Jivanandanataka (Anandaramamakhin) 6
Jīvānandanāṭaka (Ānandarāmamakhin) 6
- Language
- Sanskrit
Contents
- 6.2 — 2 parts
- 6.33 — 3 parts
- 6.40 — 2 parts
- 6.41 — 2 parts
- 6.46 — 1 part
- 6.53 — 2 parts
- 6.75 — 2 parts
- 6.90-2 — 2 parts
- 6.91 — 1 part
- 6.92 — 1 part
- 6.94 — 2 parts
- 6.97 — 4 parts
6.1
kālaḥ—vatsa karman, jīvasya rājñaḥ purabādhanārthaṃ yakṣmarājamantriṇā
pāṇḍunā prayuktānra
tvāmajñātamanugrahāya jagatāṃ devī vidhatte śrutirlokaḥ sādhayatīpsitaṃ bhavadanuṣṭhānādihāmutra ca
kiṃ cāyaṃ samanuṣṭhitena bhavatā cittasya śuddhiṃ gatastattvaṃ veditumātmanaḥ prabhavati trayyantasaṃdarśitam
6.2
api ca
tvaṃ nityanaimittikakāmyabhedātsthitvā tridhānekaphalāni datse
indratvamindrasya vidhervidhitvaṃ harerharitvaṃ ca phalaṃ tvadīyam
6.2.p1
karma—ārya, avāṅmanasagocarastava mahimā
sumatibhiranumeyastvaṃ sahastrāṃśugatyā
6.2.p2
savinayam
6.3
bhavati bhavadadhīnaṃ madvidhānaṃ janānām
bhagavan, kimanyadbravīmi
pariṇamayasi puṃsāṃ dātumarthātmanā māṃ
tvayi kṛtimati poḍhā vikriyante ca bhāvāḥ
6.4
kiṃ ca
traidhaṃ janaḥ śaṃsati vartamānaṃ bhūtaṃ bhaviṣyantamahaṃ punastvām
aikadhyamāpannamakhaṇḍarūpamādhārameṣo jagatāmavaimi
6.5
nimeṣakāṣṭhe ca kalākṣaṇau ca muhūrtarātriṃdivapakṣamāsān
bhavattanbhūttvayane tathābdaṃ yugaṃ ca manvantaramapyavaimi
6.6
kālaḥ—tadidānīṃ pāṇḍuvijñānamantribhyāṃ yuddhāya niyuktānāṃ bhaṭānāṃ
vikramavilāsānavalokya cakṣuṣī kṛtārthayiṣyāvaḥ | pāṇḍunā khalu jīvarāje
prayukto bhaviṣyato rogasya puro bhāvī vubhukṣājanako bhasmakarogastadgṛhīto
rājeti jānāmi
āvāṃ yathā na vidyuḥ sarve'pi divisthitāvuccaiḥ
ubhayeṣāmapi yuddhaṃ paśyāvaḥ saṃlapāvaśca
6.7
kiṃ ca, jñānaśarmaṇopajāpito'pi rājā bhūyo vijñānaśarmaṇā pratyāvṛtya
paryavasthāpitaḥ
karma-bhagavan, kīdṛśo jñānaśarmaṇopajāpaḥ
kālaḥ-vatsa, śrūyatām
tattatkāryaviśeṣasādhanavidhāvuktetikartavyatāṃ
jīvasyāsya vibhoḥ svakīyapṛtanāsaṃnāhamālokitum
niṣkrānte sacive kadācana bhajatyekākitāṃ rājani
śrutvā tatsamayaṃ tadantikabhuvaṃ sa jñānaśarmā yayau
6.8
anantaramāyāntamavalokya dūrādeva
atha suciraviyogātsaṃdihānaḥ sakhitve
kimapi vivaśacetā nirbharairharṣabhāraiḥ
kathamapi samudaśrurvāpsaṃruddhakaṇṭho
vacanamidamavocanmattahaṃsasvareṇa
6.9
cetaḥ śītalatāmupaiti nayane vistāriṇī kautukānnirmaryādamupaityamāniva tanau ko'pyantarānandathuḥ
vāhū māṃ parirambhaṇe tvarayatastvāṃ vīkṣya kastvaṃ sakhe
puṇyaiḥ pūrvakṛtaiścirānmama dṛśoḥ panthānamārohasi
6.10
karma-tatastataḥ
kālaḥ-tato'sau jīvasya vacanamidamākarṇya jñānaśarmākathayat
so'haṃ jīva vibho cirantanasakhaste jñānaśarmā tathā
prāṇeṣvanyatamo muhustava hitākāṅkṣī ca sarvātmanā
vijñānasya kumantritaiḥ paravati tvayyavyavasthasthitau
śāntastvannagarādviraktahṛdayaḥ prāsthāmanāsthāvaśāt
6.11
saṃprati hi
duḥsāmājikabodhanaiḥ kupadavīsaṃcāramāseduṣastenāpajjaladhau nirāśrayatayā rājño vṛthā majjataḥ
brūte yo na hitaṃ vaco'priyamapi sveṣṭaṃ nigṛhyāgrahātsvāmibhyaḥ sa tu buddhimatpaśuriti prāpnoti mantrī prathyām
6.12
ataḥ kila
vijñānaśarmahatakasya vṛthā kumantrairghorāmimāṃ sumahatīṃ gatamāpadaṃ tvām
ākarṇya deva hitavāgupadeśahetoradyāntikaṃ tava gato'smyanṛṇo bubhūṣuḥ
6.13
karma—tatastataḥ
kālaḥ—tataśca rājā saralaprakṛtitayā 'sakhe jñānaśarman, cireṇa
dṛṣṭo'si | tvatto'pi me śreyaḥsaṃpādakaḥ ko'nyo'sti | tatkathaya prastutocitaṃ hitam' iti tamanvayuṅkta
karma—tatastataḥ
kālaḥ—tato jñānaśarmā rājānamupahvare svairamitthaṃ bodhayāmāsa
śaśvannaśvarameva viśvaviditaṃ pāpaprarohasthalaṃ
medomajjavasāsthimāṃsarudhiratvagromakūpaṃ vapuḥ
'etasminmalamūtrabhāṇḍakuhare heye manīṣāvatāṃ
duḥkhe nyāyavido vimohamiha ke tanvanti nanvantime
6.14
jagatprotaṃ yasminvividha iva sūtre maṇigaṇaḥ
samastaṃ yadbhāsā tadapi ca vibhāti sphuṭamidam
akhaṇḍānandaṃ yanniravadhikasaccitsukhamayaṃ
nirākāraṃ yattattvamasi paramaṃ brahma na pumān
6.15
tattādṛśaḥ sukhaghanasya nirañjanasya
sarvātmanāpi nanu heyatare pure'smin
vijñānaśarmavacanairviparītavṛttermanye na yukta iva te mamatābhimānaḥ
6.16
