Manmathavijaya (Venkataraghava) 10
Manmathavijaya (Veṅkaṭarāghava) 10
- Language
- Sanskrit
Contents
10.1
jīvalaḥ — (janāntikaṃ savismayam |) sakhe vāṣṇaiya, api śṛṇoṣi bāhukavilapitam
vāṣṇaiyaḥ — (janāntikam |) nanvidamākarṇyate; kāmapyanucintya kilāyaṃ vilapati, kimenapi kācitkāmayitā !
jīvalaḥ — (janāntikam |) kimucyate, nanvastīdṛśeṣvapi sakāmāḥ
kāminyaḥ
vāṣṇaiyaḥ — (sahāsam |) kiṃvā, na jāne kathamivāsminnanurajyati nāma ramaṇī | yadasya hi
gātraṃ barbarakāṇḍakarkaśatamaṃ kāntirdṛgandhaṃkarī
kubjāścāvayavāḥ kacāśca kuṭilābhūdāraromopamāḥ
dṛṣṭirbhītikarabhramiśca gavalahlādassvarodhardharogandhaśca vraṇapūyapūtirasitonirṇaijanāṅgaḥpaṭaḥ
10.2
bāhukaḥ — (sāstram |) hā priye damayanti,
hā ! nātheti raṭanmukhī kimu tarorāliṃganena kṣatā
kiṃ vā kṣudrakirātahastapatitā prāptā'si mūrcchā śucā
kiṃ vā tvāṃ vṛkaśābakāḥ kharanakhaiḥ kravyāśayā dārayantyāhosvitsvayameva pāvakamanuprāptā'si nirvedataḥ
10.3
hā hā hato'smi, hā aśaraṇo'smi | ( iti pralapanneva śayanānnipatati | )
jīvarequestlaḥ - sakhe, paśyasyenamavicetitatayā nipatitam
vāṣṇeṃyaḥ - ( saśaṃkam | ) kimayamapyāha damayantīti? kimeṣaeva naḥ svāmī; nanvasya rūpamevācaṣṭe yadasāvasadviti | sakila
ākarṇajāhadṛganimnaviśālavakṣāḥ
ājānubāhuratituṃgakapolaghoṇaḥ
āpyānapāṇicaraṇairanumeyajantuḥ
ālakṣitassahi samastaśubhāṃgarāśiḥ
10.4
apica || samassamāṃgassamavṛttaśīrṣā
sthiraprakoṣṭhaḥ sthiramuṣṭivakṣāḥ
siṃhaibhaśārdūlamahokṣagāmī
satvopapannassahi sārvabhaumaḥ
10.5
kiñca || śruvordīrghaḥ kharvaḥ kararuhi viśālaśca niṭile
kace sāndrassakthi prathimabhṛdaṇīyāṃstanuruhi
śucirdante raktoradanavasane jānuni samo'samobāhvosso'yaṃ sakalajagatīmaṇḍanamaṇiḥ
10.6
itaracca || hastasthacakrasarasīruhaśaṃkharekhaḥ
pādābjalakṣyahalaśaṃkhadhanurjhaṣāṃkaḥ
ūrṇāviśeṣaparimaṇḍitaphālapaṭṭaḥ
sāmrājyalakṣaṇanidhissaihaivaikaeva
10.6.p1
tatsavaidhāyaṃ na naḥ prabhurayamaparaḥ ko'pi kukṣiṃbhariḥ | kati na saṃti sanāmānāstriyaḥ
jīvarequestlaḥ - āmām | astīva damayantyākhyā taditarā'pi kā'pi taru
ṇī | pṛcchyatāmayam
bāhukaḥ — (tala tāḍanamabhinaya saṃsabhramaṃ prabudhya svagatam |) kimevamacetitaḥ
kiñcidiva prālapam | śayanācca nyapatam | āstāmidamapi duruktiniśamanādanayorapi mayi śaṃkā prāduḥṣyāt | kathamiva tāmapanayāmi
(vimṛśyasadhairyam |) bhavatvanayorapalapanaṃ kiyadida me | pṛcchatāṃ tau
10.6.p2
yathāpuramātmaśayyāmadhiruhya śayanamabhinayati
10.7
ubhau — (sahāsam |) sakhe bāhuka, kiṃ kāñcidiva nidhyāya kiñcidiva
vilapya śayanādapi nyapataḥ ! apyasti te'pi kāminī, kiṃ mā'pi damayantyākhyā | sarvaṃ nau nivedaya
bāhukaḥ — (svagatam |) hahā kimahama nāma ca vyaśadayam | bhavatu kinnata
(prakāśam |) sakhāyau, sarvathā 'smi brahmacarye || paśyata
māmevamākṛtimūdīkṣya nu kāmayeta
kāntā tadetaditarairavibhāvyameva
taccāvimṛśya kathamatra sahāsamenaṃ
aprāṣṭhaṃmasti nu tavāpi kuṭumbinīti
10.8
apitu || kasyāpyamūni paridevakathākṣarāṇi
mārge kvacitkila mayā vipine śrutāni
tāni smaran kila kuto 'pyaśāyiṣyahaṃ hyaḥ
svapne 'pi tatpralapitaṃ sakalaṃ yathāvat
10.9
jīvalaḥ — (apavārya janāntikam |) sakhe, apyevameva syāt ?
