Mahabharata 7.97: saptanavati tamo'dhyāyaḥ
Mahābhārata 7.97
- Language
- Sanskrit
saptanavati tamo'dhyāyaḥ
7.97.1
dhṛtarāṣṭra uvāca |
saṃpramṛdya mahatsainyaṃ yāntaṃ śaineyamarjunam |
nirhrīkā mama te putrāḥ kimakurvata saṃjaya || 1 ||
7.97.2
kathaṃ caiṣāṃ tathā yuddhe dhṛtirāsīnmumūrṣatām |
śaineyacaritaṃ dṛṣṭvā sadṛśaṃ savyasācinaḥ || 2 ||
7.97.3
kiṃ nu vakṣyanti te kṣātraṃ sainyamadhye parājitāḥ |
kathaṃ ca sātyakiryuddhe vyatikrānto mahāyaśāḥ || 3 ||
7.97.4
kathaṃ ca mama putrāṇāṃ jīvatāṃ tatra saṃjaya |
śaineyo'bhiyayau yuddhe tanmamācakṣva tattvataḥ || 4 ||
7.97.5
atyadbhutamidaṃ tāta tvatsakāśācchṛṇomyaham |
ekasya bahubhiryuddhaṃ śatrubhirvai mahārathaiḥ || 5 ||
7.97.6
viparītamahaṃ manye mandabhāgyānsutānprati |
yatrāvadhyanta samare sātvatena mahātmanā || 6 ||
7.97.7
ekasya hi na paryāptaṃ matsainyaṃ tasya saṃjaya |
kruddhasya yuyudhānasya sarve tiṣṭhantu pāṇḍavāḥ || 7 ||
7.97.8
nirjitya samare droṇaṃ kṛtinaṃ yuddhadurmadam |
yathā paśugaṇānsiṃhastadvaddhantā sutānmama || 8 ||
7.97.9
kṛtavarmādibhiḥ śūrairyattairbahubhirāhave |
yuyudhāno na śakito hantuṃ yaḥ puruṣarṣabhaḥ || 9 ||
7.97.10
naitadīdṛśakaṃ yuddhaṃ kṛtavāṃstatra phalgunaḥ |
yādṛśaṃ kṛtavānyuddhaṃ śinernaptā mahāyaśāḥ || 10 ||
7.97.11
saṃjaya uvāca |
tava durmantrite rājanduryodhanakṛtena ca |
śṛṇuṣvāvahito bhūtvā yatte vakṣyāmi bhārata || 11 ||
7.97.12
te punaḥ saṃnyavartanta kṛtvā saṃśaptakānmithaḥ |
parāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā putrasya tava śāsanāt || 12 ||
7.97.13
trīṇi sādisahasrāṇi duryodhanapurogamāḥ |
śakāḥ kāmbojabāhlīkā yavanāḥ pāradāstathā || 13 ||
7.97.14
kuṇindāstaṅgaṇāmbaṣṭhāḥ paiśācāśca samandarāḥ |
abhyadravanta śaineyaṃ śalabhāḥ pāvakaṃ yathā || 14 ||
7.97.15
yuktāśca pārvatīyānāṃ rathāḥ pāṣāṇayodhinām |
śūrāḥ pañcaśatā rājañśaineyaṃ samupādravan || 15 ||
7.97.16
tato rathasahasreṇa mahārathaśatena ca |
dviradānāṃ sahasreṇa dvisāhasraiśca vājibhiḥ || 16 ||
7.97.17
śaravarṣāṇi muñcanto vividhāni mahārathāḥ |
abhyadravanta śaineyamasaṃkhyeyāśca pattayaḥ || 17 ||
7.97.18
tāṃśca saṃcodayansarvānghnatainamiti bhārata |
duḥśāsano mahārāja sātyakiṃ paryavārayat || 18 ||
7.97.19
tatrādbhutamapaśyāma śaineyacaritaṃ mahat |
