<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Epic, Poetry, Drama & Narrative](https://indike.org/pramana/in.lit) › [Drama (rūpaka)](https://indike.org/pramana/in.lit.plays) › [Not in a sub-category](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other) › [Nagananda](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2) › 2

# Nagananda 2

Nāgānanda 2

- **Language:** Sanskrit

## Contents

- [2.76](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.76) — 1 part
- [2.18](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.18) — 1 part
- [2.81](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.81) — 1 part
- [2.85](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.85) — 1 part
- [2.87-2](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.87-2) — 3 parts
- [2.112](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.112) — 1 part
- [2.115](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.115) — 3 parts

### [2.2](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.2)

(pa)  
athavā kiṃ malayavatyā ?-śathitena māturaṅke viśrabdhaṃ śaiśave na tat prāptam  
landhaṃ sukhaṃ mayā'dyā vadhyaśilāyāṃ yadutsaṅge

### [2.3](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.3)

(ka)  
tadayamāgato garutmān, yāvadātmānamācchādayāmi| tathā  
karoti  
tataḥ praviśati garur̤aḥ  
garur̤aḥ  
hṛṣṭrā bimbaṃ himāṃśorbhayatavalayāṃ saṃharan śeṣamūrtti  
sānandaṃ sāndranābhaśvasanavicalitaiḥ pūrṇitā dṛṣṭo'palena  
eṣa prāptāvasañjalagharapaṭalairāyatobhūtapaccaḥ  
prāpto velāmahīdhraṃ malayamahamihādyo'śatuḥ caṇena

### [2.74](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.74)

(kha)  
nāyakaḥ | saparitoṣam  
saṃrakṣatā pannagamadya puṇyaṃ  
mayārjitaṃ yat svaśarīradānāt  
bhave bhave tena mamaiva bhūyāt  
parārthahetoḥ khalu dehalābhaḥ

### [2.75](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.75)

(bha)  
garuḍaḥ| nāyakaṃ nirvarṇya  
yasmin badhyaśilātale nipatituṃ śreṣānahīn rakṣituṃ  
nirbhidyāśanicaṇḍacaṇḍatarayā cañcvā'dhunā vakṣasi  
bhoktuṃ bhoginamuddharāmi tarasā raktāmbaraprāvṛtaṃ  
digdhaṃ maṅgaṭadīryamāṇahṛdayaprasyandinevāsṛjā

### [2.76](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.76)

(ma)  
ityabhipatya nāyakaṃ gṛhṇāti, nepathye puṣpāṇi patanti, dundubhayaśca  
dhvananti  
garuḍaḥ| savismayam | aye !  
āmodānanditālirnipatati kimiyaṃ puṣpavṛṣṭinarbhastaḥ  
svargaṃ kiṃ vaiṣa cakraṃ mukharayati diśāṃ dundubhīnāṃ ninādaḥ  
vidūṣya  
āḥ jñātaṃ so'pi manye mama jabamarutā kampitaḥ pārijātaḥ  
sarvaiḥ saṃvartakābhrairiradamapi racitaṃ jātasaṃhāramaṅgeḥ

### [2.76.p1](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.76.p1)

ya

### [2.77](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.77)

nāyakaḥ | ātmagatam | diṣṭyā kṛtārtho'smi  
garur̤aḥ | nāyakaṃ avalayan (ra)  
nāgānāṃ racitā bhāti purupeṣu yathā mama  
tathā sarpāśanākāṃkṣāṃ vyaktamadyāpaneṣyati

### [2.38](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.38)

(tta)  
tad yāvadenaṃ gṛhītvā malayaparvatamāruhya yatheṣṭamāhārayāmi | iti niṣkrāntaḥ  
iti niṣkrāntāḥ sarve  
iti caturtho'ṅkaḥ  
atha pañcamo'ṅkaḥ  
tataḥ praviśati pratīhāraḥ  
pratī | svagṛhyodyānagate'pi snigdhe pāpaṃ viśaṅkate snehāt  
kimu dṛṣṭabahvapāyapratibhayakāntāramadhyasthe