ityādibhirbahuvidhairupapattipūrvairetairvacobhiratha tena rahaḥ prayuktaiḥ
koṣe bale ripuvadhe ca babhūva sadyo
jīvo viraktahṛdayo vigatābhimānaḥ
6.17
karma—bhagavan, itthaṃ jñānaśarmaṇopajaptasyāpi jīvasya rājñaḥ kathamadhunā
ripuvadhe pravṛttiḥ
kālaḥ—śrūyatām | itthaṃ jñānaśarmā rājño rahasyupajāpaṃ kurvansenāsaṃniveśādāgatasya vijñānaśarmaṇo vacanamākarṇya na naḥ paramiha sthātavyamiti
rājānamāmantrya jagāma
karma—tatastataḥ
kālaḥ—tataśca niṣkrānte jñānaśarmaṇi praviśya vijñānaśarmā rājānamālokya aye, kimayamapūrva iva rājā purādiṣu parityaktābhimāna iva
dṛśyate | tadbahudhā jñānaśarmaṇopajāpitaḥ syāt | bhavatu | sarvamidaṃ svayameva vyaktībhaviṣyati | (iti rājasamīpaṃ gataḥ |)
karma—tatastataḥ
kālaḥ—rājā ca tamālokya sāvahitthastamanusaranniva sādaramapṛcchat | ‘mantrin, kathaya kīdṛśaḥ puravṛttāntaḥ paravṛttāntaśca’ iti
karma—tatastataḥ
kālaḥ—
iti rājñā samājñapto nayajño mantriśekharaḥ
pratyuttaraṃ tadādatta prajñāvajñātavākpatiḥ
6.18
svāyattaṃ purameva naḥ samajani svāminbhavacchāsanāttattaddeśaniviṣṭapañcanicayavyāpārasaṃrakṣitam
nirdagdhā bhavataḥ pratāpamahasā nūnaṃ pataṅgā iva
pratyarthiprakarā bhaveyuradhunā nāmāvaśeṣāḥ kṣaṇāt
6.19
karma—tatastataḥ
kālaḥ—ityākarṇya rājā jñānaśarmavaco'nusarannubhayormatayorapi dolāyamānamānama itikartavyatāmavyavasyannitthamākṣepamukhena vyājahāra
nisargato ye ripavo hi rogā vātādimisrajanakaiḥ samantāt
adhiṣṭhite'sminkuṭilaiḥ pravṛttyā svāyattatā hanta kathaṃ pure naḥ
6.20
kiṃ ca
saṃrakṣyate nijavaśaṃvadasevakena
yaḥ pāṇḍunā vimatakhaṇḍanapaṇḍitena
so'yaṃ pratāpaparidagdhapuro visarpajjñeyaḥ kathaṃ kathaya saṃprati rājayakṣmā
6.21
karma—tatastataḥ
kālaḥ—iti rājño vacanamākarṇya samañjasayuktikaṃ vaco'bravīt | rājan, śrūyatām
vātādijā yadyapi sarvarogāstathāpi tāneva vināśayanti
yathāraṇervahnirudañcirudyandahatyayatnādaraṇiṃ tameva
6.22
apanthānaṃ tviti nyāyādātmadrohiṣu teṣvamī
ātmajeṣvapi na snehamātanvantyadhunā prabho
6.23
atastadadhiṣṭhitamapi puraṃ svādhīnameveti niścinu | kiṃ ca
svāyatte nagare tasminsvāmipādaprasādataḥ
jayaśriyaṃ hastagatāṃ jānātu bhagavānkṣaṇāt
6.24
karma—tatastataḥ
kālaḥ—itthaṃ mantrivaravacananiśamanena kiṃcidiva nirvṛtacetasā rājñā
mantrin, ‘iyatāpi kālena purasya svāyattatve kimanena phalaṃ paśyasi’ iti
pṛṣṭo mantrī kathayāmāsa—
purasya dārḍhye yogasya siddhiḥ sarvārthasādhinī
akhaṇḍānandasiddhiśca phalaṃ tenaiva jāyate
6.25
karma—tatastataḥ
kālaḥ—ityākarṇya kṣudrābhimānena na bhavatīṣṭasiddhiḥ| pratyuta hānireva
phalam | ataḥ svayameva tyakteṣveteṣu siddhaivātmano dṛḍhayogasiddhirakhaṇḍānandatā ca | kuta etāvānyatna iti vadati rājani punarapītthaṃ samāhitaṃvānmantrī—
prārabdharahitasyaivaṃ bhavedeva na saṃśayaḥ
prārabdhaparatantraṃ tvāṃ te muñcanti kathaṃ punaḥ
6.26
kiṃ ca
ślathābhimāne puri hanta deve kṣobho bhavettvatprakṛtiṣvakasmāt
tato'vakāśaṃ pratilakṣya sarve pratyarthinaste prabalā bhaveyuḥ
6.27
kiṃ ca
yakṣmaṇi jāgrati tasminpāṇḍujvarasaṃnipātaparivāre
devasya kathaṃ bhavitā sthitiriha yatnādapi svarūpeṇa
6.28
imamarthamapratihatayā pratibhayā svayameva vicārayatu devaḥ
karma—tatastataḥ
kālaḥ—tata ityātmanīnāni vacanānyākarṇyankutūhalākulitahṛdayaḥ
samarayannakṛtatvaraḥ muhurmuhussmitthaṃ praśaṃsannavocat—
tvayi dattabharasya me'dhunā kiṃ bahunānena vicāraṇaśrameṇa
bhavate nanu rocate yathā vā yatitavyaṃ hi tathaiva nirviśaṅkam
6.29
karma—tatastataḥ
kālaḥ—tataśca kila yadevaṃ devasya manaso vyākulībhāvaḥ sa sarvo'pi
śatrūpajāpa iti mantavyam | ato vijñāpayāmi | tiṣṭhatu dārḍhyaṃ madvacasi
iti rājānaṃ paryavasthāpya svakārya eva vyāpriyate
karma—bhagavan, jñānavijñānayorekarūpayoriva satoḥ kuta iyānrirodhaḥ
kālaḥ—vatsa,
mokṣe dhīrjñānamanyatra vijñānaṃ śilpaśāstrayoḥ
tayorvirodha ityetatkimāścaryakaraṃ tava
6.30
karma—bhavatu nāma tayorvirodhaḥ | tadevāntaramupalabhya kriyatāṃ ca dviṣadbhirupajāpaḥ | jñānaśarmaṇā tu svāmihitaiṣiṇā vipakṣānukūlaṃ purābhimānaśaithilyaṃ kathamupadiṣṭam
kālaḥ—nahi vipakṣānukūlamiti na ca tadīyoṣajāpaṃ iti vā pravṛttiretasya | kiṃ tu vastu tattvamupadeṣṭavyamityeva tasya svabhāvaḥ