yadeko bahubhiḥ sārdhamasaṃbhrāntamayudhyata || 19 ||
7.97.20
avadhīcca rathānīkaṃ dviradānāṃ ca tadbalam |
sādinaścaiva tānsarvāndasyūnapi ca sarvaśaḥ || 20 ||
7.97.21
tatra cakrairvimathitairbhagnaiśca paramāyudhaiḥ |
akṣaiśca bahudhā bhagnairīṣādaṇḍakabandhuraiḥ || 21 ||
7.97.22
kūbarairmathitaiścāpi dhvajaiścāpi nipātitaiḥ |
varmabhiścāmaraiścaiva vyavakīrṇā vasuṃdharā || 22 ||
7.97.23
sragbhirābharaṇairvastrairanukarṣaiśca māriṣa |
saṃchannā vasudhā tatra dyaurgrahairiva bhārata || 23 ||
7.97.24
girirūpadharāścāpi patitāḥ kuñjarottamāḥ |
añjanasya kule jātā vāmanasya ca bhārata |
supratīkakule jātā mahāpadmakule tathā || 24 ||
7.97.25
airāvaṇakule caiva tathānyeṣu kuleṣu ca |
jātā dantivarā rājañśerate bahavo hatāḥ || 25 ||
7.97.26
vanāyujānpārvatīyānkāmbojāraṭṭabāhlikān |
tathā hayavarānrājannijaghne tatra sātyakiḥ || 26 ||
7.97.27
nānādeśasamutthāṃśca nānājātyāṃśca pattinaḥ |
nijaghne tatra śaineyaḥ śataśo'tha sahasraśaḥ || 27 ||
7.97.28
teṣu prakālyamāneṣu dasyūnduḥśāsano'bravīt |
nivartadhvamadharmajñā yudhyadhvaṃ kiṃ sṛtena vaḥ || 28 ||
7.97.29
tāṃścāpi sarvānsaṃprekṣya putro duḥśāsanastava |
pāṣāṇayodhinaḥ śūrānpārvatīyānacodayat || 29 ||
7.97.30
aśmayuddheṣu kuśalā naitajjānāti sātyakiḥ |
aśmayuddhamajānantaṃ ghnatainaṃ yuddhakāmukam || 30 ||
7.97.31
tathaiva kuravaḥ sarve nāśmayuddhaviśāradāḥ |
abhidravata mā bhaiṣṭa na vaḥ prāpsyati sātyakiḥ || 31 ||
7.97.32
tato gajaśiśuprakhyairupalaiḥ śailavāsinaḥ |
udyatairyuyudhānasya sthitā maraṇakāṅkṣiṇaḥ || 32 ||
7.97.33
kṣepaṇīyaistathāpyanye sātvatasya vadhaiṣiṇaḥ |
coditāstava putreṇa rurudhuḥ sarvatodiśam || 33 ||
7.97.34
teṣāmāpatatāmeva śilāyuddhaṃ cikīrṣatām |
sātyakiḥ pratisaṃdhāya triṃśataṃ prāhiṇoccharān || 34 ||
7.97.35
tāmaśmavṛṣṭiṃ tumulāṃ pārvatīyaiḥ samīritām |
bibhedoragasaṃkāśairnārācaiḥ śinipuṃgavaḥ || 35 ||
7.97.36
tairaśmacūrṇairdīpyadbhiḥ khadyotānāmiva vrajaiḥ |
prāyaḥ sainyānyavadhyanta hāhābhūtāni māriṣa || 36 ||
7.97.37
tataḥ pañcaśatāḥ śūrāḥ samudyatamahāśilāḥ |
nikṛttabāhavo rājannipeturdharaṇītale || 37 ||
7.97.38
pāṣāṇayodhinaḥ śūrānyatamānānavasthitān |
avadhīdbahusāhasrāṃstadadbhutamivābhavat || 38 ||
7.97.39
tataḥ punarbastamukhairaśmavṛṣṭiṃ samantataḥ |