### [2.18](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.18)

(ka)  
tathāhi-jīmūtavāhano jalanidhivelāvalokanakutūhalo niṣkrāntaścirayatīti duḥkhamāste mahārājaviśvāvasuḥ | samādiṣṭaścāsmi tena | yathā-subhadra ! śrutaṃ mayā  
satrihitagaruḍapratibhayamuddeśaṃ jāmātā jīmūtavāhano  
gata iti śaṅkita evāsmi ghanena | tat tvaritaṃ vijñāyatāgaccha  
kimasau svagṛhamāgato na veti | yāvattatra gacchāmi | parikramyāvalokya ca| ayamasau rājarṣirjīmūtavāhanasya pitā  
jīmūtaketuruṭajāṅgane saha svadharmacāriṇyā rājaputryā ca  
paryupāsyamānastiṣṭhati (kha) | tathāhi  
kṣaume bhaṅgamatī taraṅgaturale phenāmbukalpe vahan  
bāhyamleva virājitaḥ suparūyā devyā ma hāpuṇyayā  
dhatte toyanidherasau susadṛśīṃ jīmūtaketuḥ śriyaṃ  
yasyaiṣāntikavartti nī malayavatyābhāti velā yathā

### [2.18.p1](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.18.p1)

ga

### [2.80](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.80)

tad yāvadupasarpāmi  
tataḥ praviśati patnīvadhūmameto jīmūtaketuḥ  
jīmū | bhuktāni yauvanasukhāni yaśo'vakīrṇaṃ  
rājye sthitaṃ sthiradhiyā caritaṃ tapo'pi  
ślāghyaḥ sutaḥ susadṛśānvayajā suṣaivaṃ  
cintyo mayā nanu kṛtārthatayādya mṛtyuḥ

### [2.81](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.81)

(gha)  
sunandaḥ | vayasyopasya | jīmūtavāhanasya  
jīmū | kathama vitrāma | yāvat pādam  
vṛddhā | paḍihadaṃ kkhu edaṃ camaṅgala (1)  
malayavatī | vevadi me hiyaca' imiyā duṇinitteṇa (2)  
jīmū | vāmācisampanaṃ sūcayitvā | bhadra ! kiṃ jīmūtavāhanasya  
sunandaḥ | jīmūtavāhanasya vārttāmanveṣṭuṃ mahārājaviśvāvasunā yuṣmadantikaṃ preṣito'smi  
jīmū | kimamaṅgalahitastasya me vatsaḥ  
vṛddhā | saviṣādam | mahārāya ! jai tahiṃ na saṅkhiḍido  
tā kahiṃ gado me puttao bhavissadi (3)  
jīmū | nūnamasmadāśrarakṣārthaṃ (ka) gato bhaviṣyati  
vṛddha | saviṣādamātmagatam | ahaṃ uṇa agjautta pekvantī  
aṇṇaṃ evva kimpi pāsaṅkāmi (4)  
sunandaḥ | ājñāpaya | kiṃ mayā svāmino nivedanīyam  
jīmū | vāmākṣispandanaṃ sūcayitvā | jīmūtavāhanaścirayatīti paryākulo'smi hṛdayena  
sphurasi kimu dakṣiṇetara ! muhurmuhuḥ sūcayanmamāniṣṭam  
hatacakṣuravaśyantaṃ te sphuritamihādyaṃ kariṣyate bhānuḥ

### [2.81.p1](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.81.p1)

ca

### [2.82](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.82)

urddha mavalokya | ayameva tribhuvanaikacakṣurbhagavān sahasradīdhitiḥ sphuṭaṃ jīmūtavāhanasya śreyaḥ kariṣyati  
vilokya savismayam  
ālokyamānamatilocanaduḥkhadāyi  
raktacchaṭā nijamarīciruco vimuñcan  
utpātavātataralīkṛtatārakābham  
etatpuraḥ patati kiṃ sahasā nabhastaḥ

