Vidyaparinayanataka (Anandaramamakhin) 3
Vidyāpariṇayanāṭaka (Ānandarāmamakhin) 3
- Language
- Sanskrit
Contents
3.1
viraktiḥ-ājñāptāsmi śivabhaktyā- 'citrapaṭo'yaṃ nivṛttihaste dātavyaḥ' iti | tatka sā nivṛttirbhavet | (agrato'valokya |) kathamiyaṃ nivṛttiḥ | yaiṣā
samīraṇe vātitṛṇe'pi vā calatyavekṣamāṇā parito digantaram
janasya kasyāpi cirapratīkṣayā mano'tirukṣaṃ dadhatī samīkṣate
3.2
yāvadasyā hastaṃ citrapaṭaṃ prāpayāmi | (iti parikrāmati |)
nivṛttiḥ—(viraktimavalokya |) sakhi, kva prasthitāsi
viraktiḥ—sakhi, bhagavatyā bhavadantikamanupreṣitāsmi | (iti citraparṭamarpayati |)
nivṛttiḥ—(citrapaṭaṃ nirvarṇya |) aho pratikṛterabhirūpatā
etadgrāhyanasātivarti mahitaṃ rūpaṃ bateyattayā
cittenollikhitaṃ kathaṃ vilikhitaṃ hastena vā tatkatham
athavā na citrakāranaipuṇametat
aprajñeyamahāprabhāvamahaso bhakteriyaṃ prāyaśo
bhaktatrāṇagarīyasī viracanā nūnaṃ bhavenmānasī
3.2.p1
sakhi virakte, saṃprati kimācāro jīvarāja iti kimavagamyate
viraktiḥ—cittaśarmaṇā vayasyena śṛṅgāravane mādhavīmaṇḍapamadhivasati mahārāja iti śrutam
nivṛttiḥ—tarhyayamevāvasarastadupasaraṇāya
3.2.p2
iti niṣkrānte
3.2.p3
praveśakaḥ
3.2.p4
tataḥ praviśati yathānirdiṣṭaḥ sacinto rājā
3.3
rājā—sakhe cittaśarman, atrabhavatyā nivṛttyā rahasyavedanātpratinikāmamasvasthahṛdayo bhavāmi | tathāhi
hṛdyaṃ vastu na rocate hṛdayajastāpo na viśrāmyati
śvāsaḥ ploṣayate'dharaṃ śithilayatyaṅgāni cintā mama
mohe majjati cetanāpi nimiṣaḥ kalpādanalpāyate
kasmai kiṃ kathayeya hanta tamimaṃ kālaṃ kṣipeyaṃ katham
3.4
cittaśarmā—vayasya, kiṃ kevalena viṣādena | vidhīyatāṃ taducito yatnaḥ
rājā—tameva khalu na pratipadye
cittaśarmā—vayasya, so'pi hṛdayaṃgama evopanamito daivena
rājā—kathaya kathaya
cittaśarmā—
‘vedāraṇyanivāsinaḥ katipaye dṛṣṭā mayā tāpasāḥ
prāgekatra śamādayaḥ samuditāste māmavocannidam
jīvasyāsya vibhościrādiha sukhe duḥkhe'nu̍ bhoktā bhavāntyasya śreyasi ko'pi kaścidiva kiṃ tātsthyamālambate
3.5
’
iti | tadanu bho mahābhāgāḥ, sāṃpratamasmākamiha kiṃ nāma sukhaṃ hīyate
jīvaḥ sukhātmā vibhureṣa rājā pradhānabhūto'hamamuṣya viṣvaṅ
bhogāḥ samagrā viṣayeṣu mattastaṭasthatā kā mama tatsukheṣu
3.6
tathā hi
udyānodarapadminīparisare paryantayantroccalaccandrośīrasugandhiśīkarabharasphāyatsamīrāṅkure
pītasvādurasāyanādisuhitairasmābhirastarvyathairnīyante hi sukhaikatānavisarā vāsantikā vāsarāḥ
3.7