vārṣṇeyaḥ — (tathaiva |) kassaṃśayaḥ? paśya
tribhuvanalalanālalāmabhūtaṃ
nalanayanaṃ kva damānujaṃ tadojaḥ
kva ca kuṇirayamasya ca kva mātrā
damapi vāci nidhāya vaktumasyāḥ
10.9.p1
satyameva yathā śrutamālapanamiti | (prakāśam |) sakhe, kva tavedaṃ śravaṇago
caratāmagāt
bāhukaḥ — vayasya, na jāne kveti niścayavacam | kintūttarāraṇyaeva
kvacit
vārṣṇeyaḥ — (saśokam |) satyameṣamama svāminaeva pralāpaḥ | yadaśrauṣamuttarāraṇyameva praviṣṭaḥ prabhuriti
jīvalaḥ — sakhe, nanūktiriyamālapiturāmūktajānitāṃ piśunayāta
nanunaḥ prabhussajānireva proṣitaḥ
vārṣṇeyaḥ — āmām | na jāne kutastayāvirahita iti | prāgvibrūyamiva paścātsatīmapi parityaktavāniti manye
10.9.p2
niśvasyāmakāśe bāhūprasārya sāśrugadgadam
10.10
āyuṣman, | kampe manāgapi rathasya śanaiśśanairityākhyāsyase pathi bahu vyathitaḥ smarāmi
tādṛktvamadya kṛtariktapadapracāraḥ
utkhātinīṣu dharaṇīṣu kathannu yāsi
10.11
apica || chatragrāhiṇikāpramādavaśataśśoṇe manāgātapāddaṇḍe loladṛśaḥ purā vitanuṣe śoṇāṃ dṛśaṃ sarvataḥ
satvaṃ hanta! kaṭhorasūrakiraṇakrāntāṃ striyantāṃ jahannāhārṣīḥ purupāyuṣaṃ hatavidheritthaṃvidhestvāmanu
10.12
kiñca || yatra prasrutadhenudugdhalaharīlīlāḥ kaṭākṣāṃkurāḥ
svāmiṃste nipateyuratra niyataṃ bhāgyāmṛtairbhūyate
tānyevādya vilokitānyavikalaṃ vaiyarthyamābibhrati
kve preṃkhanti śaratsaradghanaghaṭāprāvāraphakīsamam
10.12.p1
iti saviṣādaṃ mūrcchati
10.13
bāhukaḥ — ( ātmagatam |) hanteyaṃ durdaśā | anyathā
kvāpi priyā kvacidapatyamayaṃ kvacicca
kvāpyātmabandhunivahāḥ kvacidāptavargāḥ
kvāpīdṛśobhaṭajanāḥ kvacidātmagotrekalividhūnanam
tyevaṃ kayā'tha vidhuraḥ kriyate nalo'sau
10.14
na kevalamahamātmanaḥ paramātmīyānāmapi kleśāya samajaniṣi | yataḥ
maddurdaśāṃ manasi saṃprakalapya matkāḥ
svasthāsthitāvapi vimuktasukhānurāgāḥ
sīdanti hanta ! śataśasmṛtapūrvavṛttāḥ
mādhorvipattirakhilairanuśocyate hi
10.15
smaraṇamabhināya | svagatam | ) hā priye ! hā vidarbhatanaye !