jñānamadvaitasanmātraṃ vipakṣastatra ko vada
svarūpasthitiraitasya smāritā pāramārthikī
6.31
mūḍhavaddehatādātmyaṃ rājā na pratipadyatām
bādhitaṃ taddagdhapaṭanyāyenāstviti tasya dhīḥ
6.32
taduktamabhiyuktaiḥ—
‘bādhitaṃ dṛśyatāmakṣaistena bādho na śakyate
jīvannākhurna mārjāraṃ hanti hanyātkathaṃ mṛtaḥ
6.33
kiṃ ca
māyayā bahurūpatve satyadvaitaṃ na naśyati
māyikānāṃ hi rūpāṇāṃ dvitīyatvamasaṃsavi
6.33.p1
karma—bhagavan, yujyata etat
kālaḥ—evaṃ ca jñānaśarmaṇopajapto'pi vijñānaśarmamantrimantravaśātprotsāhito rājā yadācariṣyati tadālokayiṣyāvahe | (bhuvamavalokya |) kathaṃ
vidūṣakeṇa sahāyamāgacchati rājā tatraiva gacchāvaḥ
6.33.p2
iti parikrāmataḥ
6.33.p3
tataḥ praviśati rājā vidūṣakaśca
6.34
rājā—
saṃkhyāpetatayā rasānapi bhṛśaṃ ṣaṭsevamānasya me
teṣvevātibubhukṣutā pratimuhurhāhā sakhe jāyate
evaṃ vyāvṛttiraicchikī mama yato bhuñje'nnarāśīnahaṃ
pīyante ca rasālamākṣikadadhikṣīrājyakulyā mayā
6.35
annānyeva nirantaraṃ vivṛṇutāṃ sarvāṇi sasyāni bhūrvāri prāvṛṣi ko'pi varṣatu dadhikṣīrātmakaṃ vāridaḥ
sarvo'yaṃ lavaṇāmburāśirapi ceddugdhāmbudhirjāyatāṃ
bhuñjānasya tathāpi hanta pibato na kṣutpipāsāśamaḥ
6.36
tadatiśayena saṃpādanīyo mama pānabhojanavidhiridānīm
vidūṣakaḥ—(saharṣam |) ajja evva edaṃ karaṇijjaṃ | jeṇa ahaṃ vi edammi kajje tua sahāattaṇe dakkho homi | jammeṇa tu viṇṇāṇeṇa bhavaṃ
miibhoaṇe savvadā sikkhīadi teṇa viṇṇatto vi tumaṃ tassa vaaṇaṃ
mā karehi | (ka)
rājā—sādhu sakhe, sādhu | samyagupadiṣṭam | tathā kariṣye
kālaḥ—vatsa, śrutaṃ bhavatā
karma—śrutameva | eṣa pāṇḍunā prahitāmapathyatājananīṃ svasya bahu bubhukṣāṃ na jānāti vidūṣako'pyajānannevaṃ bhāṣate
rājā—kaḥ ko'tra bhoḥ
vidūṣakaḥ—sikkhido vi mae kiṃ tumaṃ paḍiūlakāriṇo amaccassa
āāraṇatthaṃ doāriaṃ āmantesi | (kha)
rājā—vayasya, mā bibhīhi | tava matamevānusarāmi
vidūṣakaḥ—jai evvaṃ thirapaiṇṇo hohi | edassa avissaraṇatthaṃ
vasaṇante mae baddho gaṇṭhī | ahaṃ jevva taṃ āṇemi | (ga) (iti niṣkramyāmātyena saha praviśati |)
amātyaḥ—sati dauvārike rājñā kimarthaṃ tvaṃ prahitaḥ
vidūṣakaḥ—ettha kajje ahaṃ jevva dovārio | (gha)
amātyaḥ—kīdṛśe kārye
kālaḥ—karman, mantriṇāpi na vijñātā aupādhikī rājño bubhukṣā
karma—vāḍham
vidūṣakaḥ—amacca, raṇṇo dāṇiṃ bahubhakkhaṇaṇāmahee uvaṭṭhide
kajje | (ka)
mantrī—kīdṛśī bahubhakṣaṇatā
vidūṣakaḥ—kimaṇṇaṃ | bubhukkhido vaggho via savvapakidīṇaṃ ahmāṇaṃ
jīvarṇa bhakkhidukāmo rāā mā khu ṇaṃ ṇivārehi jaṃ palaakālakuvido
ruddo via ciṭṭhadi | (kha)
mantrī—(vihasya | svagatam |) rājñaḥ pānabhojanasaṃpādane svasyāpi tadbhaviṣyatītyetasya hṛdayam | (prakāśam |) gacchāgrataḥ | ahamapyāgamiṣyāmi
(ākāśe dattadṛṣṭiḥ |) kiṃ nvetatsyāt
kāryānvavekṣaṇavidhau sadasi sthitena
yena kṣamājani ciraṃ sahituṃ bubhukṣā
bhuktvā ca yasya kiyadapyaśanaṃ nitāntaṃ
tṛptirbhavetsa kathamīdṛśavṛddhimeti
6.37
kālaḥ—ahaṃ khalu prāṇināmavyavasthitāmavasthāṃ karomi
karmaḥ—vāḍham | alamidam | anyadapyacintanīyaṃ buddhivilasitamiti jānāmi | yatkila
dṛṣṭvā dakṣakṛtāparādhajanitakrodhojjhitāṅgīṃ satīṃ
yaḥ śāntastapasi sthitaḥ sa giriśaḥ svaṃ pratyupāttāyudham
kopodghāṭitanaiṭilekṣaṇapuṭaproddāmadhūmajvalajvālājālavijṛmbhaṇena sahasā bhasmīcakāra smaram
6.38
kālaḥ—(vihasya |) śṛṇu tāvat
mārutaṃ yaḥ pivanneva maharṣistapasi sthitaḥ
tamahaṃ kumbhajanmānaṃ toyarāśinapāyayam
6.39
mantrī—atitubhukṣayā rājñaḥ kimapyāśaṅkate me hṛdayam | yathādurnānijñāḥ—'atitubhukṣā rājño rājyacyutisūcikā' iti | (rājānaṃ
nirūpya |)
śuṣyantyā bhṛtaśoṣaṇe rasanayā śaśvallihansṛkkiṇī
kiṃcinnamravilocanaḥ śramajalaklidyatkapolālikaḥ
ārūḍhabhrukuṭībhayaṃkaramukho niḥśvāsadūnādharo
dṛṣṭyā kūṇitayā vilokayati māmāyāntamevāntike
6.40
(upagamya |) jayatu jayatu devaḥ
rājā—upaviśyatām | (ityāsanaṃ nirdiśati |)
vidūṣakaḥ—vaassa, mae gahidattho kido amacco | (ka)
rājā—amātya, sajjīkriyatāmanenoktaṃ sarvamapi
mantrī—
kiṃmiyamapūrvā buddhirdevasya vijṛmbhate sasaṃrambham
nanu kurve yadidānīmanena durmedhasā kathitam
6.40.p1
