Manmathavijaya (Venkataraghava) 12
Manmathavijaya (Veṅkaṭarāghava) 12
- Language
- Sanskrit
Contents
- 12.5 — 2 parts
- 12.9 — 6 parts
- 12.12 — 2 parts
- 12.20 — 2 parts
- 12.22 — 4 parts
- 12.23 — 4 parts
- 12.27 — 1 part
- 12.28 — 1 part
- 12.38 — 4 parts
- 12.39 — 4 parts
- 12.49 — 3 parts
- 12.50 — 2 parts
- 12.51 — 1 part
- 12.54 — 5 parts
- 12.57 — 2 parts
12.1
parṇādaḥ — dhanyo'smi yannirvarti hi nideśonṛpālasutāyāḥ | yathā
kila saḥ | “brahmannaṭatu bhavānāsthānādāsthānaṃ paṭhatu ca padyamidaṃ| yatkila
“sarvajñassadayassamāścitajanatrāṇavratassatyavāksamrāṭsapratimassunirmalamanāssāraikadṛksapriyaḥ
sotsāhassaralassadeti ca nutassatre satīṃ svaprajaṃ
skandannarghapaṭaṃ pratārya ca gataḥmaikṣi kva vā'sau naraḥ
12.2
,, iti
tatastataḥpraitivakturadhikaraṇamadhikāramākārañca sābhijñānamabhijñāya matvaramāgabhyatāmiti | kṛtārtho'smi yadyadṛcchayā sāketamanupraviṣṭaḥ pratiṛtuparṇāsthānamivyagacchannamamuṣya prativaktāraṃ | yaḥ kila
dīnārāṇi śataṃ svavetanatayā prāpnoti rājājñayā
śikṣannudbhaṭaghoṭajātamaniśaṃ dhārāviśeṣānvahūn
bhūmevāścaniṣādināṃ kṛtatanuḥ kharvastamālacchaviḥ
kṛśāṃgo'pi dayāmiva śritavatāṃ puṣṇanvibhātyadbhutaḥ
12.3
(smṛtimabhinīya | saślāgham |) sādhu bho bāhuka sādhu ? yadupapannamanihitamatra
bhavatā | yathā
“ jāne tannaramātmanā mama śape satyaṃ satāvadguṇaḥ
ślāghāyāḥpadameṣakintu bhavatā nindānidhānaṃ kṛtaḥ
sandarbhānuguṇaṃ tadeṣakṛtavānkrauryaṃ tadasminsakṛdbhūkurvācayiturnanasya ca bhaveddoṣohi dūre girāmū
12.4
yataḥ || sādhvī sarvajanānuśocyacaritā tanvīyamasinnavane
māsma kliśyata durbhageṇa kathamapyāpnotu bandhūniti
matvaitannu sagāhtāmbaratayā kṛtvā'pyayārdhāśukaṃ
suptāpā'vasarauyamityapi jahātsvecchāṃ tapasvī gataḥ
12.5
kiṃ bahunā || karmaṇāmatra sarveṣāṃ sākṣiṇyassati devatāḥ
vidustāstadahaṃ vā'tmā tasya veda yathāyatham
12.5.p1
,, iti
tadiha mamāpi karaṇīyamidaṃ vācikaharaṇameva | paramatra bhavati nimittamatrabhavatī bhartṛdārikā damayantī | prāpto'smi ca praśāṃtasakalapaurajanapramadotsavamāsanna śokādhidaivatamiva kroḍīkṛtavidarbhatanayaṃ kuṇḍinapuraṃ | tadyathāśakti tvaritapadaṃ parikramya saṃdeṣṭracai vācikamāvedayāmi
( iti niṣkrāntaḥ | ) ( iti śuddhaviṣkaṃbhaḥ |) śivābhyānnamaḥ
12.5.p2
tataḥ praviśati saudhavitānasthassaha subuddhinā sāvitraḥ
12.6
sāvitraḥ— ( paritovilokhya| saharṣam |) aye kathamidaṃ yatkila
dharme'pyadya ghanāmṛtā hi sarayūrabhraṃkaṣāśca drumāḥ
phullacchāradareṇugauravapuṣaḥ khidyadvadāśca dvipāḥ
paurāḥ prauḍhamudaḥ priyābhiratulākalpābhirāsevitāḥ
bhūmirbhūriphalā ca tatpuramiyaṃ vairāyate kiṃ dyāvā
12.7
apica || naṣṭaṃ vairamabhūnmṛgeṣvapi mudā śāṃtirjanairāpyate
dūre bhīriti nāma cātipuruṣādoṣāḥ kuto'pi hutāḥ
pūrapyāttarasā nirastakaraṇā mandībhavatsparśanā
kenāpyetya samāgamaṃ sukṛtimā yāteva nidrāṃ sukhāt
12.8
amātya, kiṃ jñāyate kassamahāniti yena hi vasatā sarvatodharmatayā prajānāṃ
sālabhaṃjikāsadṛśamakriyamevāsyāsthānamaṇḍape
subuddhiḥ — ( ātmagatam|) api tāvān bāhukaeva syāt | yadasya
kharvā'pyākṛtirīkṣiteva vivṛṇotyatyāyataṃ tanmahovāgguṃbhīranumīyate sukuśalaḥ syādeṣaśāstreṣviti
vaidagdhyaṃ prasamīkṣya tasya ca kalājñānaṃ mahattarkyate
sauśīlyānuguṇaṃ jitendriyatayā'pyasmindhruvaṃ bhūyate
12.9
apica || anye vetanikāvṛvānṛtamayaṃ no vakti rikthāsthayā
hurikṣāāiti śikṣatīha na cirācchāstrānuśikṣānapi
loke vā'pi tadādadāti bhṛtakaṃ nākhyāti kacchādvaho !
