Manmathavijaya (Venkataraghava) 4
Manmathavijaya (Veṅkaṭarāghava) 4
- Language
- Sanskrit
Contents
- 4.1 — 4 parts
- 4.3 — 2 parts
- 4.4 — 6 parts
- 4.6 — 2 parts
- 4.7 — 1 part
- 4.10 — 4 parts
- 4.13 — 2 parts
- 4.16 — 2 parts
- 4.17 — 4 parts
4.1
citrasenaḥ—priye cāruhāsini, aho, asmākaṃ mahārājasya mahendrasya matiśālitā yannikhilabhuvanamitraṃ bhagavantaṃ nāradaṃ preṣayitvā śailarājaduhitaraṃ giriśasya paricaryāyāṃ paryakalpayat
kimucyate bṛhaspatiśiṣyaḥ khalvasau
cāru0—kudo ṇa ahmāṇaṃ sāmiṇo edassiṃ kajje ahiṇi
veso
citra0—prabalaśatruṇā abhiyoga eva nidānamasya
cāru0—2ko uṇa eso jo tihuvaṇaṇāhassa ahmāṇaṃ sāmiṇo
vi hiaabhīsaṇo bhodi
citra0—kiṃ na śravaṇapathamāgataṃ bhavatyāḥ udghuṣyate khalu kaścana
tārakākhyo'suraḥ yasya pure ravirapi mṛdu tapati indurapi samayaṃ
pratīkṣate purāṇakusumapatanabhayāt mandaṃmandaṃ vāti pavanaḥ | anyepi amaravarāstatprasādāpekṣiṇo naktaṃdivaṃ vijvaritahṛdayāśca
bhavanti | āskandyacāmarāvatīmasakṛdapahṛtāmaralalanāḥ bandīkṛtya ca niḥśaṅkaṃ viharati niraṅkuśaḥ śatrupu
cāru0—3kuṃdo tassa tāriso padāvo
citra0—sa khalu tapasā samārādhya kamalabhavanaṃ kaiścidapyavadhyatāṃ
svasya prārthitavān | kamalabhuvāpi tathaiva varamadāyi
cāru0—4kiṃ ṇatthi tassa ko vi vahovāo
citra0—tadevedānīṃ kathyate ṛte ca mṛtyuñjāyatayānnakaścirdā
bhuvanatale tasya vijetā
cāru0—kaṃhaṃ tassa ugge tavasi vaṭṭantassa ṇivuttavisaarāga
akidadārapariggahassa taṇaoppādarṇa ghaḍadi
citra0—tadarthameva hi paricarati śailasutā
cāru0—jujjai edaṃ jai tassa visaāhilāso bhave
citra0—na bhavati hi ko nāma jagati vijitahṛdayo nirjitarāṃ
saundaryayā sundaryā paśya
daravikasitacañcatkundamandasmitāyāḥ
jitakisalayabimbasphītarāgādharāyāḥ
dalitakuvalayaśrīhāriramyekṣaṇāyāḥ
munirapi vaśamīyādvīkṣya vakṣaḥ kṛśāṅgyāḥ
4.1.p1
tadapi tasya rāgābhivṛddhaye preṣiṣyate sa svayameva madanamahārāja
vasantasahāyaśca tanniyatameva tapovighaṭanāt sa sthāṇuracireṇaiva
vaśameṣyati atiruciratanulatikāyā himagiritanayāyāḥ
cāru0—sāhu sāhu jujjai esa uvāo
citra0—āvāmapi etadadbhutavilokāya prathamamamarasabhāmādhigamya
paścāt himācalameva gacchāvaḥ
4.1.p2
iti parikramya niṣkrāntau
4.1.p3
miśraviṣkambhaḥ—
4.1.p4
tataḥ praviśati vasantena sam̐llapanmanmathaḥ
4.2
manmathaḥ—( sadarpam | )
nāsmākaṃ dhanurūrjitaṃ śaragaṇā naite dṛḍhā maurbyapi
sthairya naiti rathaśca cañcala idaṃ chatraṃ kṣayiṣṇu svayam
senā apyabalāstathāpi bhuvane sarve'pi naḥ kiṅkarā
brahmābjekṣaṇaśaṅkaraprabhṛtayaḥ śūro madanyo'sti kaḥ
4.3
vasantataḥ—( svagatam | ) atīva darpabharito bhavati me priyavayasyaḥ
tadbhavatu evamabhidhāsyāmi | ( prakāśam | ) śaṅkaraḥ paramatyugre tapasi vartate vijitatripuravarasya viṣasalocanasya tasya kiṃvā bhavati suduṣkaraṃ paśyedānīmapi tapasi vartamānasya nirvighnameva vividhasiddhayo vijṛmbhante
