Manmathavijaya (Venkataraghava) 9
Manmathavijaya (Veṅkaṭarāghava) 9
- Language
- Sanskrit
Contents
- 9.2 — 1 part
- 9.3 — 2 parts
- 9.4 — 2 parts
- 9.17 — 2 parts
- 9.19 — 4 parts
- 9.24 — 2 parts
- 9.39 — 1 part
- 9.49 — 2 parts
- 9.47 — 2 parts
- 9.49-2 — 3 parts
9.1
elāpatraḥ - kathamidaṃ vaktāsmi svāmine | yatkila
śīlāgneriśakhayaiva tāmasahanādutsraṣṭukāme mayi
vyāgho'yaṃ bata ! kākatālakalayā prāpa pratiṣṭhāṃ parām
ityājñāma vidarbhajāmabhi vidhirjñajñe prasannāntaraḥ
taddhanmāmabhi vaidharmī dhṛtimadhātsvāmyarthavaighātukīm
9.2
tadalaṃ vicintya; ākhyeyameva nikhilamapyājñāvartibhirāryāya | āstāmidaṃ
etāvantamanahasaṃ prabhurabhūnna kvāpi kuṇṭhodyamastasyaiṣā prathamāvatārasaraṇirbhagasya bhūṣṇoritaḥ
daṃpatyorathavā tayoriha kiyatparyantamāstāṃ vipat
sordhvādhaḥkramatodadhāti hi gatīḥ prāyodaśā dehinām
9.2.p1
parikramya padāntare sthitvā purovilokya savitarkam
9.3
ānīlamūrtiratimātraśarīravarcāḥ
ālolakuṇḍalayugāruṇagaṇḍabhittiḥ
ācchāditācchavasanaḥ svayamānavadyaśchāyāti saṃstutaivātijavena ko'sau
9.3.p1
(paśyati |)
9.3.p2
praviśya | saharṣam ārkodakaḥ
9.4
kārkoṭakaḥ — ( svagatam |) satyamanṛṇo'smi| yatkṛtasya pratyakārṣam
tathāhyanena
visphāritaṃ sucaritaiḥ prathitaṃ yaśobhirānanditaṃ suravarairjitamātmanā me
dīptaṃ kulena ca kṛtajñatayā samiddhaṃ
yasminsati sthitimatāṃ kṛtamanyapuṇyaiḥ
9.4.p1
( satvaraṃ parikrāmati | )
elāpatraḥ — (vimṛśya saharṣam | ) kathamasmatpriyamitraṃ kārkoṭakaḥ | tadenamabhyupagacchāmi | ( ityupasṛtya | ) sakhe, svāgatam
kārkoṭakaḥ — (niśamya nirvarṇya svagatam | ) nanvayaṃ kaleḥ priyamitramelā
patraḥ | kimanena saṃlapya | yadvā saṃlapyaiva tāvadupajapāmyenam
9.4.p2
prakāśam | ) sakhe, cirāddṛṣṭo'si | ( pariṣvajate
9.5
elāpatraḥ — ( sakautukam | ) sakhe, kathamiva muktaśāpo'si
kārkoṭakaḥ — śṛṇu || daivānmāṃ davadāvapīḍitamapādbhūtānukampī nalaḥ
śāpādapyatha mocito'smyanupadaṃ tadgātrasaṃsparśataḥ
elāpatraḥ — ( svagatam | ) kimayamāha nalaṃ bhūtānukaṃpīti
( prakāśam | ) tatastataḥ
kārkoṭakaḥ — ( svagatam | ) na pratīpapakṣavartinarasakalamapi vistaraṇīyaṃ
( prakāśam | ) || tasmai tatra manāṅkṣayāpyupakṛtaṃ prāṇapradātuḥ punaḥ
kiṃ vā niṣkrayatāmihārhati sakhe, pādaprāṇāmātparam
9.6
elāpatraḥ — ( svagatam | ) adhikamanurajyatīvāyannale | tadenamupajapā
mi tāvat | ( prakāśam | ) sakhe, kathamamumāttha bhūtānukaṃpīti ? yataḥ