na spṛṣṭvā'pi vaśīkaroti turagānko'pyeṣagūḍhaḥ kṛtī
12.9.p1
tathā'pi kathamidaṃ niścīyate yadasāveva heturasyāssusthitau bhūmeriti
yadvaravagamamahimānaḥ kati na santi nāma jagati mahātmānaḥ
( prakāśam | ) mamāpi cirāya satatamadhivasati hṛdayamayaṃ viśayaḥ | kathaṃ
punarīdṛśā mahātmānaḥ kaluṣahṛdayairasmābhiradhyakṣyante
sāvitraḥ — kathamevaṃ saṃśayenaiva kṣapyate kālaḥ ; nanvasau nāma mahānaparādhaḥ yadabhyāgatāmahānto'pyupekṣyantaiti
subuddhiḥ — acirādanviṣyate ; athavā syādeṣadevapuṇyaparamparayaiva
sāvitraḥ — alamalamatiniyantraṇayā | paśya yadyasti ko'pi mahā
niti
subuddhiḥ — yathā''diśati devaḥ
12.9.p2
praviśya patrahastaḥsāndeśikaḥ
12.9.p3
sāndeśikaḥ — deva, vidarbharājaprahitamidaṃ patram
12.9.p4
iti vipre patraṃnidadhāti
12.9.p5
sāvitraḥ — ( sakautukaṃ savinayam | ) kimidamākālikamakāraṇamītipraya
satkhādadya lekhavṛttam | vācyatāṃ sicyetāṃca naḥśravasī
12.9.p6
patramamātyahaste dadāti
12.10
subuddhiḥ — yathā''diśati devaḥ | ( patramudghāṭya vācayati | )
“ svasti sāvitrāya sakalamahīpālamaulilālitalalitacaritāya
nikhilakalyāṇaguṇagaṇaika ratnākarāya priyasakhāya rājarṣayaṛtuparṇāya | priyasakha , priyavayasyaprahitamasaṃkhyapariraṃbhapurassaramidamidamaphalgu kiñcidiva vijñāpanākṣaranikurumbamavilambamamaṃtrayatāmādareṇa netrayoruta śrotrayoḥ | | tadyathā
kuśalamatrabhavatassanyena prasādena ca paśupateḥ ; abheṣṭageva mitramukhādadhisamakṣarmāvakarṇayiṣe | atha 0 prakṛtam 0 | durviveko
hi durvipākaḥ karmaṇām |, vistarasukhabharavirodhī khalu prajāpatiḥ
prajānām, sarvaguṇasaṃgamākṣamā hi dohatā dehabhṛtām, bahumudirākārakṣaṇabhidurāḥ kila daśābhāgyānām, viveyapathavimugdhaḥ kila sādhormugdhavadhūjanānām, svajanacchandānuyātā rau kila
mātarapitarau, samayasamucitamatayaḥ kila prakṛtayaḥ, sādhusamīritameva hi śāstram, katipayaparicitaevaṃ prathamamācāraḥ gatānugatikaḥ kila lokaḥ, bahujanabahumatameva hi niravadyaṃ karma, ityādi
nidhyāya, nidhyāya ca durdaśāṃ niṣadharājasya, nirvarṇya ca nāthavirahavyathāṃ vatsāyāḥ paritaḥ pṛthvīmaṇḍala manviṣyāpyalabdhatatpriyapravṛttitayā nivṛtya nirvartya ca punarapi kumāryā yathāpuramābhyudayikīṃ
kriyāmātmanaiva tayā vṛtena vareṇa vareṇa punarapi saṃyojanamacireṇa bhāvini daśamyāmiṃduvāsare vibhāvyamiti kṛtamatirayamayamātmasakha ratannabhavādvirāmaṇḍanīyamavanipālamañcasañcayepvekatamamiti kṛtagāḍhāślepamabhyarthaye; paramatra nimittamatrabhavānuta mama bhāgyamutāho bhagavatī bhavitavyatetyalamati hallohalena
santu sahasraśaḥ saṃśleṣāḥ
nandanaśaranmāghamāsaddisatamī
iti ciratarasamupacitanirupamaśukradive likhitam
nirbharasnehagarbho vaidarbho
śivābhyānnamaḥ oṃ tatsat
bhīmaḥ
sāvitraḥ — (niśamya savismayam| janāntikam|) aye keyamābhyudayikī kriyā
putriṇyāḥ ka niyogamāha nigamaścedapyaho kiṃ parairnaṣṭatvena nalasya kinvapayamobhūyohahā duṣkṛtam
syāccedyauvanacāritārthyavidhaye svairapracārastathā
pratyakṣannu nṛṇāṃ vidheyamahaha! premṇā vicārohataḥ
12.11
kiñca|| āsīddharmaivasvayaṃ niṣadharāṭ tasyaikajāyā vadhūḥ
kāmārtā didhiṣūrbubhūṣati yadi kānyatra dharmaḥ paraḥ
pratyevyatyatha kassmṛtīrbahumatāḥ ka syuḥ śrutisthāgiraḥ
kkādoṣo bhavitā'nvayaḥ kimu kṛte'pyevaṃ kalerucchritiḥ
12.12
(prakāśam | sāndeśikamuddiśya | ) bho viśrāmyatāṃ paramāhūyase