itthaṃ kadā kutra kiṃ nāma sukhaṃ nānubhūyata iti mayābhihite, hanta
kāraṇasvabhāvakṛta eṣa te vyāmohaḥ | yadevaṃ bravīṣi | śṛṇu tāvat
deho bhūtasamaṣṭiratra tapanāvikye jalaṃ kṣīyate
tarṣo nāma sa eṣa tasya samatā tṛptiḥ punarvāriṇā
ekasyopacaye bhavatyapacayo'nyasya svabhāvastvayaṃ
bhūtānāṃ samatā punaśca kimiha pratyeṣi tattvaṃ sukham
3.8
advaitaṃ yadanādimadhyanidhanaṃ satyaikarūpaṃ sukhaṃ
ta̍tra tvāmuṣitaṃ mṛṣāyitamivāvidyāvilāsairnijaiḥ
viśvaṃ darśayate yathārthavadidaṃ svapnendrajālopamaṃ
dhīraḥ kaḥ punarādriyeta tadihāsatye prapañce sukham
3.9
kiṃ ca
rūpaṃ nāma viśiṣṭavastviti pṛthagyadyatsamā lakṣyate
sarvaṃ cāsthiramavyavasthitamanirvācyaṃ ca saṃdarśane
mantrī tvaṃ kiyataścirasya vapuṣi vyaste tadāste kva te
śatruṃ kaścidvaiti mitramaparaḥ putraṃ kutastvāṃ paraḥ
3.10
tadevamasārabhūte jagati sārabhūtaṃ sukhaṃ kiṃ nāma
[piṣṭerasāmṛtasadṛśaṃ vaiṣayikaṃ tatsukhaṃ sukhaṃ naiva
ādhivyādhijarābhirdurlabhametacca kākamāṃsamiva
3.11
]
ataḥ 'sukhamasmābhiranubhūyate' iti tava bhrama eva | bhūyo'pi nidarśayāmaḥ
keṣu bhāveṣu kayā vṛttyā kiṃ nāma bhavatā sukhamanvabhūyata
yācñādainyakadarśitā dvijanṛpāṃ śocyaiva vṛttistvasāvasvāyattavidheyagauravasukhā sevā hi durjīvikā
śailāraṇyasamudrayānavahanakleśādi vā vartatāṃ
kṣudraṃ yatkṣurajīvanaṃ śiva śiva smaryeta tatkiṃ janaiḥ
3.12
tadevamatijugupsito'yamavidyāvilāsaḥ | śrūyatāmasya jagatastattvam
brāhmaṃ tatpadamarcirādibhirito dhanyastu nāvartate
yo dhūmādipathaṃ smareti sa yathāyātaṃ parāvartate
āvṛttaḥ sa tu liṅgadehaghaṭito bodhādiśūnyaściraṃ
tiṣṭhedbrīhiyavāstilā iti janiprārambhakābhāvataḥ
3.13
tadanu
kāle kvāpi kuhāpi ko'pi yadi tānakṣāti tadretasā
brahmakṣatrapurogameṣu bhajate puṇyānurūpaṃ januḥ
vyāvṛttāḥ pitṛlokato'nadhigatasvargāstu ye pāpinaḥ
śvānaḥ sūkarapulkasā iti januḥ kālena gacchanti te
3.14
puṇyaprabhāvādūrdhvalokagāmināṃ jīvānāsiyaṃ sthitiḥ
ye devayānapitṛyānapathānabhijñā
jīvāstu te janimṛtīḥ krimīkīṭarūpāḥ
vyāvartayanti sucirādiha kalpakoṭīrnordhvaṃ vrajanti gahanaivamasāvavidyā
3.15
ato jīvarājasya tadetanmahāsaṃkaṭavimocanāya bhavataiva prayatitavyam, cirādabhedenopalālyamānādāmātyādṛte kimāyattāni rājasaubhāgyāni | tadiha
kuto vicakṣaṇo'pi bhavānātmano'dhikāraṃ na pratipadyate | api ca prayatna
eṣa tatpratīpabalavattaravaravarṇinīpariṇayanarūpatayā tava sukara eva | kathamiramanāvedyaiva rājñe karaṇīyamiti na śaṅkanīyam