### [2.81-2](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.81-2)

(cha)  
kṣataṃ caraṇayoriva patitam | upe nirūpayati  
jīmū| aye ! kathaṃ santapataraktamāṃsacūr̤āmaṇiḥ (kha) ?  
kasya punarayaṃ syāt  
dṛddhā | aviṇādam | mahārāja ! puttakassa vitra se edaṃ  
cūr̤ārayaṇaṃ (5)  
śaṅkha | amba ! mā evvaṃ maṇa (6)  
sutandraḥ | mahārāja ! maivamavijñāya vihnalo bhūḥ | atra  
hi tārśvaprabhacyamāṇānāṃ nāgādhipānāmaneke makhamukhotkhātāḥ (jha) patantye te śiromaṇayaḥ  
jīmū | devi ! sopapattikamabhihitam (ña) | kadācidevamapi syāt  
baddhā | suṇandaya ! jāva imāe velāe sasurasadāṃ evva  
āgado me puttako bhavissadi | tā gaccha jāṇiva lahū  
sampādehi (ṭa) | (7)  
kañcuḥ | yadājñāpayati devī | iti niṣkrāntaḥ  
jīmūta | devi ! ayi nāgacūḍāmaṇiḥ syāt  
tataḥ praviśati raktavastrāvṛttotaḥ (ṭha) śaṅkhacūḍaḥ  
śaṅkha | sāsram  
gokarṇamarṇavataṭe tvaritaṃ praṇamya  
prāpto'smi tāṃ khalu bhujaṅgamavadhyabhūmim  
ādāya taṃ nakhamukhakṣatavakṣasañca  
vidyādharaṃ gaganamutpatito garutmān

### [2.84](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.84)

(ḍa)  
vatsa ! hā mahāsattva ! hā paramakāruṇika ! hā  
niṣkāraṇaikabāndhava ! hā paraduḥkhaduḥkhita ! ka gato'si  
prayaccha me prativacanam | hā śaṅkhacūr̤ahataka ! kiṃ kṛtaṃ tvayā ?  
nādigbhāgā kīrttirekhāḍamātā  
nāpi ślāghyā svāmino'nuṣṭhitājñā  
dattvātmānaṃ rakṣito'nyena yo'sau  
hā dhik ! kaṣṭaṃ ! vañcito vañcito'smi

### [2.85](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.85)

(ḍha)  
tadāimevaṃvidhaḥ kṣaṇamapi jīvannupahāsyamātmānaṃ  
karomi | yāvadetadanugamanaṃ prati yatiṣye | parikrāman bhūmau  
dattādṛṣṭiḥ  
ādāvutpīḍapṛthīṃ praviralapatitasthūlabinduṃ tato'gre  
grāvasvāyāmayāpaiḥ prasṛtatanukaṇāṃ kīṭakīrṇāṃ sthalīṣu  
durlekhyāṃ dhātubhittau ghanataratimiraśyāmanīlasvarūpāṃ  
etāṃ tācīṃ didṛkṣurnidhuvanamanusaran raktadhārāṃ vrajāmi

### [2.85.p1](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.85.p1)

ṇa

### [2.86](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.86)

vṛddhā | sasādhvasam | mahārāja ! eso sasopo vitra  
arakkhavayaṇo ido evva turitaṃ āvacchanto hibhayaṃ me  
ākulīkaredi | tā jāṇīadu dāva ko esotti (8)  
jīmū | yathāha devī | cākarṇayaṃ khaṅgaṃ vikṣipya | devi !  
muñca śokam | asyāyaṃ cūḍāmaṇirnūnaṃ māṃsalobhāt kenāpi  
pakṣiṇā mastakādutkhāya prānīyamāno'syāṃ bhūmau papāta  
vṛddhā | saparitoṣam – malayavatīṃ samāliṅgā | pavidyave !  
dhīrā hohi | ṇa kkhu īdisī prākidī veḍavvadukkhaṃ aṇapphodi (6)  
mana | saharṣam | amba ! tumhāṇaṃ āsisāṃ pasāeṇa (10) | pāṭayoḥ patati  
jīmū | vatsa ! kathamiva  
śaṅkha | duḥkhātibhārād bāṣpoparuddhakaṇṭho na śaknomi  
kathayitum  
śām | śrāvedaya samātmīyaṃ putraduḥkhaṃ suduḥsahaṃ  
saṃkrāntamasti hṛdaye yena sahyaṃ bhaviṣyati

### [2.87](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.87)

(ta)  
śaṅkha | śrūyatām | śaṅkhacūr̤o nāma nāgaḥ khalvaham  
āhārārthaṃ vāsukinā vainateyāya preṣitaḥ | kiṃ vā vistareṇa | kadācidiyaṃ rudhiradhārāpaddhatiḥ pāṃśubhiravakīryyamāṇā durlakṣyatāmupayāti tha) | tat saṃkṣepataḥ kathayāmi  
vidyādhareṇa kenāpi karuṇāviṣṭacetasā  
mama saṃrakṣitāḥ prāṇā dattvātmānaṃ garutmate