ma0—kiṃ vā mama suduṣkaraṃ vartate
va0—janāḥ paramevaṃ bhaṇanti ajittvaiva madanaḥ puramathanaṃ vṛthaivābhimānādātmānaṃ jagadekaśūraṃ manyate kevalamabalāsu athavā
tatsaddaśeṣu ca keṣucit puruṣeṣu punarasya śauryaṃ bhavati niraṅkuśaṃ
na punaratyugrataponilayeṣu śarabhaṅgādiṣu kimu vaktavyaṃ śaṅkarādiṣu, akiñcitkaramevāsya bhavati pauruṣamiti
ma0—( sākṣepam | ) śaṅkarastasya pitā pitāmaho vā na ko'pi me
purato bhavati vijṛmbhitasāyakasya | paśya
lakṣmīṃ vakṣasi santataṃ vahati saḥ śrīvallabhaḥ kaustubhaṃ
preyasyāḥ sahajaṃ dadhāti hṛdaye kṣīrābdhimadhyeśayaḥ
brahmāpi svamukhāravindanilayāṃ vāṇīṃ karoti svayaṃ
śambhuṃ cārdhaśarīrahāridayitaṃ premṇā vidhāsye kṣaṇāt
4.3.p1
iti sāṭopaṃ parikrāmati
4.3.p2
praviśya devadūtaḥ cīṭikāṃ dadāti
4.4
ma0—( svagataṃ vācayitvā saharṣam | ) vayasya, asmadāgamanaṃ mahendraḥ
pratipālayati tacchīghrameva gantavyamasmābhiḥ tarhi hṛdayadayitāmāpṛcchaya āgacchāmīti ( purato'valokya sotkaṇṭham | ) kathamiyamatraivāgacchati me priyatamā sahasakhyā | iyaṃ hi
cārusmitāmadiraghūrṇitalocanena
pādāmbujaṃ nidadhatī bhuvi mandamandam
śoṇādharāhasitapallavapāṇinedaṃ
srastaṃ nijorasi dadhāti khalūttarīyam
4.4.p1
tataḥ praviśati | )
ratiḥ—( sakhīmavalokya sasmitam | ) ṇomālie 1 avitumaṃ jāṇāmi
kahiṃ vahṛdi me pāṇavallaho savaasso ṇa khu me teṇa viṇā khaṇaṃ
vi suhaṃ adhigacchādi antarappā
navamālikā—helā, purado diṭṭhiṃ dehi idhajjeva sahaāra vukkhamūrla adhiciṭṭhadi piavaasseṇa kiṃ vi ālavanto
ratiḥ—( sasambhramaṃ nirūpya saharṣam | ) kahaṃ idhajjeva ciṭṭhadi me vachaho sapiavaasso kudo vilabbedi mae puvvaṃ addhaṇipīdaṃ
āsavaṃ vi ṇa pivedi ciṭṭhadu ahaṃ jeva se samarpemi (iti sakhīhastāccaṣa kamādāya satvaramupasṛtya |) imaṃ āsavaṃ paḍigihradu me piatamo (iti madyamarpayati |)
manma0--(gṛhītvā |) idaṃ me vīrapāṇaṃ bhavatu prayāsyataḥ [iti]
4.4.p2
āsavaṃ pibati
4.4.p3
vasantaḥ—pratihatamamaṅgalaṃ pratihatamamaṅgalam | (iti karṇau spṛṣṭvā
bhūmiṃ spṛśati |)
ratiḥ--(svagatam |) heddhī haddhī kiṃ me vāmedaraṃ ṇaaṇaṃ papphuradi
manmathaḥ—kiṃ mayā bhaṇitaṃ mahendrasabhāṃ prayāsyataḥ yasya kasyacicchatrorjayāya idaṃ vīrapāṇaṃ bhavatviti | ko'tra bhoḥ
4.4.p4
praviśya
4.4.p5
puṇḍrakaḥ—āṇevedu bhaṭṭā
manma0— kṣipraṃ dhanurānīyatām
pu0--(niṣkramya | svagatam |) purā devadūdeṇa jaṃ me bhaṇidaṃ sāmīmahendeṇa sambhuṇiaḍaṃ pesissaditti taṃ idaṃ āpaḍidaṃ sa uṇa
tiṇayaṇo ugge tavasi vaṭṭai tā savvahā sāmiṇo aṇattho jeva
kāgaī purusottamaṃ jeva kamalagaaṇaṃ sāmiṇo kusalassa kide
avbhaccemi | (iti dhyānaṃ nāṭayati |)
manma0—kathaṃ cirāyate mūrkhaḥ re puṇḍraka ?