visrambhapraṇayocitāḥ sucaritā dharmārthavijñānino
ye tāvatkila mantriṇaḥ kṣitibhujāmete kimarthāntaram
anyaddharmacaraṃ śarīramaparaṃ sālocanaṃ locanaṃ
rājñaḥ kiṃ bahunāmito vijayinaḥ prāṇā bhavantyantarāḥ
3.16
na tāvadamātyamātraṃ bhavān | api tu narmasacivaśca | tadapūrvaramaṇīsaṃghaṭanamidamavaśyakaraṇīyamanurūpaṃ ceti | tadanu tānahamaprākṣam—
‘katyā kiṃprabhavā kimākṛtiguṇā kiṃnāmadheyā ca sā
śreyastadghaṭane kimastyaghaṭane kiṃ nāma taddhīyate
tatprāptau paripanthinaḥ ka iha nastairantarāyāḥ kathaṃ
teṣāmapyapanodane'tha ghaṭane kaścābhyupāyo bhavet
3.17
'
iti | tadanu te māmavocan—
‘vedāraṇyāvasathasuhitā svāminī mādṛśānāmāvirbhūtā mananajanididhyāsanāvpuṇyabhūmnā
vidyullekhāciratarasamuddyotinīvādbhutaśrīreṣā yoṣāmaṇirupaniṣadvaṃśabhūṣā vibhāti
3.18
vidyākhyā hṛdayaṃgamākṛtirasāvasyāḥ samāsādane
na vyādhirna jarā na mṛtyuraśanā yā sā pipāsāpi na
na kleśo na bhayaṃ ca kiṃ tu paramānandātisāndrīkṛtā
duḥkhasaṃkalitā ca kācana daśā satyā samunmīlati
3.19
satyānandamapāramakṣayamidaṃ vidyādhanaṃ paṅkajataḥ
kṛtvā gāḍhanigūhitaṃ vyathayate lokānavidyā ciram
tiṣṭhanneva vidhau yathānidhimavijñāyaiva kārpaṇyato
viśvagdhāvati tadvadetadavidbajīvaḥ paraṃ khidyate
3.20
yasyāṃ muhyati nidrayā niśi jagatsvapnendrajālākulaṃ
tasyāṃ jāgrati yoginastadanayā satyārthasaṃdarśinaḥ
divyā dṛṣṭiriyaṃ nimeṣarahitā hantānayā paśyatāṃ
chidyante'khilasaṃśayabhramaviparyāsāśca karmāṇi ca
3.21
asyā vaibhavato'pi naktamaharevāsyābhiniṣpadyate
taccāharna kadāpi yāti sakṛdevāmya prabhātodayaḥ
ātmānandasudhāsamudralaharī sā cedanāsāditā
madhyāhno'pi nirantareṇa tamasā ghoro niśītho bhavet
3.23
iti | tadevaṃvidhadivyamaṅgalaguṇagrāmā vidheyam
rājā—(saparitoṣam |) tatastataḥ
cittaśarmā—
kāmakrodhamukhāḥ pratītavibhavā jīvasya ṣaḍvairiṇaste hyasmākamasaṃnidhau vidadhate niḥśaṅkamojāyitam
yatrābhī vayamāsmahe samuditāḥ sākaṃ vivekādibhistatraite na samunmiṣanti purato bhānori 0
jīvasyāpyabhito'paghātina ime vighnāstu tatsaṃbhavākarṣanto viṣayeṣu taṃ vighaṭayantyasmāsu yatsaṃgatam
eteṣāmapanodane'bhilaṣite cārthe'bhyupāyastvayaṃ
gūḍhaṃ gāḍhanirūḍhamatrabhavataḥ sauhārdamasmāsu yat
3.24
tvayi tu vidheye saṃpannakalpo vedāraṇyapraveśaḥ | sa eva paramopāya iti
tadanu 'kimetādṛśi matsvāminaḥ śreyasi matsakāśādantaraṃ patiṣyati | sarvathāhamatra viṣaye yuṣmadāyattaḥ' iti saśapathamabhihitavānasmi