### [2.88](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.88)

(da)  
jīmū | ko'nya evaṃ parahitavyasano (dha) | vatsa ! nanu  
spaṣṭamevocyatāṃ jīmūtavāhananeti | hā hato'smi ! mandabhāgyaḥ  
vṛddhā | hā puttaka ! kahaṃ tue edaṃ kaaṃ (11)  
mana | kahaṃ sacobhūdaṃ evva duccintidaṃ (12) | sarve mohaṃ  
gacchanti  
garu | sāstam | nūnametau pitarau tasya mahāsattvasya  
kathamapriyavādinā mayā imāmavasthāṃ nītau| athavā  
viṣāhataṃ viṣadharasya mukhāt kimanyānnisareti | aho !  
prāṇapradasya susadṛśaṃ pratyupakṛtaṃ jīmūtavāhanasya garut‌matena  
tat kimadhunaivātmānaṃ vyāpāyatāmi | athavā samāśvāsayāmi tāvadetau | tāta ! samāśvasihi | amba ! samāśvasitu | ubho samāśvasitaḥ  
vṛddhā | vacche ! uṭṭhehi mā rova| amhe kiṃ jīmūtavāhaṇeṇa viṇā jīamha | tā samassasa dāva (13)  
mana | samāśvasya | ajjautta ! kahiṃ mae tumaṃ pekkhidavvo (14)  
jīma | hā vatsa ! gurucaraṇaśuśrūṣāvidhika !  
cūr̤āmaṇiṃ caraṇayormama pātayatā tvayā  
lokāntaragatenāpi nojjhito vinayakramaḥ

### [2.86-2](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.86-2)

(na)  
cūr̤āmaṇiṃ gṛhītvā | hā vatsa ! kayametāvanmācadarśanaḥ  
saṃtṛtto'si | hṛdaye dattvā | ahaha ! ! !  
bhaktyā sudūramavanāmitanamramauleḥ  
śaśvattava praṇamataścaraṇau madīyau  
cūr̤āmaṇirnikaṣaṇaima̍sṛṇo'pyahiṃsro  
gār̤ha vidārayati me hṛdayaṃ kathannu

### [2.80-2](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.80-2)

(pa)  
vṛddhā | hā putta jīmūdavāhaṇa ! jassa de gurujaṇasussūsaṃ  
vajjiya annaṃ suhaṃ ṇa rocadi | so kahiṃ dāṇiṃ pidaraṃ  
chaṃñjipa sogāmuhaṃ aṇubhoduṃ gadosi (15)  
śaṅkha | āttama| devi ! kiṃ jīmūtavāhanena vinā  
jīvāmo vayaṃ yenaivaṃ pralapasi  
mala | pādayornipatya kṛtāñjaliḥ| tā dehi me ajjauttacittaṃ cūḍāmaṇiṃ jeṇa edaṃ hiyae kaṭṭaa jalaṇappaveseṇa  
avaṇemi hipraprassa santāvadukkhaṃ (16)  
jīmū | pativrate ! kimevamākulībhavasi | nanu sarveṣāmevāsmākamayaṃ niścayaḥ  
vṛddhā | mahārāa ! tā kiṃ amhehiṃ paḍipālocadi  
jīmū | na khalu devi ! kiñcit | kintvāhitāgnernānyenāgninā saṃskāro (ka) vihitaḥ | ato'gnihotragṛhamādagnīnādāyātmānamuddīpayāmaḥ  
śaṅkha | ātmagatam | kaṣṭaṃ mamaikasya kṛte sakalamidaṃ  
vidyādharakulamucchinnam | tadevaṃ tāvat | prakāśam | tāta !  
na khalvaniścitya sutāsidamīdṛśaṃ sāhagamanuṣṭhātum  
avicāryāṇi hi daivavilasitāni | kadācinmātra nāma  
iti jñātvā parityajedgarutmānputram | tadgatvaiva digā vainateyamanusarāmastāvat  
vṛddhā | savvahā devadāṇaṃ pasādeṇa jīvantassa puttaassa  
muhaṃ dekkhaṃ | (18)  
madda | āagatam | dullahaṃ kkhu edaṃ mama mandabhaggae | (18)  
śaṅkhu | vatsa ! avitatheṣā tava bhāratī bhavatu | tathāpi  
mānnīnāmasmākaṃ (ya) yuktamanumartum | tadanusaratu  
bhavān | vayamapyagnigaraṇādagnimādāya tvaritamevānu  
gacchāmaḥ | \[ pratīpamubhenā niṣkrāntaḥ  
śaṅkha | tad yāvad garuḍamanusarāmi | ( agrato vilokya )  
kurvāṇo rudhirāṅgadaṃ kapiśayam̐ścauroruvārddhadravaiḥ  
kṛṣṭotkhātavanāntaraḥ svanayanajyotiḥ śikhāśreṇibhiḥ  
majjadvajjrakaṭhoraghoranakharaprāntāvagāḍhāvaniḥ  
śṛṅgāgre malayasya pannagapuṭegdāso dṛśyate

