikātmajam || 35 ||
7.90.36
tataḥ kruddho raṇe rājanhṛdikasyātmasaṃbhavaḥ |
abhidudrāva vegena yājñaseniṃ mahāratham || 36 ||
7.90.37
bhīṣmasya samare rājanmṛtyorhetuṃ mahātmanaḥ |
vidarśayanbalaṃ śūraḥ śārdūla iva kuñjaram || 37 ||
7.90.38
tau diśāgajasaṃkāśau jvalitāviva pāvakau |
samāsedaturanyonyaṃ śarasaṃghairariṃdamau || 38 ||
7.90.39
vidhunvānau dhanuḥśreṣṭhe saṃdadhānau ca sāyakān |
visṛjantau ca śataśo gabhastīniva bhāskarau || 39 ||
7.90.40
tāpayantau śaraistīkṣṇairanyonyaṃ tau mahārathau |
yugāntapratimau vīrau rejaturbhāskarāviva || 40 ||
7.90.41
kṛtavarmā tu rabhasaṃ yājñaseniṃ mahāratham |
viddhveṣūṇāṃ trisaptatyā punarvivyādha saptabhiḥ || 41 ||
7.90.42
sa gāḍhaviddho vyathito rathopastha upāviśat |
visṛjansaśaraṃ cāpaṃ mūrchayābhipariplutaḥ || 42 ||
7.90.43
taṃ viṣaṇṇaṃ rathe dṛṣṭvā tāvakā bharatarṣabha |
hārdikyaṃ pūjayāmāsurvāsāṃsyādudhuvuśca ha || 43 ||
7.90.44
śikhaṇḍinaṃ tathā jñātvā hārdikyaśarapīḍitam |
apovāha raṇādyantā tvaramāṇo mahāratham || 44 ||
7.90.45
sāditaṃ tu rathopasthe dṛṣṭvā pārthāḥ śikhaṇḍinam |
parivavrū rathaistūrṇaṃ kṛtavarmāṇamāhave || 45 ||
7.90.46
tatrādbhutaṃ paraṃ cakre kṛtavarmā mahārathaḥ |
yadekaḥ samare pārthānvārayāmāsa sānugān || 46 ||
7.90.47
pārthāñjitvājayaccedīnpāñcālānsṛñjayānapi |
kekayāṃśca mahāvīryānkṛtavarmā mahārathaḥ || 47 ||
7.90.48
te vadhyamānāḥ samare hārdikyena sma pāṇḍavāḥ |
itaścetaśca dhāvanto naiva cakrurdhṛtiṃ raṇe || 48 ||
7.90.49
jitvā pāṇḍusutānyuddhe bhīmasenapurogamān |
hārdikyaḥ samare'tiṣṭhadvidhūma iva pāvakaḥ || 49 ||
7.90.50
te drāvyamāṇāḥ samare hārdikyena mahārathāḥ |
vimukhāḥ samapadyanta śaravṛṣṭibhirarditāḥ || 50 ||
Commentaries (4)
- Bhāratabhāvadīpa — Nīlakaṇṭha Caturdhara 1650, Sanskrit
- Jñānadīpikā — Devabodha, Sanskrit
- Lakṣaślokālaṅkāra — Vādirāja, Sanskrit
- Mahābhārataṭīkā — Nīlakaṇṭha Dīkṣita, Sanskrit
Other recensions (1)
- Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) — Sanskrit