sāndeśikaḥ — yathā devasyājñā | ( iti niṣkrāntaḥ | )
subuddhiḥ — mahārāja, maivamanumīyate hi lekhaviṣayaiva bahujanabahumatatvamasya karmaṇaḥ | kaluṣakākarūkatāca vaidarbhasya | tadanupekṣyamevātmasakhivijñāpanam
sāvitraḥ — anavahitamanumatamivedamabhijātaiḥ | yadvā tadvā bhavatu
paramanuṣṭheyameva priyasakhavacanaṃ naḥ | ( vimṛśya | ) kathamidamanumanyerannanye'pi
pauravṛddhāḥ | kathaṃ vā'yamanṛtamasmabhyaṃ likhet | tatsatyamidaṃ bhāvyeva sakalamapi | asmabhyamabhipreśitamidamiṃdaṃ patramatisandhāyakarītyeva | yataḥ
āgantavyaṃ śvaiti likhitaṃ dūradūre vidarbhāḥ
na syādanyatsa dṛśakaraṇaṃ vyomayānaṃ vinā'tra
satyaṃ grāhyaṃ priyasakhavacaḥ kautukañcātimātraṃ
sandarbhoṃ'sau paramatitarāṃ durghaṭaḥ kiṃ pralāpaiḥ
12.12.p1
subuddhiḥ — deva, vyomayānenaiva sutarassudūro'pi panthāḥ
sāvitraḥ — ( smṛtimabhinīya | ) konu khalvidaṃ bhoḥ | bāhuke sthite'pi
balamanyadapekṣyam
subuddhiḥ — śaṃke tasyāpi śramasādhyaeva sandarbhaḥ
sāvitraḥ — āhūya pṛcchyatāṃ paramutpaśyāmaḥ
subuddhiḥ — yathā''diśati svāmī | ( iti paritya | ) kaḥ ko'trabhoḥ
12.12.p2
praviśya sacintaṃ bāhukaḥ
12.13
bāhukaḥ — ( ātmagataṃ śubhanimittam sūcayitvā savitarkam | )
dūre bhama hi sukhalatā sphurati bhujā saha dṛśā ca dakṣiṇayā
athavā viriñcivilasitamavitarkitasambhavaṃ hi bhavati nṛṇām
12.14
bhavatu drakṣyāmaḥ kimasya phalam | ( parikramya | puro'valokya | ) aye, ihaiva
kimapyamātyasubuddhyākapālamantarālavātmāvadati svāmī tadyāvadupasarpāmi (ityupasarati | )
ubhau — (vīkṣya| saharṣam|) kathameṣasmṛtamātraeva manorathaiva samupasthitobāhukaḥ
bāhukaḥ — ( upasṛtya|) jayatu jayatu svāmī | (prāñjalistiṣṭhan |)
hyaḥ prātaḥ prahitāstrayo'pi turagāssamyagviītā mayā
sādhvīmeva gatiṃ samādadhati te saṃpūrṇaśikṣāiva
anye te'pi vanāyujā daśa vinā doṣānvibhorbhūtidāḥ
sarve'pyadya madālasāḥ kṣaṇavaśādvyāyāmyametairbhṛśam
12.15
tadāpatito'smīdamāvedayitumākarṇya devaḥ pramāṇam
sāvitraḥ — amātya, | icchānukūlassandarmaḥ pratyagdṛgiva bāhukaḥ
vivicyatāṃ vidheyārtho viśayo vyapanīyatām
12.16
subuddhiḥ — bāḍhaṃ | (parivṛtya|) sakhe bāhuka, sandarbhānuguṇamāha bhavān
adya kila
śvaḥ prātaḥ krathakaiśikeṣu sanalaḥ ketyaśrutatvātpunaḥ
saṃkalpe tanayāsvayaṃvaramahe bhīmo hi naḥ kāṃkṣati
tadvantavyamito hi kuṇḍinapuraṃ dūre girāmapyaho !
kāryaṃ kinviha kā gatiḥ kathaya kiṃ kleśāya no kalpate
12.17
bāhukaḥ — (niśamya savismayakhedamātmagatam |) kimbidaṃ yaddamayantyāapi punaḥ svayaṃvaraiti ( sagauravam |)
bhīmaśśuddhanṛpālavaṃśatilako dharmaikatānāntarastatputrī ca sudhīssadā'pi viditā sādhvīti sarvairapi
bhūyo'nugrahanītigāśca sukṛte sajjanti nāma prajāḥ
vārtaiṣā'pi kathaṃ svayaṃvaraiti nyajñāyi rājñā'munā
12.18
athavā bhavitaivedamapi | yadrāgādibhirākulīkriyamāṇamanaso mahātāpa
dharmmātpathaḥ pracyāvayantīti nisargassargasya | tadyathā
tau bharadvājakatakau bhāryye vyatyasya jagmatuḥ
vasiṣṭhoraṃsta caṇḍālyā duhitrā ca prajāpatiḥ
12.19
kiñca || nyāyālokavighāṭaḍhīkṛtadhiyāṃ puṃsāmapīyaṃ daśā
nāryastāvadudāramāravivaśāssantīti kā cintanā
no vidyā na ca cāturī na kuśalaissaṅgaḥ kadācitstriyāḥ
śuddhāntaikajuṣo na lokagaṇanā sthairyaṃ kva tasyā hṛdi
12.20
tatsyādeva kāmataḥ kāmanamanyaṃ kāmayamānā'pi damayantī (vimṛśya | )
yadvā || kimidamanṛtamevaṃ dikṣu vikhyāpayanmāṃ