adhivanamatimātrakranditocchranagaṇḍā
nayanajalajharībhirbhinnabhūṣāśmakāntiḥ
viyati vitatabāhussamyaguttānatāsyā
caritamiti madīyaṃ kvādya śambhuṃ bravīṣi
10.16
athavā || adhividarbhamudīkṣya tanūbhuvau
kimupagūhya nipatya nu rodiṣi
ayi caturṣu sureṣu samāgateṣvavṛṇuthāḥ kimihainamakiñcanam
10.17
( aśrupātamabhinīya sasādhvasam | ) jāgṛtaḥ kila jīvalavārṇeyau ; tatkimātma
rodimi ; nanvidamapanītaśaṃkayoḥ punarapi śaṃkājanakam | ( vimṛśya | ) athavā'styevāsyāpyapalapanamārgoyaddvāṣpeṇiyānuśocanannāma | ( prakāśam | ) sakhe
jīvala kimattimātramanuśocati vayasyaḥ svāminaṃ tadenamāśvāsayāvastāvat
jīvalaḥ—svāminamanuśocatyeṣaḥ , sakila sārvabhaumaḥ padabhraṣṭaḥ parairapi
duradhigamāṃ kāmapi daśāmanubhavati | tadidamamupya tatkārtajñyam
bāhukaḥ — ( ātmagatam | ) satyamaviditaivāsya daśā | apyāsta sārvabhaumatāpyasya | tayā hi svapnasāmrājyāyitam | ( prakāśam | ) kimanuśocanena | durvāramasumatāmalikalekhābṛndam
ubhau — sakhe, samāśvasihi | ( pañcāñcalena vījayantau | ) kṛtamatītadurgatānu'
śocanayā
vārṣṇeyaḥ— (saṃjñāṃ labdhvā|) sakhāyau, āstāmasmatsvāmī | nisargataeva
hi sahiṣṇutā sthirābhujām | kathannāma sukumārā svāminī daśāmimāmanubhavituṃ prahaviṣyati
yasyāḥ khalu || samau gulphau pādadvitayamasirālañca masṛṇaṃ
kramājjaṅghe vṛtte durādhigamukhaṃ jānuyugalam
nimajjatparvāṇau vinataśikharau bāhuviṭapau
tanurvṛttā grīvā tanurapi dharāyāmaṇiriva
10.18
apica || na sthūlaṃ na kṛśaṃ na kharvamadhikaṃ noccaṃ vapurnāsamaṃ
veṇī no kapilacchavirna bhidurā snigdhā sugandhiḥ punaḥ
kṛṣṇāraktasitatribhāgamadhure dhīre dṛśau manthare
snigdhaśyāmamasaṃgatañca kuṭilaṃ yugmaṃ bhruvossubhruvaḥ
10.19
kiñca || kalaśayavakuśeśāyāṃḍajāṃkāḥ
bahudhanadhānyasutapradāśca rekhāḥ
karatalamanu bhānti sā hi kācit
tribhuvanayauvatajaitravaijayantī
10.20
kathamiyamapyathivanamiti me'pi khedaḥ | ( hā dhigiti punarmūrcchati | )
bāhukaḥ— ( sāstram svagatam | ) āḥ kimiyadeva tasyāmsaukumāryam
cakrābhaṃ sakukundaraṃ ghanaghanaṃ magnebhakumbhopamaṃ
naitambaṃ caturasravattaṭamaho kiṃ straiṇasādhāraṇam
vṛttaprāntavibhaktarāgamadharaṃ dvitvāsahorū stanāvacchāccho riśakharī ca tadvadacayaḥ kānyatra saṃti striyāḥ
10.21
apicca || karṇotpalaṃ nayanameva vilāsamālā
bāheva darpaṇamapi stanayugmameva
hāro'pi mandahasitacchavireva vāso'pyaṃgaprabhaiva vapuṣaiva vibhūṣitā sā
10.22
kiñca || vīṭīsevanamoṣṭharāgataye puṣṇāti yatkṛṣṇikāṃ
lākṣārañjanamaṃghritodagakṛte yatsphārabhāśāyate
dṛgdoṣāya vilāsapatramakarī ratnaśriyayorgaṇḍayoḥ
aṃkāyaiva tamālakañca sudṛśovakrāmṛtāṃśoḥ punaḥ
10.23
itaracca || upamānasyopamānaṃ bhūṣaṇānāñca bhūṣaṇam
maṃgalaṃ maṃgalānāñca priyā me śrīḥ śriyāmapi
10.24