kālāṅkahoḥ samupabhujya paraṃ purasthāṃ
ānīya kānanamativyathayan padavyām
nidrādaśāmavakalayya jahānniśīthe
dūraṃ gatassakila bhūtadayālukampī
9.7
kārkoṭakaḥ — ( svagatam |) satyameṣa māmupajapitumicchati| (prakāśam|)
sakhe, maivaṃ mahadavamānanā
prāptaḥ kālavaśādayaṃ vanabhuvaṃ sāmānyamākarṇya ca
śrāmyantīṃ samameva tāmadhipathaṃ draṣṭuṃ savāsāsahiḥ
pātivratyamamūmavedimamapi prāptā piturgehamityālocyaiva niśīthaeva śayitāṃ muñcaṃstapasvī gataḥ
9.8
elāpatraḥ — (niśamya sagauravam svagatam |) yatsatyamayamaso mahātmaiva
paramayannaḥ prabhoreva paramodoṣaḥ | bhavatu saṃśayamanavaśeṣamavacchinadmi
(prakāśam |) gacchatā'pi kimarddhāṃśukamapi vikhaṇḍya gantavyam| na kim
sāvadharmaiḥ sāminamraṃkaraṇamanagnikāyāḥ
kārkoṭakaḥ — krūraḥ kālaḥ kaliriti sakhe, ko'pi kādambamūrtirvāso'pyasyāharadatha miṣātprāktanaiśvaryaśeṣam
tasmānnagnīkṛtavapurasau kintathaiva prayātā
celārdhantatparamapaharan kā'pi līnastapasvī
9.9
elāpatraḥ — (svagatam |) yathā dṛṣṭamāha priyavayasyaḥ | dhigrimama
kāraṇakleśinaṃ kalim | (prakāśam |) sakhe, satyamasau bhūtānukaṃpī , ya
ddeṣacelāpahāriṇamapi kalahaṃsannāvadhīt | (smaraṇamabhināya |) hanta! tantri
yā ca saṃpratyeva mayā'dhyasitā
kārkoṭakaḥ — (sakautukam |) kathamiva kkavā, kīdṛśīvā
elāpatraḥ — kenāpi kirātena nirūpyamāṇādhvā nikāmaruditameva
kāpi samuccalantī nātidūratītaeva prācyām | anudhāvatā'pi dūraiyaiva sā
(nepathye |) bhobhillamalla, śrūyatām
prāṇārpaṇena savitā'si tataḥ sutāmmāmū
kiṃ durvibhāvya paradhā'si cikīrṣuraṃhaḥ
māmīdṛśīmmamadaśāmiyatīṃ ca vīkṣyāpyeṣāmatistava varaṃ gatiranyatome
9.10
kārkoṭakaḥ — (niśamya |) aye, kasyāścitkānthāyāiva karuṇaḥsvaraḥ
elāpatraḥ — (sasambhramam |) manye vayamanveṣveti
( punarnepathye | ) kānte! kimāttha tadaṃhaiti | śrūyatām
vidhiḥ putrīṃ pautrīṃ vidhurapi munistrīrapi haro
gurordvārāṃścandro'pyatha gururutathyapriyatamām
mṛgīmatriścauṭīmapi ravirahalyāmapivṛṣetyasau ghaṇṭāghoṣassaraṇiriyamārthairapi dhṛtā
9.11
api ca || vyādhopyahaṃ karuṇayā yadapāmahestvāṃ
yanmūrcchitāṃ samudajīvayamukṣaṇena
yadvā ṛjuṃ saraṇimapyanayaṃ varoru
sarvantadatra bhavatīmupabhoktumeva
9.12
kiñca || sutāmācāryāṇīṃ śamadha navadhūrvā'tha sahajā
magarbhyastrīmāho manasijavimohena vṛṇatām
tattatpāpānāṃ kimanuguṇameṣāmupagataṃ
phalatvenetyetatparamaviditaṃ te jaḍamate !