rājā—vayasya, praṇayavisrambhau nāma taidbhāveva yadevamasaṃnidhāne'pi
madanavagatameva madīyaśreyasi bahudhā vyāpṛtamiti | (paritoṣamabhināya |) sakhe
cittaśarman,
ete macchravasī tadadbhutaguṇastomāmṛtāsañjanādyatyantaṃ suhite tadatra viṣaye baddhābhyasūye iva
ete tanmukhacandramaḥsmitasudhātarṣārkule tāmyato
maddṛṣṭī ta(?)ime kayā nu vidhayā saṃprīṇayiṣyāmyaham
3.25
tāmālikhya vinodayèya nayane dṛṣṭā yadi syānmanāksvapne tāmavalokayeyamiti cetsvāpo durāpo mama
adhyakṣīkaraṇaprasaktirapi me tasyāstu dūre girāmāyāsottaramāḥ kathaṃ nu viṣayeairātmānamāśvāsaye
3.25.p1
(smaraṇamabhināya |) tatrabhavatyā pratiśrutaṃ pratikṛtidarśanaṃ tu saṃbhāvyetāpi
3.25.p2
tataḥ praviśati viraktyā saha nivṛttiḥ
3.25.p3
nivṛttiḥ—(purato vilokya |) ayamitaścittaśarmaṇā narmasacivena saha
viviktamadhyāste devaḥ | tadenamupasarpāmi | (upasṛtya |) vijayatāṃ devaḥ
3.25.p4
iti rājño haste citrapaṭamarpayati
3.26
rājā—(citrapaṭaṃ nirvarṇya | sāścaryam |) aho pratikṛterabhirūpatā
śuddhāmṛtadhāmamukho śrutyantavisāridṛṣṭitollasitā
viśvātiśāyivṛttirviṣayeṣu kuhāpi nedṛśī dṛṣṭā
3.27
padmollāsataraṅgitaṃ padayugaṃ jaṅghe suvṛttojjavale
rambhāḍaimbha(?)viḍambinau ca tadimāvūrū manohāriṇau
madhyaṃ vyomasakhaṃ mukhaṃ vidhurakhaṇḍākāravṛttyujjvalaḥ
kalyāṇī bata seyamadbhutaguṇā kalyāṇakāntākṛtiḥ
3.27.p1
(sāśaṅkaṃ pārśvato vilokya |) diṣṭyātra na saṃnihitā devī
3.27.p2
tataḥ praviśati viṣayavāsanayā pravṛttyā ca sahāvidyā
3.27.p3
avidyā—sakhi viṣayavāsane, kṛtaghno'pi devastvadvacanagauraveṇa mamānusaraṇīyaḥ saṃvṛttaḥ
viṣayavāsanā—priyasakhi, kīdṛśamapi dayitamanusaraṇena hṛdayarañjanena ca vidheyīkurvanti khalu yuvatayaḥ
avidyā—sakhi pravṛtte, devaḥ katamaṃ deśamadhivasatīti jānīhi
pravṛttiḥ—(purato vilokya |) nanvayamita eva cittaśarmaṇā tāpasībhyāṃ
saha śṛṅgāravane mālatīmaṇḍapamadhyāste devaḥ
avidyā—tarhi viṭapāntaritā eva śṛṇumastāvadeteṣāmanyonyavisrambhajalpitāni
3.27.p4
iti sarvāstathā kurvanti
3.28
cittaśarmā—api nāma sukhāyate dṛśoriyaṃ citragatā priyatamā
rājā—kimucyate sukhāyata iti
āplāvya jvaladaṅgamaṅgamabhitaḥ saṃsṛpya nāḍīṣvapi
ploṣāvegakadarthitāsukaraṇānyujjīvayantī punaḥ
asyā nistulatattadaṅgasuṣamākallolitā kāpyasāvānandāmṛtadivyasindhulaharī viśvaṃ kilāpluhute
3.29
saṃprati hi
ālipye nu tuṣāralolanalatkarpūragandhadravairāsicye nu ghanīkṛtairuta sudhādhāmno mayūkhotkaraiḥ