vidūṣakaḥ—dāṇiṃ vaassa, tumaṃ jevva maha saraṇaṃ, jaṃ kuvido amacco | (kha)
rājā—alaṃ cāpalena
mantrī—tiṣṭha tūṣṇīm | jānāmi te dauṣṭyam
6.40.p2
vidūṣako lajjitastiṣṭhati
6.41
mantrī—(svagataṃ vicintya |)
syādetatkiṃ nātra paśyāmi hetuṃ rājño na kṣudrājyavibhraṃśacihnam
asya śreyaḥ siddhaye baddhakakṣaḥ kiṃ nāhaṃ syāṃ kiṃ na me svāmibhaktiḥ
6.41.p1
paraṃ tvevaṃ niścinomi dviṣadvājamantriṇā pāṇḍunā kṛtamidaṃ vaikṛtamiti
bhavatu | asya cittaṃ bahubhakṣaṇāyattamanyatra vyākṣipāmi | sa evāsya
pratīkāraḥ | (prakāśam |) prāsādasyopari calatu devaḥ | tatraiva saṃpādyate mahatī tṛptiḥ
rājā—bāḍham
6.41.p2
sarve prāsādādhirohaṇaṃ nāṭayanti
6.42
vidūṣakaḥ—(sarvato vilokya |) bho vaassa, kiṃ edaṃ bhāsiṇīpāāre
apuvvaṃ kiṃ vi dīsai | (ka)
rājā—amātya, kimidam
karma—bhagavankāla, santi khalu śarīre bhāsinīprabhṛtayaḥ saptatvacaḥ
tatra tvagrūpaprathamaprākāre sidhmakapadmakakaṇṭakā nāma trayo rogāḥ pāṇḍunā
prahitā dṛśyante | tānvidūṣako rājā ca na vetti, ataḥ pṛcchati
kālaḥ—satyamevedam
mantrī—rājan, sidhmakapadmakakaṇṭakāḥ
vidūṣakaḥ—(sabhayam |) vaassa, edāṇaṃ ede bhaṭā pahāraṃ kuṇanti tado
te vi ahmāṇaṃ uvari paḍissanti | tā asmado sigdhaṃ palāaṇaṃ karehma | (kha)
mantrī—vidūṣaka, mā bhaiṣīḥ
guñjāphalāgnilapaḥ pratiyoddhā sidhmapadmayoḥ samare
eṣa haridrākṣāraḥ kaṇṭakahṛtaye mayā prahitaḥ
6.43
rājā—suṣṭhu kṛtamamātyena
kālaḥ—guñjāphalāgnikṣepaharidrākṣārānauṣadhiviśeṣānpraharato dṛṣṭvā vidūṣako bravīti
karma—evametat
vidūṣakaḥ—ajja, ko eso | (ga)
mantrī-vyaṅganāmā rogaḥ
abhimukhamavekṣamāṇaḥ śaśarudhirāliptatanurimaṃ hantum
tiṣṭhati mukhamāvṛṇvanmañjiṣṭhāpramukhasādhano lepaḥ
6.44
vidūṣakaḥ-kiṃ edaṃ mallāṇaṃ ājohaṇaṃ via jaṃ rattappavāho dīsai | (ka)
mantrīdhairyeṇa śastradhārākṣuṇṇaṃ pravahati puro na raktaṃ yat
tatra mṛdatāṃ dhigeṣa prākāre lohinī nāma
6.45
kālaḥ-tvamṛpa eṣa dvitīyaḥ
karma-tathaiva
vidūṣakaḥ-aho pamādo | suvedāe upari savvattha gaakaṇṇā
vitthiṇṇā | (kha)
kālaḥ-karman, śvetanāmni tṛtīyatvakprākāre carmadalaṃ nāma rogaṃ
pṛcchati vidūṣakaḥ
rājā-ka ete saṃvartante śvetāyām
mantrīdeva yogena tatrāpi niyuktena mayā purā
āsraṃpaṭyabhidhānena lepenākramya bhūyate
6.46
vidūṣakaḥ--vaassa, pekkha ettha kā vi duddhataraṅgiṇī via vahai
tā añjalīhiṃ gehia piva | (ga)
mantrī-dhigaudarya, sarvatrābhyavahārabhrāntiḥ | śrānta,
neyaṃ dugdhataraṅgiṇī pravahati śvitro'yaminduprabhaḥ
prākāraṃ kila turyatāmupagataṃ tāmrākhyamākrāmati
saṃrambho bhavato vṛthā smarayasi tvaṃ kiṃ tṛṣaṃ vistṛtāṃ
pātuṃ śakyata eṣa kiṃ tava tato mauḍhyaṃ tvayāviṣkṛtam
6.46.p1
iti sabhrūkṣepaṃ tarjayate
6.47
rājā—ka enamabhisarati
mantrī—eṣa mayā niyukto mahātāleśvaraḥ
kālaḥ—karman, auṣadhaviśeṣo'yam
vidūṣakaḥ—adha vediṇīlohidāṇaṃ uvari ke vi ulluṇṭhanto via
dīsanti | (ka)
mantrī—sarve'pi kuṣṭhā galagaṇḍādayaśca nṛtyanti
karma—bhagavan, vedinīlohite pañcamīṣaṣṭhyau tvacau | tatra kuṣṭhāderutpattiḥ
kālaḥ—astyetat
vidūṣakaḥ—ettha uṇa thūlāṇāmmi sattame pāāre ko vi lohaārabhatthiā via pūrijjamāṇasarīro dīsai | (kha)
mantrī—sthūlāyāṃ vidradhireṣa śatrumahlaḥ
vidūṣakaḥ—(sabhayam | saṃskṛtamāśritya |)
prākārasaptakamapi prasabhaṃ gṛhītvā
svedyāni sapta ca viśoṣya tathaiva koṣān
ulluṇṭhayiṣyati ripornivaho bhaṭānāṃ
mlāyaṃstvamandha iva mūḍha iva sthito'si
6.48
rājā—dhik pramādam | hanta vijñānaśarman, ākrāntamevāribhirantaram
mantrī—deva, dhīro bhava | yadi nāhaṃ prāṇiṣyastadidamabhaviṣyat
vidūṣakaḥ—(sakrodhopahāsam |) edaṃ paccakkhaṃ khu vaṭṭai | tumaṃ uṇa aṇumāṇeṇa edaṃ ṇatthitti vaṇṇesi | tā acchariaṃ takko viṇṇāṇasammadantiṇo
vaassa, ākaṇṇehi me vaaṇaṃ | eso amacco evva savvaduvāresu sattūhiṃ ākkantesu bhikkhuvesaṃ gehnia palāissadi | tuha puṇo dullaho mokkho | tā
ehi | suraṅgāduvāreṇa tumaṃ ṇaisse | (ityutthāya sarvato vilokya |) haddhī haddhī
kiṃ karemi mandabhaggo | jalamattaṃ vi kahiṃ vi ṇa dīsai | sattāpi jaṃ parihāo rittāo via dīsanti | (punardṛṣṭvā |) vaassa, kiṃ edaṃ indajālaṃ
via dīsai jaṃ sattāvi parihāo dāṇiṃ evva sukkāo puṇo vi aparimidarasāo dīsanti | kathaṃ imāo uttaria gacchahma | (ka)