9.13
kārkoṭakaḥ — ( niśamya | sasambhramam | ) āmām | rundha iva kopi tāṃ
pāpaḥ pulindaḥ | tadanudhāvya sajavamamūmavāvaḥ | ( tvaritamupadhāvataḥ | )
( punarnepathye | ) aye, śrūyatāmidamidaṃ hitam
māsmāvicāraṇa, rujastaruṇīmanāthāṃ
bādhā'pi me nahi sudhā bhavitaikapatnyāḥ
ujjīvya māmatha mayaiva layāya mā dhāḥ
ujvālya vahnimayitā svayameva kastam
9.14
apica || śiśūñcakre kācitprakṛtipuruṣāṃstrīnapi purā
prabhāvātsā kāścidyaruṇadaruṇaṃ drāgudahinam
punaḥkācitkālaśritamapi patiṃ prāpadanaghā
na tatpātivratyaṃ rahayati kadācidvaravadhūḥ
9.15
etacca || yadgātrānukṛtaḥ striyāśca saraṇaṃ svāhāvibhordurlabhaṃ
yasyāśca vratasaubhagācchrutavadhūvaidhavyadīkṣākṣayaḥ
yācādhātkiṇamadhyadeśajanatāhṛdayaṃ purastātpuraḥ
tāsāmaṇvapi naiva vetsi caritaṃ yeneti māṃ bādhase
9.16
kārkoṭakaḥ—sakhe, kimapi jihyaṃ kartumudyata iva varākaḥ| (drutataraṃ dhāvataḥ|)
(punarnepathye|) varārohe ! vanyapralayakṛti dharmonu mṛgayau
kṛpākhyā sā kā vā kimiha karabhoru ! pralapitaiḥ
vṛtiṃ vāñchedvaihyā mṛtimatighanaśroṇijaghane !
kacākṛṣṭiścaiṣā sukhayatu na vā māṃ gurukuce !
9.17
ubhau—(dhāvantāveva sakhedasaṃbhramam|) hahā ! pāpaṃ ! pāpaṃ !!
(punarnepathye|) adayaṃ yadaye mmayādamūṃ
virahārtāṃ vipine visaṃśrayām
abhibhūya vaśe cikīrṣuramyatha taddurbharga ! bhasmasādbhavaḥ
9.17.p1
ubhau—(saharṣam|) śapanīyaeva caṇḍālaḥ
(punarnepathye|) dhiktvāṃ kiṃ votsṛjeyaṃ vanamanu vanite .... hākimetatsaṃnidhe!