4.4.p6
praviśya
4.5
puṇḍrakaḥ—devaṃ aahma | āṇavedu bhaṭṭā
manma0—re jālma, madājñāmullaṅghya kiṃ kriyate bhavatā
pu0—svāmiṇo kusalaṃ uddisia devassa jaṇao ṇārāaṇo samabbhaccido
manma0—are mūrkha, sa kathaṃ ullaṅghitarājaśāsanasya tava pūjāmaṅgyakārṣīt athavā purāṇapuruṣaḥ khalvasau asakṛdapi jaladhīkṣaṇāt bhavati hi maticāñcalyamasya tattiṣṭhatu dhanuḥ kva ?
pu0—idaṃ āṇaissaṃ
manma0—are mūḍha, na punarānītaṃ itaḥ parameva āneṣyate tvayā ?
dhik jālma,
pu0—viṇā vi avarāhaṃ dāsassa uvari jai kuppai bhaṭṭā tā aṇṇado gamissaṃ | ( iti satvaraṃ dhāvati | )
ma0—( sakrodham | ) are avinīta, badhnāmi tvāmiti ( uttarāmaṅgena
bandhayituṃ pradhāvati | )
pu0—( bhītabhītaḥ pādayoḥ patitvā |) marisedu marisedu bhaṭṭā mahaekkavāraṃ avarāhaṃ
ma0—uttiṣṭha re barbara, sarvadāpyevameva bhaṇasi
pu0—(utthāya sakārmukaṃ āgatya |) imaṃ cāvaṃ paḍigiṇhadu bhaṭṭhā
ma0—(dhanurādāya ratimavalokya |) sundari, anujānīhi māṃ mahendrasabhāṃ gantum !
ratiḥ—(saviṣādaṃ viniśvasya |) ahaṃ vi āacchemi kahaṃ maṃ e
āiṇiṃ mottūṇa saggagamaṇaṃ roadi pāṇaṇāhassa
ma0—ayi virahakātare, mābhaiṣīḥ navamālikayā saha viharantī
tiṣṭha | atitvaritamāgacchāmi nāhaṃ śaknomi mahendrasya śāsanamullaṅghayituṃ anirdhāritakāryatayā ca na hi tatrabhavatī netavyā
kadācinmahadāyodhanaṃ bhavet atibhīrusvabhāvā ca bhavatī
ratiḥ—(dīrghamuṣṇaṃ viniśvasya svagatam |) ko gaī | (prakāśam |)
puṇo vi kadā medaṃsaṇaṃ bhave hi aadaidamuhakamalassa
manmathaḥ—(sadayaṃ kaṇṭhamāliṅgaya karṇasyopari kamalaṃ niveśya |) priye,
karṇārpitasya kamalasya sakesarasya
patraughamatra gaṇayasva yadaiticāntam
tasmin kṣaṇe tava sakāśamahaṃ bhajeyametena puṣpadhanuṣā ca śape mṛgākṣi
4.6
ratiḥ—sigghaṃ jeva āantavvaṃ ajjautteṇa viṇā khaṇaṃ vi tattahodā dukkhadukkhaṃ hi jīvemi āhārovi ṇa roadi me
ma0—(sasmitaṃ mukhamunnamayya |) induvadane, kiṃ kadācidapi mayā
bhavatī pratāritapūrvā | kiṃbahunā
cakrāhvayo'pi nivaseddayitāṃ vihāya
bhṛṅgīṃ vihāya vicaredapi bhṛṅgarājaḥ
nūnaṃ tvayā virahito madirekṣaṇe'smin
jīvāmi naiva bhuvane kṣaṇamapyadhanyaḥ
4.6.p1
tad drutataraṃ dṛḍhamāliṅgya māṃ visarjaṃyatu bhavatī
ratiḥ—( tathā kṛtvā svagatam |) heddhī haddhī kinti viṇā vi ṇi
mittaṃ raṇaraṇabhariaṃ vevadi me hiaaṃ bhodu savvado māhavo 1
kkhadu- ( savāmākṣispandaṃ kiñcidiva samāśvasya prakāśam | ) gaccha
me ṇāho ahimmadalāhassa