rājā—amātya, śrutametasya vacanam
mantrī—
etanna kiṃcana tatastava māstu bhītirojāyitaṃ ripujanasya nirīkṣya kiṃcit
yattveyapūraṇaviśoṣaṇayoḥ samartha
tanmūlameva hi vijṛmbhaṇamapyarīṇām
6.49
api ca
ripavo labdhvā mārga rasādiparikhāḥ prakoṣya tanmūlam
deva bhavanti yatheṣṭaṃ puramulluṇṭhayitumīśānāḥ
6.90
kālaḥ—rasaraktamāṃsamedo'sthimajjaśukrarūpāḥ parikhātvena nirūpitāḥ
karma—eṣāṃ vṛddhau śleṣmavidradhiraktavisarpādayo bhavanti | kārye tu
raukṣyaśramaśoṣādayaḥ
kālaḥ—yuktaṃ bhavatoktam
mantrī—evamete svāmikārye baddhaparikarā yatantu nāma | santyevaiṣāṃ
pratīkāraśastrāṇyasmadāyattāni
vidūṣakaḥ—kiṃ esā vādālī via maha akkhīhiṃ āuledi | (ka)
rājā—aho pracaṇḍo'yamanilaḥ | tathāhi
tārāścyāvayituṃ ghanānvikīrituṃ kṛtvā'rkatūlopamānbhittvā pātayituṃ bhuvi kṣitibhṛtāṃ tuṅgāni śṛṅgāṇi ca
sadyaḥ śoṣayituṃ samudramavanīkartuṃ tu pāṃsvātmanā
drāgunmūlya ca bhūruhānbhramayituṃ śakto bhavatyambare
6.51
mantrī—ayameva vṛddhiśoṣahetuḥ parikhānām | enamupajīvyotkupyanti
śuṣyanti ca sarvataḥ parikhāḥ
vidūṣakaḥ—kiṃ mūḍho via pekkhasi | karehi edāṇaṃ paḍiāraṃ | (kha)
mantrī—adṛṣṭvā kimevaṃ pralapasi
vidūṣakaḥ—(uṣṭragrīvikayā vilokya |) accariaṃ accariaṃ | ettha sattāsatti vaṭṭai | vaḍḍhantesu sattūsu ede vīrā roaulaṃ paharanti | (ga)
mantrī—tatra śleṣmaprabhṛtīnaraktaputrāṃścandraprabhā praharati
vidūṣakaḥ—kadhaṃ itthiā vi sūrāadi | (gha)
mantrī—raktaputrāṇāṃ visarpaplīhaprabhṛtīnāmamṛtagugguluca(tṛ ?)ṇapañcakādayaḥ prahartāraḥ | tathā māṃsaputrāṇāṃ śākhoṭakatailaprabhṛtayaḥ | medasaḥ putrāṇāṃ
kaphakesariprabhṛtayaḥ
kālaḥ—karman, evaṃ vātapittakapheṣu vāta eko rasaraktamāṃsādidhātūnāṃ śoṣakaḥ poṣakaśca
karma—evamevaitat | dhātūnāṃ prakopa dhātukānnaṃ ca bhiṣajo vadanti
'kaṭukādayo māṃsavṛddhihetavaḥ' iti
'kaṭukādvardhate māṃsaṃ kaṣāyācchoṇito rasaḥ
lavaṇādvardhate hyasthi majjā tvamlātpravardhate
madhurādvardhate śukraṃ tiktānmedaḥ pravardhate ||'
vidūṣakaḥ—(parityāvalokitakena |) ajja edaṃ hodu jujjhadaṃsaṇam
pekkhadu bhavaṃ puraṭṭhidaṃ accariaṃ | (ka)
rājā—ārya, kimetatpaśyasi
mantrī—(vihasya |) paśyāmyetat
etatpaṅgudvitayama nilaścārayatyāśayeṣu
triṣvaśrāntaṃ jaraṭhagaṇikā kācideṣā purastāt
ājānvagrapravitatakucā lobhayantī prasṛte
hantānarthāṅkuramanugatā sarvadā dehabhājām
6.52
kālaḥ—samyaguktaṃ mantriṇā yatpittakaphau paṅgū iti bhiṣakprasiddhiḥ | āśayeṣviti kaphapittavātānāmāśayā vivakṣitāḥ | apathyatāṃ
jaraṭhagaṇiketi nirūpayanti | anarthāṅkura iti ca tatprabhavarogasamudāyam
karma—sādhu nirūpitam
rājā—kimidamapyaribhirevaṃ kṛtam
mantrī—kaḥ saṃdehaḥ | śrūyatām
pāṇḍuḥ svasya niśamya matsaramukhāttū lāyitaṃ vikramaṃ
seya māmakavācikena hṛdaye rājñā niṣiddho'pi san
prajñāgarvavaśanmadīyavijaye jātābhilāṣo'bravīditthaṃ sāntvamapathyatāṃ nijakule snehaprakarṣānvitām
6.53
vidūṣakaḥ-kahaṃ santaṃ uttavanto pāṇḍū | (ka)
mantrī-evam
apyasatkulapakṣapātini pathā kāmopabhogaprade
kiṃ nātmaprabhavaṃ kulaṃ gaṇayasi prakṣīyamāṇaṃ śanaiḥ
audāsīnyamidaṃ kutastava vinopekṣāṃ yadi vyāpṛtā
tvaṃ nālaṃ balavānapi prabhurariḥ sthātuṃ kuto'syānugāḥ
6.53.p1
atastvāṃ vijñāpayāmi | saṃprati śatrupuraṃ praviśantī tattadabhimatena tena
tena rasenāśayagatānasatkulakārakānrasavāhinībhirnāḍībhiśca poṣayantī rājānamapi svavaśaṃ nayantī bhedaya vijñānahatakāt ityupadiśya mandāgninā
saha preṣitavān
vidūṣakaḥ-accariaṃ edāe dūtattaṇaṃ jāe paṅguṇo vi cālidā
pekkha dāṇiṃ vi kiṃ vi mantaantī ciṭṭhadi | suṇāhi dāva tūlīo
bhavia | (kha)
6.53.p2
tataḥ praviśantyapathyatayā saha mandāgnivātakaphapittāḥ
6.54
mandāgnivātakaphapittāḥ-ayi rasavati, kimu vaktavyamasmadīyā rogā
iti | yatastvatsaṃtatiḥ khalvete | tvayaiva vaśīkṛte'sminddharājāni etatpure
sukarasteṣāṃ praveśaḥ | vayaṃ tu tatra nimittamātram
kālaḥ-karman, rasavatītyapathyatāyā nāmāntareṇa bhavitavyam
karma-rucimatītyapyetasyā nāma
vidūṣakaḥ-esā tāḍaā via bhīsaṇā aṇuvaṭṭadi | (ga)
mantrī—rājā cāhaṃ ca rāmalakṣmaṇāviva vartāvahe
vidūṣakaḥ—ahaṃ vi kosio via | (ka)
rājā—(vihasya |) tādṛkprabhāvo maharṣiḥ khalu bhavān