avajigamiṣatīva premagarbho vidarbhaḥ
uta mama phaṇitāni prāpya parṇādavaktrāt
mama dhṛtimavagantra cāstantvametatpriyāyāḥ
12.20.p1
tanmamāpi kutukitamatra manaḥ | bhavatu pratinigadānyenenam | ( prakāśam | )
ārya, kimeṣaevamahārājakleśaviṣayaḥ | vīkṣyatāmaharvigamātprāgeva kuṇḍinamāmaṇḍyate svāminā
sāvitraḥ - alamuditairācaratu sakhā yathā nigaditam
subuddhiḥ - bāhuka, darśayādhunaiva tavāśviyaśikṣādakṣatām | yadyatsaroyamadhikārahemnaḥ kaṣaṭaṣadanuṣaṃgaiti
bāhukaḥ - svāmin, kriyāṃkevalamuttarayai || sādhayāmi
12.20.p2
iti praṇamya niṣkrāntaḥ
12.21
sāvitraḥ - amātya, praviṣṭe kuṇḍinaeva praśāmyenmama tvarā | tavadabhito'pyapratyayameva cetaḥ | tadvāhukavacanamapyarthavādamāśaṃkate
subuddhiḥ - mahārāja, maivam
jātveṣa naiva gadati svanutīrasatyāḥ
pratyeyameva kila tadvacanaṃ yathārtham
śaṃsanti naipuṇamumukhya turaṃgatantre
lokottaraṃ kimapi siktadhiyo'pi sūtāḥ
12.22
sāvitraḥ - satyaṃ tathā'pi svakāryagauravameva sarvasminnapi sutarāṃ
pratītiṃ janayati
bhavatvasya vacassatyaṃ na vilaṃbasahammanaḥ
ānītāveva kintāvāṃścirāyatyeṣacakriṇaḥ
12.22.p1
subuddhiḥ - drāgevāpatet | adīrghasūtraḥ kila bāhukaḥ
12.22.p2
praviśya| sapraśrayam| praṇamya
12.22.p3
dauvārikaḥ-- [a] jedu jedu bhaṭṭā saṇṇihido maṇoraheṇevva raheṇa
saha ajjabāhuo bhaṭṭaṇo āamaṇaṃ paḍivālaanto paḍihāraṭhaḷammiciṭṭhai| aha bhaṭṭā ppamāṇam
12.22.p4
iti niṣkrāntaḥ
12.23
sāvitraḥ -(niśamya saharṣollāsam utthāya pañcaṣāṇi padāni parikramya vaḷabhīsthaeva paśyan |)
amātya, | saumyena paśya vidhineva sa bāhukena
saṃsthāpito dhuri manorathavadrathome | (nirvarṇya-sāśaṃkam |)
arvatsu sāriṣu lasatsu kimatra vītaḥ
saṃyojitaḥ ? (ityardhokte vismayastambhanāṭayati |)
subuddhiḥ -- mahārāja, śikṣāgarimṇā kadācidayamatihāradākhalaharidullaṃghanajaṃghālajaṃghaḥ pariṇantā
sāvitraḥ -- kiṃ vā | syānnāma tathā'pi| yataḥ
sumanaso hi durūhasatvāḥ
12.23.p1
amātya, saudhāvatārasaraṇimādarśaya
subuddhiḥ- itaitodevaḥ| (iti karamavalambya nayati|)
12.23.p2
tataḥpraviśati pratolīsthassavetratotrassaha rathena sārathiḥ
12.23.p3
sārathiḥ-- (ātmagatam |) sevā nāma nikhilalajjānidhānamanidānalāghavādhikaraṇamājānasatvakuṇṭhakañca prāṇinām| yadadya svasyaiva strīṃ siṃpādhayiṣatassāvitrasya svenaiva sāhāyyakamādheyamityāpannamatra me
12.23.p4
dīrghamuṣṇañca niśvasiti
12.24
sāvitraḥ-- avilaṃbameva svayaṃvarānuguṇamaṇḍanamaṇḍitaḥ syandanamupadhāvāmi | tvaryatām | ( tvaritapadamavatārannāṭayanneva niṣkrāntaḥ | )
sārathiḥ-- ( sabāṣpam svagatam | ) sarvathā'smyahameva garhaṇīyaḥ | sāvitraḥ punassugṛhītanāmaiva | yataḥ
unmuktā vipine vadhūḥ svagṛhamevāptā śubhākāṃkṣayā
kālaṃ kañcidapi pratīkṣitavatī no vārttavārttā'pi me
tāruṇye dayitaikasaṃśrayadhṛti strīsantaterjīvitaṃ
jātā tena patiṃvarā vibhuratastāṃ vāṣṭi vācyassakim
12.25
(ākāśe |) pūrvaṃ svayaṃvarakutūhalatogato'haṃ
madhyepathaṃ tridivadevabhaṭatvamāptaḥ
adyāpi tatkutukinonṛpaterbhaṭo'smi
dūtyāya kinnu yuvatervyadadhādvidhirmām
12.26
tato'pyadhunātanameva dūtyamabhidhunoti mama hṛdayam | yatastadā kila
saubhāgyasampadamudīkṣya madīyadūtyaśrityai sahāṃjalimurāḥ kila māmanāthan
adya tvavadyabhaṭavṛttibhṛtaṃ hi sāhye
sañcodayatyamalaṃ jananairabhāgyaiḥ
12.27
satyamahaṃ durbhagaeva yataḥ
mātrādaṇḍasanāmilāmadhikaraṃ totraṃ samālambate