ma0— ( vasantamāhūya satvaraṃ gacchan skhalitacaraṇaḥ svagatam |) hādhika
kiṃ me caraṇaṃ skhalati bhavitavyaṃ bhavatu garīyasī khalu bhavitavyatā
4.6.p2
prakāśaṃ vasantamavalokya
4.7
kiṃ vā rahaḥ praṇayinī kupitā śacī syādāhosvidanyalalanāmabhilapyatīndraḥ
kiṃ vā tapasyati ripuḥ praviruddhaya devairityākulaṃ hṛdayameti na nirṇayaṃ me
4.7.p1
iti vasantadevadūtābhyāṃ saha parikramya niṣkrāntaḥ
4.8
( tataḥ praviśati siṃhāsanādhiṣṭhita indraḥ sarve devā maharṣayaśca |)
indraḥ— (bṛhaspatirmābhavokṣya | ) suraguro, rājyaṃ hi nāma mahatkleśakāraṇaṃ hṛdayasya | tathāhi
aunnatyaṃ mahadetya nīcamapi yanmānādibhirlālayan
antarbhītiyuto'pi vairi nivahānnirbhīkatāṃ darśayan
kleśānāmayutaṃ vahannapi manasyānandayan svaprajāḥ
nyāyyenaiva pathāgato'pyadhipatirnindyo'pi kaiścidbhavet
4.9
bṛhaspatiḥ—amararāja, naitadevaṃ vaktavyaṃ na hi bhavati rājyamalpasya tapasaḥ phalaṃ | paśyatu bhavān
ekaḥ sannapi sarvameva bhuvanaṃ svāyattamālokayan
paśyan svasya ca harṣaśokasamaye hṛṣṭaṃ ca khinnaṃ jagat
sarveṣāmapi rakṣaṇena satataṃ prītiṃ parāmāvahan
atrāmutra ca kīrtisaukhyadamidaṃ rājyaṃ hi dhanyo bhajet
4.10
indraḥ—tathyamāha bhavān
pit↠vā tatpitā vāpi prapitāmaha eva vā
prajānāṃ vṛddhaye loke tapaścarati sarvadā
4.10.p1
kañcukī—(sasambhramamutthāya saṃlapatorbṛhaspatimahendrayorapi vacanamanākarṇya )
ka ime kolāhalaṃ kurvate ( karṇaṃ datvā | ) bho bho saṃllapantaḥ sabhāstārāḥ, smarata maddhetrayaṣṭiṃ kiṃ yūyaṃ sabhārhāḥ ānakhotyattervayamīśvarābhiprāyajñā eva
4.10.p2
praviśya
4.10.p3
pratīhāraḥ—( kañcukinaṃ prati | ) bahiḥ prakoṣṭhamadhitiṣṭhati manmathaḥ
sahavasantena tadbhavān nivedayatu devāya
kañcu0—( sakrodhanam | ) nāyaṃ mamādhikāraḥ tvameva nivedaya
pratī0—vṛddhaḥ khalu bhavati ‡bhavān
kañcu0—anyathā§
pratī0—mā kupyatu bhavān | ahameva nivedayāmīti ( upasṛtya | )
deva, dvāri tiṣṭhati makaradhvajaḥ sahavasantena svāmino'vasaraṃ
pratīkṣate
indraḥ—( sādaraṃ saharṣaṃ ca | ) kā yantraṇā | drutataraṃ praveśaya tau
4.10.p4
tataḥ praviśati manmathaḥ
4.11
ma0—( janāntikaṃ sasmitam | ) vayasya paśya mahendrasya gāmbhīryyam
mandasmitasphuritacandrikayāntuliptadantacchado mama mukhe nihitārdhadṛṣṭiḥ
pārśve bṛhaspativacobharitārdhakarṇaḥ
sabhyānimānapi yathocitamīkṣate'sau
4.12
vasa0—kimucyate tribhuvanatilakaḥ khalvasau
indraḥ—( ātmagatam | )