vidūṣakaḥ—bho vaassa, eso amacco edāe maṃ baliṃ dāūṇa appāṇaṃ mocetuṃ ahilasanto via dīsai | dāṇiṃ bhavaṃ jeva maha saraṇam | (kha)
mantrī—vaidheya, kṣaṇaṃ tūṣṇīṃ tiṣṭha | śṛṇumaḥ śeṣamapi vacanameṣām
vātāḍhyaḥ—ayi rucimati,
tvāṃ vīkṣya jāgarūkāṃ tasyāṃ tasyāṃ rucipraviṣṭhāyām
svata eva bhidyate'sau vijñānādañjasā rājā
6.55
rājā—
ālāpādeteṣāṃ kulāladaṇḍāvaghaṭṭanādiva me
hṛdayaṃ bhramatīdānīṃ sahasā cakramiva kiṃ nvetat
6.57
vidūṣakaḥ—aṇṇaṃ kim | diḍhaṃ khu ṇigihīdo si tumaṃ edāe apatthadāpisāciāe | ahaṃ uṇa chavvedo bahmaṇo homitti sajjaseṇa imāe
visajjido mhi | (ga)
mantrī—(vihasya |) ṣaḍvedā ityanayā saṃkhyayaiva sūcitaṃ vedavijñānam
rājā—kiṃ vismṛtaṃ tvayā yatprāgeva mama manīṣitārthaṃ vidūṣakeṇa codhito'si
mantrī—(svagatam |) aho truṭitasaṃghaṭitāyā dāsyā vilasitaṃ yadiyantaṃ kālaṃ vismṛtāpi bubhukṣā smṛtā satī rājño hṛdayamākulayati
(prakāśam |) tadapyagre bhaviṣyati | devena tu etadvairaprayuktamiti niścitya
tadvaśe na bhavitavyamiti bahuśaḥ prārthaye
rājā—(sabahumānam |) tathyaṃ pathyaṃ cāha bhavān | tadahamavahito'smi
vidūṣakaḥ—ko eso vijjapuñjo via dhagadhaggaamāṇo savvado vi
maha acchī āuledi | (ka)
mantrī—parivāraparivṛto jvararāja eṣaḥ | yamenamuparudhya sarve'pi rogāḥ
praharanti | ata evāyaṃ rājapadabhāgiti bhiṣagvyavahāraḥ
karma—yuktamāha mantrī | tathāhi
jvaro rogapatiḥ pāpmā mṛtyurojośano'ntakaḥ
krodho dakṣādhvaradhvaṃsī rudrordhvanayanodbhavaḥ
6.58
janmāntaryo mohamayaḥ saṃtāpātmāpacārajaḥ
vividhairnāmabhiḥ krūro nānāyoniṣu vartate
6.59
kālaḥ—karman, nānāyoniṣviti suṣṭūktaṃ tvayā
pākalastvadyathebhānāmabhitāpo hayeṣu ca
vāntādānāmalarkaḥ syānmatsyeṣvindramadaḥ smṛtaḥ
6.60
oṣadhīṣu tathā jyotiśśruṇapā dhānyajātiṣu
jaleṣu nīlikā bhūmāvastripūṣo nṝṇāṃ jvaro mataḥ
6.61
rājā—paśya sakhe, paśya
trikūṭādreḥ kūṭaistribhiriva śirobhiḥ pratibhayo
diśaḥ paśyandagbhiḥ śaśarudhirasodaryarucibhiḥ
trayāṇāṃ pādānāṃ tṛṇatarusamucchrāyajayināmayaṃ nyāsairbhūmiṃ namayati gadānāmadhipatiḥ
6.62
kālaḥ—karman, paśyāyaṃ yasminnudeṣyati tasya janasya
ālasyamakṣamayatāṃ pulakodgamaṃ ca
gātre karoti na ratiṃ kvacidātanoti
jātāśru jṛmbhayati saptivicūrṇamalpaprāṇaṃ tamambu ca pipāsayate'nuvelam
6.63
karma—evametat | api cānenāviṣṭaḥ
yadbhakṣyamamlakaḍutiktamapekṣate tanna svādu khādati ca mūrcchayate hitoktam
jaṅghāṃ viveṣṭayati huṃkṛtimādadhāti
bāleṣu na kvacana darśayate ruciṃ ca
6.64
vidūṣakaḥ—diṭṭhī vi ṇa pahuvadi ṇaṃ pekkhiduṃ | (ka)
mantrī—eṣa jvaro'pi yakṣmarājasakhaḥ
krodhanārocakādhmānaistribhiḥ putrairupaidhate
bhāryayā pañcavidhayā grahaṇyābhidhayā saha
6.65
vidūṣakaḥ—(anyato vilokya sabhayakampam |) vaassa, ahaṃ dāṇiṃ ṇa jīvissaṃ, jado khu karagahidakhaggakheḍaasarakammuaparighasūlagadā paccatthirāaseṇā abhivaḍḍhai sāaro via | (kha)
mantrī—(vilokya |) ete vraṇarājaputrā aṣṭavidhā bhagaṃdarāḥ | ete ca pañcavidhā mūlādhiṣṭhānamabhivyāpnuvanti | ete ca kaphasaṃbhavā daśa mehāḥ pittasaṃbhavaiḥ ṣaḍbhirvātasaṃbhavaiścaturbhiṃśca saha viṃśatisaṃkhyākā yakṣmarājaputrāḥ | aparañca ca trayodaśa mūtraghātāḥ prasañjante | etānyapi ca vātapittakaphasaṃnipātamuktaviṭdhātvaśmarīkṛcchrāṇītyaṣṭau kṛcchrāṇi catasṛbhiraśmarībhiḥ saha sañjībhavanti | eṣa gulmo'pi śūlamavalambya vijṛmbhate tathāṣṭavidhaśūlāśca
nirundhanti
kālaḥ—karman, samartho'yaṃ mantrī rogaviśeṣaparijñāne
mantrī—tathānye'pyatra bahavaḥ prabhavanti | ye kila
mandāgnyutthodarasyāmayasuhṛd udāvartabhedā aśītirvātotthāḥ pittajā viṃśatiyugagaṇitā viṃśatiḥ śleṣmajāśca
catvāro'kṣṇorvasanto navatirapi catuḥsaptatirvaktraniṣṭhā
mūrdhasthāḥ paṅktisaṃkhyāḥ krimigadavivaho'pyasti naike ca śophāḥ
6.66
tathā bhūtonmādā viṃśatiḥ
āmavāta iti ko'pi caturdhā jāyate nikhilaroganivāsaḥ
vātapittakaphaśoṇitamadyakṣveḍajā ṣaḍudayanti ca mūrchāḥ
6.67
api ca
ete ṣoḍhā bhinnā unmādāśca pravartante
abhivartante cāmī hṛdrogāḥ pañcadhā bhinnāḥ
6.68
vidūṣakaḥ—pamādo pamādo | edehiṃ arihiṃ duvārāiṃ pāārā parikhā kosāārāīṃ a savvaṃ vi akkantam | kiṃ bahujampideṇa | hadayaṃ