tahatkūbaradāru madhyamayate bhadrāsanaprakriyām
śaśvadraśmiguṇoradacchadadale rājīvanetrīkarāṃgulyagrārpitavīṭikāsamadaśāṃ dhatte rathasyodgatau
12.27.p1
bāhū prasāryākāśe
12.28
hādeva || sarvaiśvaryavaśājniṣevaṇarujaṃ savyārdhajānitvataḥ
strīviśleṣaśucañca sarvagatayā vaideśikārttirapi
na tvaṃ vettha tadeva māṃ bādhayase sañcitsukhātmāpyacenahvārtāmiti śṛṇvato'pi śatadhā śīryenna santormanaḥ
12.28.p1
smaraṇamabhinīya
12.29
hāśaṃbho || kadā nānādvīpāgatanṛpatinīrandhrapadavīṃ
sabhāmabhyāgacchansacivadhṛtahastāgrakisalaḥ
dṛśaikaṃ vācaikaṃ kamapi karasaṃgena kamapi
smitenānyaṃ spandairiśarasaiti sabhyāṃśra sukhayai
12.30
kiñca || kadā vā saumye'pi pratibhayaniveśe praviśatāṃ
sadasyadhyāsīnassubhagamaṇisihāsanatalam
samantādācārānvidadhati vinīte parijane
sadaścitrasthāyaṃ sthitamabhigadiṣyāmi kimapi
12.31
apica || kadā krīḍāgāre grathitakusumastrakparimalasravaṃtīsammūrcchanmadamadhupajhaṃkāramukhare
natāṃgībhīnītaśśayanasadanandvāryanimiṣaṃ
priyāyāstadvrkṣye likhitamiva padmaṃ mukhamapi
12.32
idañca || kadā vā kalyāṇīṃ kathamapi nayannaṃkaphalakaṃ
karābhyāmāśliṣyankimapi kathayiṣyanniva mithaḥ
kapole saṃcumbankalitabahulavrīḍavinatātkathañcittadvaktrātkimapi madhu pāsyāmi madhuram
12.33
aparañca || kadā vā gāḍhāliṃganasamayakubjīkṛtakucaṃ
karādhūtiprodyatkanakavalayakvāṇaruciram
prabho, mā mā metyatikucitasarvāṃgasubhagaṃ
vapustasyāmīlannayanamupabhoktāsmi vivaśaḥ
12.35
anyacca || kadā vā tāmisrāvṛtatuhinaraśmiḥ phaṇimukhaskhalanmuktājālī jalajagatapārāvatarutaḥ
latālambālolasitiśarayugaṃvyetajaṭharamavālaḥ kālo'sau śucamapanudanmāṃ madayitā
etañca || kadā vā tanvaṃgī dviradavaradantā vā visalatā
kalātītaśvāsābhurasi kṛtadehāṃ mṛdu vahan
śramāmbhaścelāṃtaiḥ svayamapanayannāsyalasitaṃ
priyāyāstaddṛkṣye smitamapi subhaṃ saṃsmṛtitaroḥ
12.36
khedadmakhilamakṛtasukṛtatayaiva nityadurgatairasya mama sulabham
(aśrupātamabhanīya| sabhayasambhramam |) hanta ! kimiyamīdṛśamapi māmākulayati smṛtiratītasaubhāgyasya | yannirgalamudgālayatyaśrūṇi | na khalu sukhaduḥkhasmṛtissusadṛśī sevābhṛtām | kiñca jaitrayātrāmanu svāminaḥ sutarāmasāṃpratamaśrumocanam | (aśrunirodhannāṭayanneva |) kiñcirāyati sāvitro'pi
(iti rājakuladvāramīkṣate |) (tataḥ praviśati vārṣṇeyakaramavalambamānaḥ sāvitraḥ |)
sāvitraḥ - sūta, paśya tvamapi bāhukasārathyasāmarthyam | api tvaṃ vā'sya vacaḥ pratyeṣi
vārṣṇeyaḥ - āyuṣman anirīkṣya padeṣu prābhavamenaṃ kathamiti viśiṣmaḥ
sāvitraḥ - bhavatu nirvahaṇanāmnīṃ nikaṣaṣadamanu sakalā apyasya caturimacāmīkaraśyāmikāviśuddhayaḥ prakāśībhaviṣyaṃti | (sakautukamupasarpati |)
sārathiḥ -- (nirvarṇya |) aye eṣahi
patrorṇapallavapariṣkṛtipāṇḍumaulīḥ
kastūricitrakacamatkṛticāruphālaḥ
bhūmau kṛtāṃghrirapi khe nipatānrivāyamāyāti kautukamivāṃgavahaṃ mahīśaḥ
12.37
kiñca || svapne'pi durlabhatamāṃ sudatīmidānīṃ
daivātsvayaṃvarasusādhatamāṃ vijānan
matsaṃvidā dviguṇitaṃ kutukañca bibhranniśaṃkameti dṛḍhaniścitadāralābhaḥ
12.38
..ṇye samupasthite taralayatyantarmanomanmathe
...gavihāraviśikhavyāviddhadhairyadhvajāḥ
..prakhyābhayonniṣaddhyanirgauravānirbhayāḥ
niṣprajñānihataśrutāśca nidhanaṃ yantyapramattāapi
12.38.p1
mahatsvapyevamananyajena vyākulībhavatsu kiṃpunaḥ kiṃpacānāstatheti