etaddarśanasaṃbhṛtena paramānandena dāvānalapluṣṭo bhūmidharaḥ sudhārasajhareṇevāṅgamāpyāyyate
3.30
nivṛttiḥ—(apavārya |) sakhi virakte, diṣṭyā phalitamiva naḥ prayatnena
viraktiḥ—kathaṃ na phaliṣyati bhagavatyā nītivaidagdhī
rājā—(ciraṃ nirvarṇya sonmādaṃ citraṃ prati |)
mṛdnāmi kiṃ nu mṛdulaṃ padapallavaṃ te
kiṃ te likhāmi kucayoruta patravallīm
ehyehi me vidadhatī sakṛdaṅkapālīmaintargataṃ niravaśeṣaya tāpamenam
3.30.p1
cittaśarmā—(sopahāsam |) vayasya, pratikṛtiriyaṃ khalu tasyāḥ
avidyā—sakhi, śrutaṃ nanu śrotavyam | tadevametairitaranāyikāsaṃghaṭanakuhanābhiriti saṃdhīyāmahe
viṣayavāsanā—sakhi, bhūyo'pi śṛṇumastāvat
nivṛttiḥ—deva, satvaramanayā sudṛśā saha bhavantaṃ yojayiṣyāmi
na punariha viṣaye bhavatā viṣādo vidheyaḥ
rājā—paramakāruṇikībhyāmaprameyamahimātiśāyābhyāṃ bhavatībhyāmanugṛhītasya mama ko nāma viṣādaḥ
avidyā—sakhi, śrutāni khalu bhūyaḥ śravaṇāmṛtāni
viṣayavāsanā—priyasakhi, bhavatsaṃnidhāne sarvamidaṃ vighaṭitameva
bhavet | (ityuddhatamupasarpati |)
rājā—(dṛṣṭvā | sabhayam |) vayasya, kā pratipattiḥ
cittaśarmā—vayasya, bhavatā kathamapi samādhīyeta sā | mama tu kā
gatiḥ | (vicintya |) bhavatu | tāmevānusareyam | ime ca tapasvinyau tiraskariṇīvidyayā citraphalakena saha tirohite bhaviṣyataḥ
rājā—tathā | (iti dhairyamavalambya tiṣṭhati |)
cittaśarmā—(upasṛtya |) svasti bhavatyai
avidyā—(cittaśarmāṇaṃ nirbhartsya | rājānamupasṛtya |) api sukhāyate citragatā priyatamā | api saṃghaṭayiṣyatastāpasyau
rājā—(sabhayagadgadam |) devi, tavāsānidhyāccittaśarmaṇā kālavinodanāya viracitamindrajālam | idaṃ paramārthatayā na gṛhṇātu bhavatī
avidyā—hanta pratyakṣasiddhāpalpanasāhasametasya
rājā—atathābhūtamapi vastu tathābhūtamiva pratyakṣamupadarśayeyurna kimaindrajālikāḥ | tadapi yadi satyamevāvagacchasi | tatra kaḥ parihāraḥ
avidyā—na tāvadidamindrajālaṃ cittaśarmaṇaḥ | api tu tavaiva sāhasametat | kva te tāpasyau | kva ca sā pratikṛtiḥ
rājā—nanu kathitameva sakalamindrajālamiti | tvaṃ tu paramārthatayaiva
pratipadyase
avidyā—kṛtaṃ kṛtamakṛtajñenānena śaṭhena | (iti sāṭopaṃ parāvartate |)
cittaśarmā—vayasya, pādapraṇāmādibhirupacārairyathocitaṃ prasādyatāṃ kupitā devī
rājā—(katicitpadāni gatvā praṇamya |) prasīda prasīda
3.30.p2
avidyā sāṭopamavadhūya gacchati
3.31
rājā—
na brūṣe na vilokase na ca vacastathyaṃ śṛṇoṣi priye
kiṃ nvesanmayi tādṛśaṃ tava manaḥ kasmādabhūdīdṛśam