gummaṃ karia adhiṭṭhidaṃ | tilappamāṇo vi deso aṇakkanto ṇa dīsai
(añjaliṃ baddhvā |) vaassa, ado varaṃ ṇatthi me jīvidāsā | mama bahmaṇīe vihurāe andhakūvaṇettāe tumaṃ evva sumaria joakkhemaṃ vahehi | paḍhamaṃ evva
eso aṇattho suṇāvido si mae | tumaṃ uṇa dummantiṇo se vaaṇavīsambheṇa imaṃ duravatthaṃ pāvado si | pekkha dāva tassa phalaṃ edaṃ saṃvuttaṃ | (ka)
rājā—amātya, saṃvadatyeva vidūṣakavacanam
tvadbuddhiprasaro'tra dhigviphalito nikṣipya sarvāmapi
tvayyevātmadhurāṃ mayā nivasata saṃprāptamīdṛkphalam
vaiyagryaṃ hṛdi sarvathāsi gamito dvārāṇi koṣālayāḥ
prākārāḥ parikhāśca hā nikhilamapyākrāntamevāribhiḥ
6.69
evaṃ sthite kimanyadbravīmi
gātraṃ me paritapyate padayugaṃ śaknoti na sandituṃ
stabdhaṃ coruyugaṃ bhujau ca bhajataḥ kampaṃ mukhaṃ śuṣyati
nāstyakṣṇorviṣayagrahaḥ śravaṇayorapyevameva tvaco'pyantaiktika calatīva hṛnnijapadāddāśā bhramantīva ca
6.70
api ca
nanu me duḥkhabhāgātmā na dhairyamavalambate
kāṭhinyamiva mṛtpiṇḍo ghanavārisamukṣitaḥ
6.71
kiṃ ca mayā bhavatsaṃvihitarasagandhakauṣadhaghaṭitarasāyanapratyāśayā
tvadupadeśavaśaṃvadacetasā vapuṣi naśvarake mamatā vṛthā
vidadhatā śivabhaktirasāyanaṃ śivaśivāntaritaṃ paramārthadam
6.72
mantrī—satyametacchivabhaktirasāyanaṃ paramārthadamiti sakalaihikasaṃkaṭavighaṭanaṃ ca | kiṃ tu
purābhimāno na vṛthā taddārḍhyena vinā katham
cittasvāsthyaṃ vinā tacca śivabhaktirdṛḍhā katham
6.73
ato vijñāpayāmi
kṛcchre'pi dhairyagrahaṇaṃ rājño vijayasādhanam
iti nītividaḥ prāhurdhairyamālambyatāṃ tataḥ
6.74
kiṃ ca tava nidarśayāmi tādṛśamitihāsam | yathā
śreyaḥ prāpadagastinā sa nahuṣaḥ śapto'pi dhairyagrahāttanvālambya dhṛtiṃ śubhaṃ nalahariścandrāvapi prāptuḥ
kṛtvā vyañkṛte'riṇā praṇayinīcairye'pi dhairyaṃ vahanbaddhvā setumudanvadambhasi na kiṃ rāmo vijigye ripūn
6.75
vidūṣakaḥ—vaassa, sudaṃ kiṃdāṇiṃ vi edassa mantiṇo edaṃ evva vaaṇam | saṃpadaṃ eso attāṇaṃ vi ṇa jāṇādi rājakajjaṃ kudo uṇa ummādaṃ
vā uvajāvaṃ vā sattukidam | (ka)
mantrī—(vihasya |) vaidheya, kiṃ vṛthā pralapasi | deva, alaṃ dhairyatyāgena
ete ca matsannihitā rasauṣadhiviśeṣā bhavatsevanameva pratīkṣamāṇā vipakṣakṣapaṇāya sañjībhavanti tānetānanugṛhāṇa | (nepathye |) deva, ete vayam
śivabhaktiprasādena labdhā mantrivareṇa ca
samyaksaṃvihitāḥ sarve vipakṣānvijayāmahe
6.75.p1
purastādacirādevāsmābhirbādhyamānaṃ yakṣmāṇaṃ sāmātyaṃ saputrakalatraṃ sasainyaṃ
ca paśya
rājā—(dṛṣṭvā |) priyaṃ priyam | sarve yūyamapramattā vipakṣakṣapaṇāya
yatadhvam
6.75.p2
tataḥ praviśati yakṣmā pāṇḍuśca
6.76
yakṣmā—pāṇḍo, kva punarasmadīyā bhaṭāḥ prahārārthaṃ vartante
pāṇḍuḥ—deva, paśya | kecidanugacchanti, kecitpuro gacchanti
kālaḥ—karman, yaduktaṃ pāṇḍunā tattathaiva | yataḥ,
anekarogānugato bahurogapurogamaḥ
rājayakṣmā kṣayaḥ śoṣo rogarāḍiti yaḥ smṛtaḥ
6.77
karma—jānāmi yādṛśa eṣa iti
nakṣatrāṇāṃ dvijānāṃ ca rājābhūdyo vidhuḥ purā
taṃ prajagrāha yakṣmāsau rājayakṣmā tataḥ smṛtaḥ
6.78
deheṣu yaḥ kṣayakṛteḥ kṣayastatsaṃbhavācca saḥ
rasādiśoṣaṇācchoṣo rogarāḍrogarañjanāt
6.79
yakṣmā—sakhe pāṇḍo, prabaleṣu sāmadānabhedā na prasaranti, ato'ntima
eva prayogaḥ saṃpratipattavyaḥ | tadatra kiṃ vilambena
śastrāśastri prasahyāya pravṛtte raṇavaiśase
ajīvakagarogaṃ vā purametadbhaviṣyati
6.80
tadehi | tatkṣamāṃ bhūmimeva gacchāvaḥ | (iti pāṇḍunā saha niṣkrāntaḥ |)
kālaḥ—karman, paśya paśya vipakṣavijayāya vijñānamantriprayuktānbhaṭān
rājā—vayasya, mantriṇā darśitena vikramavyāpāreṇa hṛdayaṃ mama nirvṛṇoti | yataḥ
bhūpatirasasindūrajvarāṅkuśānandabhairavaiḥ sākam
cintāmaṇiśca śatrūnmṛgāṅkaśca jetumudyuṅkte
6.81
paśya cātrārogyacintāmaṇeruttareṇa
kṛtasiddharaseśvaraḥ purastātkaramālambya ca vātarākṣasasya
samarāṅgaṇameti pūrṇacandrodaya eṣo'gnikumāradarśitādhvā
6.82
pratāpalaṅkeśvara eṣa yaśca pratāPAYtyātra nijapratāpāt
gadānvanurvītamukhānaśeṣāṃllaṅkeśvaraḥ śatrubhiraprasahyaḥ
6.83
vasantakusumākaraḥ sarabhasaṃ vidhatte raṇaṃ
suvarṇarasabhūpatirvaśayate rujāṃ maṇḍalam
prasahya vaḍavānalābhidhamidaṃ ca cūrṇaṃ javādviśoṣayati sarvataḥ prabalamagnimāndyārucim