12.38.p2
savismayamīkṣamāṇastiṣṭhati
12.38.p3
sāvitraḥ -- ( sahasopasṛtya | ) bāhuka, sādhu ? kimahamārohāṇi syandanam | ( vārṣṇeyaṃ prati | ) sūta, sajavamārohāvastāvat
12.38.p4
iti sahavārṣṇeyameva rathārohaṇaṃ nāṭayati
12.39
sārathiḥ -- ( ātmagatam | savismayam | ) atirabhasinī kila svāminaścittavṛttiḥ | tadyathā
nāyaudhyaiva kimadya kuṇḍinamabhūtkiṃ na svayaṃ syandanobhīmakṣmāpasutāsvayaṃvaradharāmaśvāsanaṃ nābhavat
grīvāmauktikahāraeva varaṇastragdanābhavattatkutaḥ
kiṃ vaitacca na sūtaeva sudatī sā me vidarbhāmajā
12.39.p1
bhavatu sevāṃ svāṃ samagrayai | ( iti kūbaramāruhya kavikāṃ hastayoḥ spṛśati | )
sāvitraḥ -- ( samyagupaviśan | ) bāhuka, atha kovilaṃbaḥ codyantāmaśvāḥ
sārathiḥ -- mahārāja, svāminnime muktā abhīśavaḥ
12.39.p2
iti khalīnamavalaghayannaśvapātamabhinayati
12.39.p3
sāvitraḥ -- āḥ kimidamanimittam | ( svagatam | ) api nāma sā durlabhā yadevamāvirbhavati durnimittam | athavā kinnimittena, nimittaṃ
bhāgyasya nīlagrīvaḥ | ( prakāśaṃ saroṣahāsam | ) kimebhirevāśvairaśvaḥ kuṇḍinamacirāt | sādhu bho hayaparīkṣaka sādhu
sārathiḥ -- mahārāja, kṣamyatāmīkṣyatāñca drāgamīṣāmeva jitapavanadhārā parikāmadhārā | ( kṣaṇamiva kṣaṇamabhināya | ) yāta turagā yāta
12.39.p4
iti khalīnamavalaghayati
12.40
vārṣṇeyaḥ -- mahārāja, prakrāntaṃ kila pracaṇḍameva parikramaṇamaṃśvaḥ
sārathiḥ -- ( śokābhikapyaṃ | ) āyuṣman | adya kila
amī vāhādehāllaṃghimajitatūlāniva divi
kṣipantassantoṣādiva dhuri vahanto'dbhūtagatīḥ
samunnamragrīvāssamarayamadho'dhastvacaraṇāttamāyāṃtīṃ chāyāmiva laghu jigīṣanti tarasā
12.41
sāvitraḥ — (nirvarṇya savismayam |) satyamatyuccaiḥśravaso'mī vājinaḥ
yataḥ || no śākhāṃna śikhāḥ pṛthakkṣitiruhāṃ paśyāmi rekhāḥ paraṃ
śailāḥ koṣṭhakamūlajālasadṛśāśśūnyāṃ taṭīṃ bibhrati
dṛk ca vyaktiṣu jarjarībhavati naḥ pakṣmā'pi vīkṣā'kṣamaḥ
śīrṣaṃ bhrāmyati darśanena paritassarvatra mṛṣṭeva bhūḥ
12.42
vāṣṇaiya, atheddaśamapi kā'pi sārathyam
vārṣṇeyaḥ — na jātucidullikhitamapi manasā | adbhutatamamevedaṃ paśyatvāyuṣmān
bhūssarvaprathayeva saṃskṛtatalā bhātyekarūpā'bhitaḥ
nānā syandanamatra naiva tṛṇamapyālakṣyate'bhyaṃtare
kaṃpaiḥ kraiṃkṛtibhiśca nanvavanigaṇaścakroccayaṃstarkyate
dhāvatyatra hi viśvameva calanaṃ nāstīva naḥ syandane
12.43
sāvitraḥ — sādhu bho bāhuka, sādhu, satyamasi hayahṛdayavit
(vārṣṇeyamuddiśya | janāntikam|) sūta, kasya veyatī mātrā gandharvaśikṣātantre
tataḥ kila || subrahmaṇyasamīkasaṃstutakaraḥ kiṃ mātariśvā svayaṃ
kiṃ vā kāśyapireva bhāskarakarairāsphālitāṃsadvayaḥ
kiṃ vā'dhiṣṭhitadevadaityaraṇabhūreṣastvatomātaliryadvā saindhavatantranirmitipaṭuḥ kiṃ śālihotromuniḥ
12.44
apica || kiṃ vā'sau tripurābhiyodhini hare vedārthasādī vidhiryadvā kinnalaeva sannidamananyakhyātadhīkauśalaḥ
kinvete'yamivātiduḥsthalabhuvaḥ kiṃ vā rahasyaṃ tathā
durjñeyantu mahātmanāmayamataḥ ko'pyekamudvā halī
12.45
bhavatu tolanadaśāmanu vadanamasya vilokayai
(utthāya valitamukhaṃ paśyanneva saṃvyānaskhalanamabhinayan |) āḥ saṃvyānam ! bāhuka, śatāṃgam | ādāya vasanamāgacchatu vāṣṇeyaḥ
sārathiḥ — (vihasya |) mahārāja, kva patitamuttarīyaṃ kva punaravatāreṣa tadādātumādiśyate vārṣṇeyaḥ | nanvatītya yojanamantarīyāhartṛte'sau
rathaḥ
sāvitraḥ — kiṃ vacanasamayenaiva yojanamatītaṃ rathena ?