jyotirdyāvāpṛthivyoḥ prasṛmarakapiśajvālajālāsudarśam
9.17.p2
sakaruṇaṃnīcaiḥ|) hā ! hā ! pluṣye ! hāhāho ! (cītkāraḥ| virāmaḥ
9.19
(sakaruṇagadgadaṃ saniśvāsaphutkāram|) bata ! bata ! hatayā dāhito'yaṃ varākaṃḥ
bhasmāpyasmāddṛśorme patati laghu kṛto niṣkrayaḥ khopakartuḥ
9.19.p1
ubhau—(saharṣatāṇḍavam|) sādhu dagdhaḥ pāpīyān, aho ! asyādayālutā| yadātatāyinamapi viprakṛtamanucintya śocatīyam
(punarnepathye|) avasito'tra vijayaḥ| paramamunaiva mahāpathena gacchantī priyaṃ
vicinuyām
ubhau—asāṃpratameva sāṃpratamasyāssamupasaraṇam tadapasarāvastāvat
9.19.p2
iti niṣkrāntau
9.19.p3
iti śuddhaviṣkaṃbhaḥ
śivābhyāṃnamaḥ
9.19.p4
tataḥ praviśati sabhayavismayasambhramā damayantī
9.19-2
damayantī—(nipuṇaṃ nirūpya|) āḥ kimantarhitamavalokayantyāeva mama
sakalamapi
tapovanaṃ tacca ca parṇaśālāḥ
tāsu pravādāśca tapodhanānām
tatsarvamadyāsta dṛśoḥ purastātkathaṃ śritaṃ svapnapurasya śobhām
9.20
āstāmidam ; nanvevameva teṣāṃ bhāṣitamapi | tadyathā
bhadre, mā sma śucastvameva punarapyāpsyainameva priyaṃ
vidhyasmānpraṇidhānato'bhidadhatastāstāḥ śriyaḥ prāpsyasi
devī dhoraṇiradya vāmasuramā kālaḥ kiyān kṣamyatāṃ
kṣīṇā cāndramasī kalā kimu tathaivāsīta vṛddhervinā
9.21
iti
nanu daṇḍāpūpikayaiva bodhyamidamapyanṛtameveti | sati kuḍye hi citrakarma
(parikrāmantyeva savimarśam |) āḥ kimidamanucityamāmamāśraryāyaiva me| yataḥ
nidrādyāgalitāścirāya kimiyaṃ svapnāyate jāgratī
kiṃ vā jālakathā tathaiha lalane kiṃ labhyate jālikaiḥ
saṃkalpaḥ sṛjatīti kiṃ na hṛdi me patyuḥ paraṃ kiñcana
syādanyā vidhidurvilāsasaraṇiryatsā hi nānāvidhā
9.22
apica || kṣaṇamiva sukhaleśastatkṣaṇaṃ duḥkhadhārā
kṣaṇamatha ca na kiñcittatkṣaṇaṃ tadvayīti
ahaha ! vidhivilāsājālajīvīndrajālapratinidhiriha kiṃ kiṃ darśayatyātmabhājām
9.23
āstāmidamanayaiva saraṇyā parikrāmāmi | (iti parikramya padāntare sthitva
vṛkṣānavalokya sādaramañjaliṃ badhvā sakaruṇaṃ sapraśrayam |)
asyai prasīdata vanaspatayonamovaḥ
kvāste mama priyatamaḥ kaluṣīkṛtākṣaḥ
tatsvāpateyamanaghaṃ mayi nirvahantyāṃ
brūdhvaṃ kutaḥ prabhurimāmapakaryya yātaḥ
9.24
kiñca || tilaka ! tilakaḥ kvāste; kvāsau rasāla ! rasālayaḥ !
sarala ! saralaḥ kekyaḥ ; kvāpyaḥ kadaṃba ! kadaṃbarīḥ !
badara ! vada re nāthaṃ ; muñcerna candana candanaṃ
paṇasa ! paṇa sakta ; tvaṃ rundhyālavaṃga ! lavaṃgamam
9.24.p1
kṛtamiha kṛpāśūnyānāṃ vatsamabhyarthanayā| nanvidamabhāgyamalapabhāgyāyāme
9.24.p2
bāhūpasāryākāśe
9.25
hā ! māta:, kimamūmasūta bhavatī duḥkhaikaśīlāṃ madā
kkāsi kkāsi pitastvadekatanūjā nāthena muktā vane
bhobhrātarhatasodarīṃ muhuranudhyāya vyathāṃ mā sma gāḥ
bhadraṃ te ! janate na māmiva sutāṃ citte'pi jātu smareḥ
9.26
hā nātha ! hākaruṇānidhe ! hā bhagavati bhavitavyate ! hā bhagavan bhavānīpate !