ayohastaiḥ śūlahastairdaradaiḥ khaśataṅgaṇaiḥ || 39 ||
7.97.40
ambaṣṭhaiśca kuṇindaiśca kṣiptāṃ kṣiptāṃ sa sātyakiḥ |
nārācaiḥ prativivyādha prekṣamāṇo mahābalaḥ || 40 ||
7.97.41
adrīṇāṃ bhidyamānānāmantarikṣe śitaiḥ śaraiḥ |
śabdena prādravanrājangajāśvarathapattayaḥ || 41 ||
7.97.42
aśmacūrṇaiḥ samākīrṇā manuṣyāśca vayāṃsi ca |
nāśaknuvannavasthātuṃ bhramarairiva daṃśitāḥ || 42 ||
7.97.43
hataśiṣṭā virudhirā bhinnamastakapiṇḍikāḥ |
kuñjarāḥ saṃnyavartanta yuyudhānarathaṃ prathi || 43 ||
7.97.44
tataḥ śabdaḥ samabhavattava sainyasya māriṣa |
mādhavenārdyamānasya sāgarasyeva dāruṇaḥ || 44 ||
7.97.45
taṃ śabdaṃ tumulaṃ śrutvā droṇo yantāramabravīt |
eṣa sūta raṇe kruddhaḥ sātvatānāṃ mahārathaḥ || 45 ||
7.97.46
dārayanbahudhā sainyaṃ raṇe carati kālavat |
yatraiṣa śabdastumulastatra sūta rathaṃ naya || 46 ||
7.97.47
pāṣāṇayodhibhirnūnaṃ yuyudhānaḥ samāgataḥ |
tathā hi rathinaḥ sarve hriyante vidrutairhayaiḥ || 47 ||
7.97.48
viśastrakavacā rugṇāstatra tatra patanti ca |
na śaknuvanti yantāraḥ saṃyantuṃ tumule hayān || 48 ||
7.97.49
ityevaṃ bruvato rājanbhāradvājasya dhīmataḥ |
pratyuvāca tato yantā droṇaṃ śastrabhṛtāṃ varam || 49 ||
7.97.50
āyuṣmandravate sainyaṃ kauraveyaṃ samantataḥ |
paśya yodhānraṇe bhinnāndhāvamānāṃstatastataḥ || 50 ||
7.97.51
ete ca sahitāḥ śūrāḥ pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha |
tvāmeva hi jighāṃsantaḥ prādravanti samantataḥ || 51 ||
7.97.52
atra kāryaṃ samādhatsva prāptakālamariṃdama |
sthāne vā gamane vāpi dūraṃ yātaśca sātyakiḥ || 52 ||
7.97.53
tathaivaṃ vadatastasya bhāradvājasya māriṣa |
pratyadṛśyata śaineyo nighnanbahuvidhānrathān || 53 ||
7.97.54
te vadhyamānāḥ samare yuyudhānena tāvakāḥ |
yuyudhānarathaṃ tyaktvā droṇānīkāya dudruvuḥ || 54 ||
7.97.55
yaistu duḥśāsanaḥ sārdhaṃ rathaiḥ pūrvaṃ nyavartata |
te bhītāstvabhyadhāvanta sarve droṇarathaṃ prati || 55 ||
Commentaries (5)
- Bhāratabhāvadīpa — Nīlakaṇṭha Caturdhara 1650, Sanskrit
- Jñānadīpikā — Devabodha, Sanskrit
- Lakṣaślokālaṅkāra — Vādirāja, Sanskrit
- Mahābhārataṭīkā — Nīlakaṇṭha Dīkṣita, Sanskrit
- Lakṣābharaṇa — Vādirāja Sūri, Sanskrit
Other recensions (1)
- Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) — Sanskrit