vārṣṇeyaḥ — manye tadito goṣpadaeva vidarbhāḥ
sārathiḥ — athakiṃ | śamayitavyaeva sāṃpratamasau śatāṃgavegaḥ
sāvitraḥ — (savismayam |) kimatraiva vidarbhāḥ | apyāpatitāḥ smaiyataiva samayena | paśyāmi yāvatparitaḥ | (tathā karoti |)
sārathiḥ — āyuṣman, śamitaeṣa śatāṃgavegaḥ visrabdhamīkṣyatāmabhitaḥ | (rathavegaṃ śamayati |)
sāvitraḥ — (parito'lokayan saparitoṣam sasamāśvāsam |)
sādhu bho savyeṣṭhassādhu
nago'yaṃ vṛkṣo'yaṃ vanamidamidaṃ pattanamiti
prakāśaṃ tatsarvaṃ vipulamapi viśvaṃ vilasati
kuto'pyādhāvantī sthitimabhajatevā'dya dharaṇī
cirācchūnyājātāssapadi paripūrṇāśva diśaḥ
12.46
(ātmagatam |) itthamamānuṣamupakarturamuṣya niṣkrayatayā karomi kāmapi
kalāmahamapi | (pārśvasthaṃ vibhītakamabhidarśayeva | prakāśam |) satyamasi sarvamānuṣāṇāmupari | atha parṇānyasya prekṣaṇenaiva gaṇayeḥ
sārathiḥ — manye taddūre hi vāṅmanasayoḥ | yataḥ
pāṃsūūnapi kṣititale gagane'pi tārāḥ
rommāntatīrapi tamau dṛṣado'pi pārthau
bhāsāmasūnapi ravergaṇayedaleka̍
dṛṣṭvaiva yo gaṇayitā taruparṇajātam
12.47
sāvitraḥ - paśya vadāni parṇāni kusumāni vā kiyantīti | gṛhāṇa
kāmapi śākhikām
sārathiḥ - (sakutukamavarohaṇannāṭayitvā śākhikāmācchidya |) āyuṣman
ucyatāṃ | katyatra kusumāni mukulāni pradohāśśalāṭavaḥ parṇāni phalāni
ceti
sāvitraḥ - (nirvarṇya |) paśya, parṇānyekonaviṃśatiḥ pradohāḥ ṣaṭ
śalāṭavaekādaśa, phalāni pañca, mukulāni nava, kusumāni pañcadaśa
sārathiḥ - (gaṇanāmabhitīya, savismayam |) aho gaṇitatantranaipuṇamāyu
ṣmataḥ | (upasṛtya sabhaktipraśrayam |) deva, kathamidaṃ tadavajigamiṣati manaḥ
sāvitraḥ - sūta, śṛṇu ;
vidyeyamakṣahṛdayābhidhayā prasiddhā
saṃgṛhya yāñca vidhivajjapato janasya
enogadaśca garalañca vimucya dehaṃ
dhāvetsudūramatha so'pi sudhīmaṇiḥ syāt
12.48
evamanuśrūyate hi purāṇeṣu || yathā
śambhormādhyandinimiyamagādvedhasaṃ vyāghrapādāttasmāccheṣaṃ harimapi tataḥśrāvaṇānarkamebhyaḥ
caṇḍāṃśostaṃ yamamapi tataḥ pailamādyammunīnāṃ
ṣaṣṭyā varṣaiḥ kathamapi ca tāmāptavānisma tasmāt
12.49
kiñca || enāmabhyasyatāṃ mṛtyuricchāmanu hi vartate
tatsampradāyaguravaśśivādyāstanvate śivam
12.49.p1
tadeṣasadṛśamupakartustava niṣkrayatayā sādaramupadiśāni | pratigṛhāṇa 2
di kutukam
sārathiḥ - (satarṣaharṣamupasṛtya vinatapūrvakāyamābaddhāṃjali tiṣṭhan |)
mahābhāga, avahito'smi | (iti karṇamupanayati |)
sāvitraḥ — ( dhyānāmiva nāṭayitvā | karṇe evamiva kathayitvā | ) bāhuka, samupadiṣṭeyamakhilakalikalmaṣaghnī vidyā | āmnāyatāmantareva dvistriḥ
sārathiḥ — yathā''diśati devo guruśca
12.49.p2
ityakṣi nimīlya dhyānannāṭayati
12.49.p3
tataḥ praviśati nāyakāṃgānnissaran kaliḥ
12.50
sārathiḥ — ( nayanamunmīlya | purovalokya | )
ko'sau karīṣakarikākakaśorukālakālāyasākalitakāyakalāpakṛtyaḥ
krūrakriyaḥ kuṭilakūrcakarālakukṣiḥ
kīlālakadrukuralaḥ kiratīva kālīm
12.50.p1
kiñca , kāleyaraseneva liṃpati rasāṃ , kālāṃbareṇevāvṛṇotyambaram , kalindanandinījhareṇeva plāvayati haritkandarān , kṛṣṇāṃgāragomayagomukhamivāracayatyantarālaṃ , nīlīrāgeṇeva rañjayati ravibimbaṃ , tāpiṃchakusumalāṃchanamiva vilāsayati divasaṃ , lalitatamastamālakamivākalayatyālokam , arpitamiva jaladharaiḥ , arjitamiva jaladheḥ , āttamiva rasātalāt,
añjanapuñjamañjulamabhibhūtanikhilerocirasya kimapi śociḥ
12.50.p2
iti stimitamīkṣate
12.51
kaliḥ — ( sabhayakampamabhimukhībhūya | ) deva , śaraṇaṃ śaraṇam
dīnānāthaśaraṇya , puṇyacaritaṃ jānannapi tvāmmadātśīlāccāvayituṃ bahūni yatanānyodhāmahaṃ vai kaliḥ | ( ityardhokte | )
sārathiḥ — ( saroṣam | ) re jālma , api tvameva mama durlalitadurdaśāśatadurlatāmūlapāliḥ kaliḥ | paśya re prājña , sadṛśamadyaiva sabhājyase
( śiśipsāmabhinayan | vimṛśya svagatam | ) sāvaśeṣaiva vacasi vaidheyaḥ
( prakāśam | ) bāliśa , vamāvaśiṣṭamapi bhūtārtham
kaliḥ — mūḍhātmaiva paraṃ gareṇa mahatā lupto'smi duṣṭātma
stvasyaivaṃ svayameva śikṣaṇamadhāṃ( ityardhokte rudhiravamamannāṭayan sagadgadam sabāṣpam sapraśrayam | )
--rakṣyo'smyaśikṣyo'smyaho !