etacca || prāṇādapyāṃtaraḥ prāṇohṛdayāddhṛdayaṃ param
daivādapi mahaddaivaṃ durbhagasyāsya sā vadhūḥ
10.25
tādṛśamapyadhivanamavārjya sāvitramṛtuparṇamāśritya prāṇimi| hā dhigimānaśanimayānasūna | athavā'sti nu vā'nayā punassamāgamaḥ | yadime na
nirgacchanti| (savimarśam|) kathamidaṃ yatkila
muktā kvāpi vane vadhūsahabhuve sarvāśca dattāḥ śriyaḥ
sā ca svaṃ sadanaṃ jagāma nu śucā mūrcchā parāṃ prāpa nu
yadvā na kṣatamūrtireva kimiti protsṛjya yātaṃ patiṃ
visrabdhaṃ śrayitā punaḥ kathamaho yogastato'pyāvayoḥ
10.25.p1
iti sabāṣpamavanatānanaṃ cintānāṭayati
10.26
(nepathye|) "bhadra mā sma śucaḥ | vanātpratinivṛttā bhadrabāhoraśālāmadhiyavasati nāma sā | tadbhadrameva tava tvadīyānāñca | ,,
bāhukaḥ - (niśamya svagatam |) kimupaśrutirapi tasyāssukhena kvacana
sthānamubhayeṣāñca bhadramāsūcayati | tadastīva niyatamanubhāvyaḥ kiyāniva
naḥ karmarāśiḥ | bhavatu na me punaryroge svapnacintā'pi | (prakāśam |) sakhe
vāṣṇaiya samāśvasihi | alametāvateva
vāṣṇaiyaḥ - (saṃjñāṃ labdhvā| niśamya|) upaśrutirapyāgāmi bhadrameva
sūcayatyanayoḥ
jīvalaḥ - satyam | āstāmidam vibhātā hi vibhāvarī jānīhi kasyāyaṃ svarasaṃyogaiti
vāṣṇaiyaḥ - (vimṛśya|) nanu hāḥ kā'pi ghoṭī vanāntaraṃ pradrutā| tatsavṛttimadhikṛtya kamapi māndurikaṃ ko'pi samāśvāsayati na kimapyanyat
(nepathye|) māndurikāḥ, āhūyatāṃ sahaiva navyasārathinā bāhukaḥ | yadākheṭamicchati mahārājaḥ
jīvelaḥ —sakhāyau, atha śṛṇuthaḥ sandeśamamātyasubuddheḥ !
vāṇayiḥ— athakiṃ | tatrātiṣṭhāvahai yāvat | ( iti prasthitaḥ|)
bāhukaḥ — (ātmagatam |) kā gatirmayāpi saha prasthātavyam
ahaha mama viyuktāṃ smartumapyātmakāntāṃ
kṣaṇamapi na virāmassaptiśikṣāniyogāt
yugapadiha pareṣāṃ sevanannāma kañcitsakalamukhavisargopāyamāhurmahāntaḥ
10.26.p1
prakāśam |) sakhe vāṇayi sādhayāvastāvat | ( iti sarve niṣkrāntāḥ
10.26.p2
iti śrīmaṭṭaśrīpaṇḍitanārāyaṇasudarśanīye
kalividhūnananāṭake chalannāma
ṣaṣṭhoṃkaḥ śivābhyāmannamaḥ
atha saptamoṃkaḥ
10.26.p3
tataḥ praviśati sairandhrayā saha sunandā
10.26.p4
sunandā — [ka] haṃje kiṃ mālāo āṇīdāo | kaī kettiā a
kiṃ pupphā kiṃpamāṇā kiṃvā a | kiṃ sammaṃ guṃphidā jevva
sairaṃdhrī — [kha] bhaṭṭidārie, āṇīdaṃ saiṃ mālāṇaṃ | tāsuṃ manliā ṇemaliā jāīo adimutta ā a honti | savvā vi vyāmacauṭhṭha amettā
avia aṇṇāṇaṃ rūvvāī pikavakaṃkaṃculīkirīḍakaḍaakeūraṇeuravaṇamālaṅkaru akandu akose ādisaricchāīṃ
sunandā — [ga] kiṃ diṇṇāīṃ imāī aṃbāe dāmāī
sairaṃdhrī — [gha] ahaiṃ | bhaṭṭidārie atha ettha ko viseso jaṃ eddahāiṃ
kusumāī āṇīdāī
sunandā — [ṅa] ṇaṃ puṇṇāhotti bammaṇāvi bammaghosaṃ kuṇantā atrā
āacchanti
sairandhrī — [ca] kiṃ ettha āacchanti | (sakukamavoviloyati |)
10.26.p5
tataḥ praviśati sahaiva sauvastikaissudevaḥ