kāgatiritaḥ karuṇavilāpinyāḥ ! kiṃ śaraṇaṃ kkavā yānam
ahaha ! yuvatimātmacchāyayā tulyavṛttiṃ
priyatama ! cirakālādāttavisraṃbhasuptām
kathamiva vijahānonirjihāno'pyabhūstvaṃ
matirapi tanubhājāṃ bhidyate durdaśāyām
9.27
apica || api kathamidaṃ duṣṭaṃ diṣṭaṃ vyarecayadityamū
api kathamimau daurgaṃ mārgaṃ vyadadhvāhe nirbhayam
api kathamahaṃ nidrāmudrāmanāttacarīmadhāmakhilamadhunā kaṣṭe kaṣṭe khasaṃbhavasārthatām
9.28
kiñca || prāṇādapyasi me priye, priyataretyārttāmabhivyāharan
yastvammāmapuṣaśśayāgranihitairvanyaiḥ phalaiḥ kānane
satvammāmajahāna vedmi vihitaṃ kañcicca mantuṃ prabho
taṃ samyakprathamaṃ pradarśya calitaḥ syāścenna doṣo'sti te
9.29
yadvā mayyevāstāmāgaḥ | ayi dhārmika, sādhubho sādhu !
malinamiti kimīḍyaṃ bhedanaṃ darpaṇānāṃ
kṣatamiti kimu yuktaṃ kartanaṃ kandalīnām
kaluṣamiti kimāhuḥ pātanaṃ sundarāṇāṃ
kuṭilamiti kalatrotsarjanaṃ tadbhadeva
9.30
kiñca || yadvā yātu bhavān kathaṃ tava padau spandaṃ vyadhattāṃ puraḥ
syādetacca kathannu daivamapi tatsoḍhā sthitaṃ nirvyatham
tasyaiṣā hi vidhervinodanavidhā vanherhi dāhaḥ kriyā
nāthasyaiva gate dayāvyatikare kovā dayetādya me
9.31
apica || nāthenaiva visṛjyate yadi vadhūssarvaiśca sā varjyate
prāṇatyāgakathā varā varatanorvrīḍākarājjīvanāt
mānādāharaṇiyasaumasukalāṃ mānaḥ pratiṣṭhākarodṛdyantaśśaladuccalatpavanavatprāṇāḥ kṣaṇānnaśvarāḥ
9.32
idañca || prāṇānenānvirahayitumapyaṃganaivāsmi śaktā
dagdhaprāṇāḥ kimaśanimayāved nāhaṃ yathāvat
āgānnāgānanamatha tathā lubdhakenāpyarodhipyagre dṛṣṭaṃ dalamakhilamapyattamete na naṣṭāḥ
9.33
etacca || preyānāmaraṇāṃtikaṃ mama gatistvaṃ vā na pātāsi māṃ
tiṣṭhantvadyatanāḥ prasūmukhajanāstvāmeva seve tataḥ
itthaṃ nātha, nidhāya cetasi mudaivāraṇyamāyāmahaṃ
tvañcaināmajahāhahā kaṭhinatā puṃsāṃ tvedekodbhavā
9.34
hanta ! kadā'pi na visrambhāhrauḥ pumāṃsaḥ | yataḥ
abhinayati tadekāyattacittatvamagre
praṇayati ca parokṣe tadvirodhaikadīkṣām
na vacasi kṛpaṇatvaṃ kvāpi kāṃtāsu yūnogiramahamiva puṃsoviśvasantī vinaṣṭā
9.35
kiñca || citte tavāsti mama cittamudāharecchāṃ
saṃpādayāmi jhaṭitīti muhurmuhurmām
viśvāsya sauhṛdavaśādvipine'pi sāmāvāsamaṃga ! dadhatīṃ visasarjamāstvam
9.36
athavā kṛtamebhirasarajasasya tavopālambhaiḥ| yataḥ
janmedaṃ bahuduḥkhabhāgiti vibho! prāgeva vairiñcanī
lekhā'stīva lalāṭapaṭṭalikhitā dauḥsthyaṃ tadevanmama
vijñāyaiva vidhervibhutvamajahādvijñānaśālīvibhurdegdhā yacchakalekhayaiva jagatī na kāpi yā jīryati
9.37
tadadya varamamumokṣaḥ| tadiyamasyāmeva taruśākhāyāmudvadhya kathañcidātmānamāpadastāraye | (adhovilokya| kāmapi latāmavalokya|) ayilate !