12.51.p1
iti viṣavamamannāṭayan vepate
12.52
sārathiḥ - ( sadayaṃ vihasya svagatam |) prakṛtimāpannaḥ satvataeva | tatkutaeṣapunarapi śikṣyaḥ | anucitameva hi hatasya hananam | ( prakāśam | )
mūrkha , yāhi yathā''gatam
kaliḥ - ( sabhayadainyam | sāstram |) mahābhāga, śrūyatām
kārkoṭakasya bhavataśca damasvasuśca
nāmartuparṇanṛpaterapi ye gṛṇanti
teṣāṃ vapurgṛhamathābhijanānutāho
hitvā kṣaṇādapasareyamidaṃ hi satyam
12.53
sārathiḥ - kale, śatrurapi śaraṇāgatorakṣaṇīyaiti dattābhayo'si ,
ācara yathāpratiśrutam | tadgaccha yatheccham
kaliḥ - ( saparitoṣam sapraśrayam |) anugṛhīto'smi | apasareyameṣa
tataḥ || rājannāśritadainyadāraṇapaṭo, puṇyairagaṇyaistava
kṣoṇībhartari puṣkare'pi vijite sarvāḥ punastāḥ śriyaḥ
prāpsyante ca parasparaṃ virahajātyaulocanāmreḍitaprītimotahṛdantarāntaruditātyutsāhahachohalam
12.54
sārathiḥ -( sānuśayam |) kale, amarṣavaśātkimapi pralapitamanyathā
mā sma manyathāḥ | nanu bhagavadicchāmanu bhavataḥ pravṛttiḥ | deva kṣamyatāmmamāyamaparādhaḥ
atyalpe'pyanupaplavopaśamite puṇye kṛte prāṇināmuñcaiḥ karmaṇi vā kṛtaḥ pratipadaṃ yoyacchati svatsukham
ādyantādyayujo'khilādhikaraṇasyāṃśoya ādhyāsikaḥ
kālākhyasya ca vastunaḥ pratikaliṃ tantvāṃ karomyañjalim
12.54.p1
praṇāmannāṭayati
12.54.p2
kaliḥ - rājan, sumukhaṃ cirañjīva| praviśeyameṣavibhītakamenaṃ yaetadādyapraśastatāmayeta jagati| bhadrante bhadram| (iti yathoktamācaranneva niṣkrāntaḥ|)
sārathiḥ—(savismayamātmagatam|) āḥ kimiyaṃ daivī helā, kimānetaraviditamāgatya sakalamapi samīcakāra bhagavānbhūtabhāvanaḥ kaliḥ| nanvitaeva śubhānyāsannimittāni| jñāyate'sya prasādainaiva punarāvṛttirikhilānāmapi sampaddām| kiṃ puṣkareṇaiva svayamarpāyatā| bhavatu yadvā paśyāmi tāvat
(prakāśam|) āyuṣman, anugṛhīto'smi mahāmanūpadeśena| alamito'pi vilaṃbdha| nanvaparācalāśikharacumbī bhagavānambaramaṇiḥ
12.54.p3
ityāruhya rathyāṃstolayati
12.54.p4
sāvitraḥ—sakhe bāhuka, kimadya muhūrtāddṛṣṭimanvayadanyakāramiva samdamānamrāsta
sārathiḥ—na jānāti devastamaskāṇḍaeva krathakaiśikopakaṇṭhakāntāraprāntasamūhaḥ
vāṣṇiryaḥ—yadvā syātkasyāpi vanātranasya chāyā
sāvitraḥ—bhavatu, bāhuka, codayāśvāṃścapalam
sārathiḥ—āyuṣman, nanvimāḥ krathakaiśikakarvaṭopavanavihāravīdhayaḥ
vītāmitahataḥ prācyāmālakṣyate bhīmabhūpasa dhavodhausphāṭikapīṭhikā
12.54.p5
aṃgulyā nirdiśati
12.59
sāvitraḥ—yatsatyamatinandanānyupavanāni| (itistimitamīkṣate|)
vārṣṇeyaḥ—āyuṣman, idamitaṃ vidarbharājadhānī kuṇḍinapuram
sāvitraḥ—(nirvarṇya saśaṃkamātmagatam|) aye kimetat
kiṃ rathyāgatarathyapādacaraṇāmardaiḥ prarohattṛṇāḥ
kiṃ saudhāśca sudhāvilepavidhurāśaivālapūlībhṛtaḥ
kiṃ paurāśca rujā vivarṇavadanābāṣpāmbudhārāssrutaḥ
sarvaṃ vīkṣya sasaṃśayaṃ mama manaḥ patrakriyāṃ śaṃkate
12.56
vārṣṇeyaḥ—(saśaṃkamātmagatam|) kiṃ svayaṃvara samupasthite puramidaṃrdarśanaṃ
syāt
sārathiḥ— (puramavalokya svagatam |) manye svayaṃvaraṃiti svāminassama
yanamasmānatisandhātumeva
yataḥ || naiva svayaṃvaraitīrayatīva khidyatpauravrajaṃ nagarametadudārasattvam
prātassvayaṃvaraihaitvadhunaiva devaityasya patramapi kṛtrimameva manye
12.57
yadbhāvi tadbhavatu | balavatī hi bhavitavyatā | yataḥ
kleśāḥ kvāpi nilīnāḥ kālirapi dhṛtaḥ kṛtaṃ pratijñātam
kuṇḍinamāviṣṭamatho kathamiva vā saṃvidhānamatra vidheḥ
12.57.p1
(prakāśam|) rājan, kimityavalokya kuṇḍinamālocyate kimapi nanvaya
dvitīyassvayaṃvaraḥ | tadārtipuraskṛtaeva syādayamabhyudayaḥ
ṛtuvinnraḥ— syādeva tathā'pi | mama paramatra mahatī śaṃkā
sārathiḥ— alamālokanādeva deva śaṃkayā, praviśya puraṃ paramavidvā
gamiṣyāmaḥ sādhayāmastāvan | (iti niṣkrāntāssarve |)
iti śrīmadśrīpaṇḍitanārāyaṇamudarśanākhye kalividhūnananāṭake
tantranāmāṣṭamoṅkaḥ | śivābhyānnamaḥ
atha navamoṃkaḥ
12.57.p2
tataḥ praviśatyāsthānamaṇḍapagatassaha vaidarbheṇa ṛtuparṇaḥ