6.84
sudarśanaṃ cakramivāmarārīnsudarśanaṃ cūrṇamidaṃ raṇāgre
nihanti jīrṇajvaramāśu pittajanyā rujaścūrṇayati prasahya
6.85
prabalānalasaṃkulitaṃ gadagahanaṃ duravagāḍhamanyena
hanti dhuri tīkṣṇasāro vātakuṭhāraḥ samūlamunmūlya
6.86
asakṛtsaskhalataḥ kiṃcidgatimāndyavidhāyinaḥ
pramehānmādyato hanti mehakuñjarakesarī
6.87
gatimantharatādhāyivarṣmavaipulyaśālinaḥ
sarvāñvātagajānhanti vātavidhvaṃsano hariḥ
6.88
vidūṣakaḥ-deva, acetaṇā vi ede cintāmaṇipahudiṇo saṃpadaṃ saṃpahāraṃ kuṇanti tti accariam | tā indajālaṃ via edaṃ me paḍibhādi | (ka)
rājā-dhiṅmūrkha, anabhijño'si śāstratattvasya | acintyo hi maṇimantrauṣadhīnāṃ prabhāvaḥ | abhimānidevatāścaiṣāṃ sacetanāḥ śrūyante | (karṇaṃ
dattvā |) mantrin, ko'yaṃ kalakalāvirbhāvaḥ
mantrī-paśyatu devaḥ
śastrāśastri gadāgadi prathayato nirvartite saṃyuge
muṣṭīmuṣṭi talātali pravṛte paścādidaṃ bhīṣaṇam
jittvārīniha deva tāvakabhaṭairāpūryate kāhalā
śaṅkhaḥ saṃprati śabdyate dṛḍhataraṃ saṃtāḍyate dundubhiḥ
6.89
api ca
āsphālayanti dṛḍhamūruyugaṃ karāgraiḥ
kurvanti kuṇṭhitaghanāravamandahāsam
jīvo'yamasmadadhipo jitavānamitrānityuddhataṃ yudhi bhaṭāstava paryaṭanti
6.90-2
vidūṣakaḥ-kahaṃ ettha eva bhaggamaṇorahadāe paruṇṇo via jakkharāo lakkhīadi | (kha)
rājā-vayasya, samyaṅnirūpitaṃ bhavatā
gaṇḍasthalaprasramarāśru karaṃ kareṇa
niṣpīḍayankaṭakaṭākṛtadantapaṅktiḥ
yakṣmā lalāṭaghaṭitabhrukuṭiḥ kilāyamantaḥspṛśaṃ ruṣamabhīkṣaṇamabhivyanakti
6.90-2.p1
mantrī-na kevalāṃ ruṣaṃ śucaṃ ca
vidūṣakaḥ-eso soeṇa palavanto via dīsai | (ka)
mantrī-śṛṇumastarhi pralāpametasya | visūcīmatsarāvapyenamanuvartete
6.90-2.p2
tataḥ praviśati visūcīmatsarābhyāṃ sahito yakṣmā
6.91
yakṣmā-hanta kathaṃ tādṛśānāmapi matsainyānāmīdṛśīyaṃ duravasthā
āścaryamāścaryam
jīvasya dhvajinīcarānatibalāñśaknoti kaḥ śāsituṃ
durvāreryudhi pātitāni mama yaiḥ sarvāṇi sainyāni ca
pāṇḍurme sacivaḥ parairavadhi vā bhītaḥ palāyiṣṭa vā
no jāne mama jīvato bata hatāḥ putrāstathā bāndhavāḥ
6.91.p1
saśokāvegam
6.92
bho bhoḥ sutāḥ kva nu gatāḥ stha vinā bhavadbhirjīrṇāṭavīva jagatī paridṛśyate me
ākramyate ca tamasā haridantarālaṃ
śokāgnisaṃvalitamuttapate vapuśca
6.92.p1
iti mūrcchati
6.93
matsaraḥ-samāśvasihi mamāśvasihi
yakṣmā-(samāśvasya|)
vatsā he vadanāmbujāni mudito drakṣyāmi keṣāmahaṃ
keṣāṃ mākṣikamākṣipanti vacanānyākarṇayiṣye mudā
martyānāṃ tanuṣu praviṣṭamaciranmāṃ vardhayiṣyanti ke
yūyaṃ yatsamare parairatibalairnāmāvaśeṣīkṛtāḥ
6.94
kālaḥputrapravilayādduḥkhaṃ na soḍhuṃ śakyate janaiḥ
vasiṣṭho'pi mahānyena vavāñcha patanaṃ bhṛgoḥ
6.94.p1
tadimaṃ putraśokasaṃtaptaṃ yakṣmāṇamavekṣituṃ na śaknomi
karma—ahamapyevameva
6.94.p2
ityubhau niṣkrāmataḥ
6.95
matsaraḥ—
devālaṃ śokena dviṣi jīvati na khalu dharmo'yam
yāvacchakti tato'rīnhatvā śocanti naiva tānvīrāḥ
6.96
ata idānīṃ punarānīya paribhavamarihatānāmasmadīyānāmānṛṇyamṛcchatu bhavān
viṣūcī—
dāṇiṃ khu eva diṭhṭhā rāukumārā kahiṃ gadā tumhe
ḍhajjai hiaaṃ soo aggī via suktatiṇajālam
6.97
(ka)
yakṣmā—
gaṇḍadvaye'pi galitairnayanāmbupūrairāmṛṣṭapatralatamākulakeśapāśam
pāṇidvayaprahatapāṭalabāhumadhyamasyā vapurmama śucaṃ dviguṇīkaroti
6.97.p1
matsaraḥ—rājan, dhairyamavalambyatām | kṛtaṃ śokena | saṃprati hi katipaye devapādamūlopajīvinaḥ sainyāḥ kenāpi durapaneyapravṛttayaḥ
yakṣmā—tataḥ kim
matsaraḥ—tataśca tatprayogeṇa kuṇṭhitaśaktirbhaviṣyati vijñānamantrirūtakaḥ | tathā ca vairaniryātanaṃ kartumucitamiti pratibhāti
yakṣmā—(savimarśam |) avandhyo'yaṃ prayatnaḥ | tadarthameva śatrūnmūlanāya
gacchāmaḥ | (iti viṣūcīmatsarābhyāṃ saha niṣkrāntaḥ |)
mantrī—matsareṇa karṇe'smajjayārthaṃ kimapyupadiṣṭo yakṣmā niṣkrāntaḥ
tadvayamapi tadiṅgitānumitaṃ paryālocya tatpratividhānāya vyāprīyamāṇā iṣṭaṃ
sādhayāmaḥ
6.97.p2
iti niṣkrāntāḥ sarve
6.97.p3
saptamo'ṅkaḥ
6.97.p4
tataḥ praviśati jīvarājo vijñānamantrī ca
Linked texts (3)
- Jīvānanda (Ānandarāya Adhvarin) — Ānandarāya Adhvarin, Sanskrit
- Śrīkaṇṭhacarita — Maṅkha, Sanskrit
- Jīvānanda — Ānanda, Sanskrit