ārdrāntarā'sya kaṭhinā'syayitakṣamā'si
tāpasvabhāvarasikā'si satīnibhā'si
pṛcchāmi tadvada mama kva patiḥ prayātaḥ ? (sahāñjalibandhanam|)
yāce na cedvava gale mama bandharajjuḥ
9.38
kṣaṇaṃ viramya|) hahā! tvamapi kaṭhināntarā saṃvṛttā| jñāyate “maunamaṃgīkṛtemmamam., iti tavā'pi mama prāṇavimokṣaeva paramantātparyamiti
āstām | (latāmācchidya dalānyapavarjayantī sakṛtsaṃ sāvajñam |) āvarāki !!
ādau bhāsi late ! nitāntamṛdulā tāpāsahottāmyasi
paścātkañcidupaghnavṛkṣamayase dhatse kharatvaṃ śanaiḥ
tasyāṃkaṃ janayasyathāpaharase tajjīvanāḍīkalāṃ
tadyuktaṃ kuṭilātmanastava mamodbandhe'pi sāhāyyakam
9.39
(latāṃ taruśākhāyānikṣipya nibaddhyādhikaṇṭhamāsajya prāṅmukhībhūtvā sāñjali sabā
ṣpamākāśe |)
devāḥ paśyata nirgatāṃ nṛpasutāmudbandhanāyodyatāṃ
māmenāmajahāddayāghanamanāḥ svāmyeva madhyevanam
āstāmetadahaṃ punarbhavadaśāyoge'thavā matpatiṃ
yāyāmavyathiṃtāntaraṃ bhuvi yathā tadvānugṛhṇantu mām
9.39.p1
yathoktaṃ kartum prayaṃtate
9.40
(nepathye|) hāhā !! sāhasinīha kā'pi karuṇaṃ kiñcidradantī svayaṃ
śākhāsaktalatāpratānavalayamanvimastatsatvaram
udbadhyātra kuto'pi marttumapaha ! strī ! strī ! hatā ! hā ! hatā !!
mā mā mānini ! saṃśṛṇuṣva suhitānātmanni mā sāhasam
9.41
( praviśya sasambhramam sārthavāhāḥ sahasopasṛtya latāṃ dṛḍhamatrambante |)
damayantī — ( sasambhramam sāsraṃ sakraruṇaṃ sagadgadam |) āḥ kimidam
bhadrābrūta kutonirundha dayayā patyaiva muktāṃ vane
prāṇānadya mumukṣurasmi bata ! madddaṣṭā'pi pāpī bhavet
bhīmasyaivamihātmajā samabhavaṃ tyaktvā prayātādhunā
sarvaiḥ svāmadhiśerate vidhidaśāmatyeti kastāgjanaḥ
9.42
prasīdata pādeṣu vā praṇipateyam | kṛtamasyāḥ pāpīyasyāḥ paritrāṇaprayatnaiḥ
sārthavāhāḥ — ( janāntikam |) aho pātivratyam | aho vinayaḥ
aho rūpamaho vāṅmadhuryamaho kimiyaṃ bhaimpathavā niṣadharājamahiṣī damayantī ? tadiyamanupekṣyā | tadāśvāsyaināṃ sākrameva neṣyāmaḥ | ( prakāśam |)
bhadre, mā sma śucaḥ patistava nalaḥ kālena kāśviddaśāmāptastvāmapi muktavāniti vayammanyāmahe sāṃpratam
candraścandrikayā vinaiva nu bhavettyaktvā prabhāṃ vā raviḥ
tatvaṃ rakṣa tanuṃ kathañcana punastaṃ vai patiṃ prāpsyasi
9.43
vayamapyatrabhavatyāḥ purameva prāsthipmahi | tadehyasmānanuyāhi
damayantī — ( svagatam |) kimevaṃ sarvataśca me prāṇaparityāgapratyūhāḥ