savinayaabhiyāti dvāhmadājñāpratīkṣaḥ
savayasamapi pārśve bhāṣamāṇo vasantam
madabhilaṣitasiddhiṃ bhāvinīmañjasā'yaṃ
kathayati mukharāgādityahaṃ tarkayāmi
4.13
( prakāśam | sarabhasam | ) vayasya, api svāgataṃ bhavataḥ savasantasya
ma0—bhavadvayasyaśabdena kuto'pi na śivakṣatiḥ
pṛṣṭasya svāgatasyāsya phalaṃ kimaparaṃ bhavet
4.13.p1
indraḥ—( ātmagatam | ) yata eva ahaṃ tapasyataḥ śivasya kṣatimabhilaṣāmi | sa punarevaṃ bravīti bhavatu ( prakāśam | sādaram | ) matsamīpe āsyatāṃ savasantena bhavatā
4.13.p2
namaskṛtya ubhau upaviśataḥ
4.14
ma0—api kuśalaṃ devarājasya athavā kimu praṣṭavyam arpite ca
rājyabhare bṛhaspatidhiṣaṇāyām
indraḥ—
bhuvanaviditaṃ hyetadrājyaṃ bṛhaspatimedhayā
tava sudhanuṣaḥ sāhāyyādapyajṛmbhitaśātravam
mama tu kuliśaṃ śastrāṇyetānyamūni ca sādhanānyucitakaraṇābhāvādbhūṣaṇāni vicintaye
4.15
ma0—
yadapyamararāja, me bhavati pauruṣaṃ sarvato
niraṅkuśamarivraje tadapi tāvakekṣāvaśāt
na khalvamṛtadīdhiteruciradīptisaṃparkato
vināsalilarāśirapyudadhireti vṛddhiṃ parām
4.16
tadatrāvhānakāraṇamavagantumabhilaṣāmi
sureṣu dayiteṣu vā ka iha bhūridṛptaḥ svayam
tvadīyamati śāsanaṃ mamatilaṅghaya santiṣṭhate
samullasitamundagīnikurapāśabaddhaḥ kṣaṇāt
bhavetsa iha vīkṣyatāmapi pinākapāṇiḥ svayam
4.16.p1
indraḥ—( saharṣam | ātmagatam |) ayameva hi me manorathaḥ | ( prakāśam | ) śrūyatāṃ vayasyena yadadhunā himācalasānuni tapaścarati śaṅkaraḥ śuśrūṣate ca taṃ himagiritanayā tadyadi tasya tapasi vighāto
bhavet | pariṇayecca tāṃ pārvatīṃ | tato jito bhaviṣyati ca tārakaḥ
ma0—( sacakitaṃ svagatam |) prasthitasya mama caraṇaskhalanaphalamidaṃ
kariṇeva svabandhanaśṛṅkhalaṃ svayameva mayedamuddhṛtaṃ yadbhavati tadbhavatu
4.16.p2
prakāśam | sāvaṣṭambham
4.17
cañcaddorvalli śākhāniyamitagalasaṃlagnahastāṅgulīkaḥ
pārvatyāḥ smeravaktrādvigalitacaṭulairbhūrivīkṣāśaraughaiḥ
samyagvyākīrṇamūrtistapasi ca śithilāsaktirāliṅgaya kāntāṃ
kalpānalpetarāṃdrāgayamanubhavitā kelisaukhyaṃ kṛśāṅgyāḥ
4.17.p1
tadanujānātu māmabhilaṣitasiddhaye bhavāniti | ( drutapadaṃ savasanto
niṣkrāntaḥ |)
indraḥ—(bṛhaspatiṃ prati |) sarve vayamapi tadadbhūtanirīkṣaṇāya sañjībhavāma iti | ( yathocitaṃ parikramya niṣkrāntāḥ sarve |)
indramanmathasamāgamo nāma caturtho'ṅkaḥ
pañcamo'ṅkaḥ
4.17.p2
nepathye
4.17.p3
īdo ido bhaṭṭiṇi
4.17.p4
tataḥ praviśati menā