dampatyostu na jāyate kimamataṃ jātaṃ na kiṃ mṛṣyate
kiṃ vā jātamihādhunā vidhiraho tiktāṃ vidhatte sudhām
3.32
pravṛttiḥ—(apavārya |) bhavatvayaṃ yādṛśastādṛśo vā | tvayā punarapāruṣyamevāvalambyatām
viṣayavāsanā—yuktamāha pravṛttiḥ
avidyā—hanta, bhavatībhyāmapīdaṃ rocate | kā gatiḥ | (iti tiṣṭhati |)
rājā—
māṃ kalyāṇi purā tavopayamanādye ke'pi kiṃ jānate
tvāmāsādya mayā priye navanavaṃ kiṃ nānubhūtaṃ sukham
tattādṛṅggahanīyavaibhavavatī saubhāgyasīmāyitā
māṃ matvā kṛtavipriyaṃ bata kathaṃ vyādhunvatī dhāvasi
3.33
tvaṃ vittādapi gātrato'pi karaṇagrāmādapi preyasaḥ
prāṇādapyadhiketi sundari bhavatprītyaikabaddhādaraḥ
varte'haṃ vitathavyalīkaparuṣā nairghṛṇyamālambase
yadyevaṃ mayi sarvathaiva paritaḥ kiṃ vā kariṣyāmyaham
3.34
avidyā—(sotprāsam |) sakhyau, śrutaṃ khalu
devasyāsya kilāhamadya dayitātprāṇādapi preyasī
rījānaṃ prati todanairalamaho vākyairamībhistava
yadvā vallabhavastusaṅgini manasyātmanyanāyattatā
taddoṣodayathocitaṃ vyavaharasyevaṃ na doṣastvayi
3.34.p1
viṣayavāsanā—deva, sarvatomukhavicitraparamānandavidhāyinīṃ devīmapahāya vāṅmanasātivartini kuhāpi viṣaye kuto bhavānāsajjati
cittaśarmā—vayasya, tathyamāha viṣayavāsanā
pravṛttiḥ—ārya cittaśarman, pragalbho'si samayocitamabhidhātum
tathyamevāha viṣayavāsanā | tvayi tu na vyavasthā
cittaśarmā—sa eṣa mama sahajo dharmaḥ
avidyā—alamalamatiprasaṅgena
3.34.p2
nepathye vaitālikau
3.35
ekaḥ—
moktuṃ tāpamiva pratīcijaladhau majjatyayaṃ bhānumānnāgaḥ ko'pi vijṛmbhate ghanapathe citte vadhūnāmapi
ārdrāṅgāḥ kupitāmupāsisiṣate kāntāṃ vilāsī jano
bhaktyā karmaṭhabhūmidevapariṣatsaṃdhyāṃ ca sāyaṃtanīm
3.36
dvitīyaḥ—
gandhena sphuṭakairavākarabhuvā viṣvagvikarṣannalīnsvacchandaṃ divasāvasānapiśuno mandānilaḥ spandate
bhāvī nau virahādhirityavidite'pyantaḥśucā sthīyate
kokena priyayā sahaikanalinīnālādhirūḍhena ca
3.36.p1
sarve ākarṇayanti
3.36.p2
cittaśarmā—deva, ativartate saṃdhyāsamayaḥ
rājā—tathā
3.36.p3
iti niṣkrāntāḥ sarve
3.36.p4
tṛtīyo'ṅkaḥ
caturtho'ṅkaḥ
3.36.p5
tataḥ praviśati cittaśarmā
Linked texts (6)
- Vidyāpariṇaya (Vedakavi) — Vedakavi 1700, Sanskrit
- Vidyāpariṇaya (Ānandarāya) — Ānandarāya 1755, Sanskrit
- Śrīkaṇṭhacarita — Maṅkha, Sanskrit
- Jīvānanda — Ānanda, Sanskrit
- Jīvānanda (Ānandarāya Adhvarin) — Ānandarāya Adhvarin, Sanskrit
- Jīvānandanāṭaka (Ānandarāmamakhin) — Ānandarāmamakhin, Sanskrit