praṇipatanti | ( savimarśam |)
asti kimanubhavaśeṣaḥ prajāvagaṇanāṃ kimāpya marttavyam
punarapi patyā yogaḥ kiṃvā daivasya saṃvidhiḥ kovā
9.44
( prakāśam |) bhadrāḥ kimmahyamapi dayante bhavantaḥ ! yataḥ
saṃpadbhiḥ prathamaṃ tatojanatayā patyaiva sākṣāttataḥ
saubhāgyaistadanantarañca manasāpyāvarjitā'smyantataḥ
daurbhāgyasya samāvatārasaraṇiṃ daḥ khaikatāmāntarāṃ
mā māmmodayituṃ yatadhvamanaghāḥ! pālyā nu pāpīyasī
9.49
tadvisṛjya māṃ dūraṃ yāta| (praṇāmamrāṭayati|)
sārthavāhāḥ - sakhāyaḥ, bhavatu kaṭakaniveśanamapyatraivāsmākam| yataḥ
vyomāmbhonidhilaṃghino'pi taraṇeḥ pādāḥ pracārākṣamāḥ
sannoḍḍīnakutūhalāśca nibhṛtaṃ nīḍaṃ viśantyaṇḍajāḥ
dākṣiṇyena vināśitoṣmalatayā vātāśca jāḍyaspṛśaḥ
tyaktvaināmapi naḥ prayāṇamadhunaivāsmākamapyārtaye
9.49.p1
tadavatīryantāṃ saṃbhārāḥ, tadvayamamūṃ kathañcidasmatkāminībhirāyojāyeṣyāmahe
9.49.p2
tricaturāḥ — tatheveti niṣkrāntāḥ
9.46
damayantī - bhadrāḥ idapi tāvadavadheyamatra bhavadbhiḥ| yatkila
nāthenaiva visarjatā ca yuvatiścāhaṃ ciraṃ cintyatāṃ
tadvatsādaramarthanāmapi bhinadmyasthānamabhyarthanām
mā mā tiṣṭhata māsma kupyata daśāmanvagghiyodehinoṃ
yāce vastādidaṃ na kutracidapi brūdhvaṃ madīyāṃ gatim
9.47
sārthavāhāḥ - (sakhedaṃ sānukampam|) jāte, māmaivam
vatse tvāṃ tanujeti rakṣitumime sajjāḥpunarnaḥ striyaḥ
santyatraiva hi tābhireva satataṃ sthātuṃ tvamarhasyaho
asmāṃścinnaya mā'nyathā tvadavanātpuṇyaṃ yaśaḥ prāpnumaḥ
visrabdhā bhava tūrṇameva janakābhyarṇañca neṣyāmahe
9.47.p1
damayantī - (svagatam|) satyamime satyavādinaeva yadrūpamevaiṣāmīdṛśiṃgitamācaṣṭe| (vimṛśya|) kimāvukasadanamanuprāpyāpi durbhagāyāḥ! (prakā
śam|) satyamapāpameva tatrabhavanto nayanti| tathāpyavajñāmantareṇa kimasti
durbhāgāyāḥ pitṛsadane
sārthavāhāḥ - vatse, yatsatyamavajñāpi jātucit| tathāpi nanu svabhavana
sthayā svajanaiḥ svanāyakāgamanopāyaḥ kartumaṃlam
damayantī - (svagatam|) pathyamidamapi| kiṃvā 'dhunaiva maraṇena| anvipyāpi yadi durlabhaḥ priyaḥ paramidamastyeva | (prakāśam |) bhavatu śaraṇamatrabhavantaḥ | jāteyamanusarāmi vaḥ | (udvandhanalatāmutsārya sapraśrayamanusarati |)
sārthavāhāḥ — vatse, mā bhaiṣīranuyāhi naḥ praviśema kaṭakam
9.47.p2
stokamāntaraṃ parikrāmanti
9.48
(nepathye| kalakalaḥ|) abrahmaṇyam ! avidha ! hatāḥ smaḥ !!
padbhirmṛddrannanekānpathi pathi śayitānkāṃściduddaṇḍaśuṇḍādaṇḍāgreṇaiva caṇḍaṃ prasamamubhayataḥ khaṇḍayanbhiṇḍakhaṇḍam
kalpāṃtābhraprakāśaḥ śrutipuṭacipiṭīkārighīṃkāraghoraḥ
kruddhaḥ ko'pyatra vanyaḥ kalayati kaṭakaṃ vihvalaṃ vyālahastī
9.49-2
sārthavāhāḥ — (niśamya sasambhramam |) jāte, tvamihaivāsva| ko'pi kaṭakasyaiva kariṇaupaplavaḥ | (iti tvaritapadanniṣkrāntāḥ|)
damayantī — (sakhedam ) kimupakāriṇāmapyupanatam | phalamidaṃ pāpāyāḥ priyacikīrṣāyāḥ | (punarnepathye |)
dagdhe, tvāmavitumasmāsvāgateṣu naḥ putrakalatrādayo'pi hatāḥ | hā dhik
gaccha pāpe yathāyatham | durbhagāyāḥ paritrāṇamapi pāpmane mahate | tadrakṣa rakṣātmānaṃ vā| nanu tataevāgacchati gandhahastī
damayantī — bhadrāḥ, satyamāhurbhavantaḥ pāpāyāstrāṇameva pāpāyeti
nanu pūrvamevāhamamudāhārṣamevam | (niśamya sasādhvasasambhramam |) hā dhigitaevābhivartate mattebho'pi | tatkathamapi dhāvāmi| (savaiklavyam dhāvantyeva sāsram |)
yadi vanyagajānmucye kathamapi patyurgaveṣaṇe prayate
na yadi prathamamanīṣitamasthiradhārā hi dehināṃ niyatiḥ
9.49-2.p1
iti rodaṃ rodaṃ śvāsaṃ śvāsaṃ dhāvaṃ dhāvaṃ pāta pāta niṣkrāntā
9.49-2.p2
iti śrīmaṭṭaśrīpaṇḍitanārāyaṇasudarśanīye
kalividhūnananāṭake
karuṇadhārā nāma pañcamo'ṅkaḥ - śivābhyānnamaḥ
atha ṣaṣṭhoṅkaḥ
( tataḥ praviśati jīvalavāṣṇairyābhyāṃ sahaiva samutsvaprāyamānobāhukaḥ |)
bāhukaḥ — hā priye, hā paticchandānuvartini, hā satataprasannamukhi,
hā cāruhāsini, hā sarvāṃgasundari, hā vidarbhaje, kvāsi, kva gatāsi,
kva sañcarasi, kimavasthā'si, kimākārā'si, kiṃ ceṣṭase, kiṃ bhrāmyasi, kimunmādyasi, kinnipatya kvacana rodiṣi, kiṃ kvacinmūrcchitā'si,
kiṃ tatraiva madāgamaṃ pratipālayantī joṣamasi, kiṃ vilapasi, kimavasānopāyamutpaśyasi, hā hato'smi, hā anātho'smi, hā jīvannapi mṛto'smi
priye kimathavā tapasyasi, kimuta śuṣyasi, kimaravīmṛgairbādhyase; kiṃ nu
māṃ śapasi, satyamasmi garhāmarhāmi nahiṇām | dhiṅmāmaśaraṇataruṇīvisarjinaṃ, yadvā vidhirayamāvayoḥ, kṛtamayutaśaḥ paridevanena
9.49-2.p3
saphūtkāraṃ niśvasiti