### [2.61](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.61)

(bha)  
( tataḥ praviśatyāsanasthaḥ purodhātanāgadaṃśī garuḍaḥ  
garuḍaḥ | janmannaḥ prabhṛti bhujaṅgapataun aśnatā marutāśanena mayā dṛṣṭapūrvā na | yadayaṃ mahātmā na kevalaṃ na vyathate !  
prahṛṣṭa iva kimāpi dṛśyate | tathāhi  
glānirnādhikapīyamānarudhirasyāpyasti dhairyeādayairmāṃsātkartanajā rujā'pi bahmataḥ protyā prasavnaṃ mukham  
mātra yanna viluptamekapulakastatra sphuṭo dṛśyate  
dṛṣṭirmayyupakāriṇīva nipasatyasyāpakāriṇyapi

### [2.62](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.62)

tataḥ kutūhalameva janitamasthānayā dhaiyyavṛttyā (ya)  
bhavatu na bhakṣayāmyenam| pṛcchāmi tāvat ko'yamiti  
nāyakaḥ | śirāmukhaiḥ syandata eva raktamadyāpi dehe mama māṃsamasti  
tṛptiṃ na paśyāmi ca te mahātman !  
kiṃ bhakṣaṇāttvaṃ virato garutman !

### [2.63](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.63)

(ra)  
garur̤aḥ | ātmagatam | āścaryyamāścaryyam ! kathamasyāmapyavasthāyāmevamūrjjitamabhidhatte (la)| prakāśam  
āvārjitaṃ mayā cañcvā hṛdadyāttava śoṇitam  
anena dhairyeṇa punastvayāhṛtamivādya me

### [2.84-2](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.84-2)

(va)  
tat kastvamiti śrotumicchāmi  
nāyakaḥ | evaṃ kṣudhupatapto (ga) na yāvacchayogyastvam | kuruṣva  
tāvat mama māṃsaśoṇitena tṛptim  
śaṅkha | sahasopasṛtya | tācye ! na khalu na khalu sāhasamanuṣṭheyam  
nāyaṃ nāgaḥ | parityajainaṃ | māṃ bhakṣaya | ahaṃ tavāhārārthaṃ preṣito'smi vāsukinā | uro dadāti (gha)  
nāyakaḥ | śaṅkhacūr̤aṃ dṛṣṭvā | kaṣṭaṃ ! viphalībhūto me  
manorathaḥ yacchūṅkhacūr̤e nāgacchatā  
garur̤aḥ | ubhau nirūpya | dvayorapi bhavatorveṣyacikram | kaḥ  
khalu nāgaiti nāvagacchāmi  
śaṅkha | sthāna eva bhrāntiḥ  
āstāṃ svastikamakṣma vakṣasi tanau nālīkyate kañca ko  
jihve jalpata eṣa me na gaṇite nāma tvayā he api  
tisrastāvadviṣāmidhūmapaṭalavyāviddharatnatviṣo  
naitā dussahamokasītkṛtamarutpor̤āḥ phaṇāḥ paśyasi

### [2.85-2](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.85-2)

garur̤aḥ | ubho nirūpya śaṅkhacūr̤asya phaṇāṃ dṛṣṭvā | tatkaḥ khalu  
mayā vyāpāditaḥ  
śaṅkha | vidyādharavaṃśatilako jīmūtavāhanaḥ | kathamakāruṇikena tvayā idamamuṣṭhitam  
garur̤a | svagatam | kathamamuṣṭhitam | ayaṃ vidyādharakumāro  
jīmūtavāhanaḥ ?  
merau mandarakandarāsu himavatsānau mahendrācale  
kailāsasya śilātaleṣu malayaprāgbhārabhāgeṣvapi  
dikkuñjeṣu ca teṣu teṣu bahuśo yasya śrutaṃ tanmayā  
lokālīkavicāracāraṇagaṇairudgīyamānaṃ yaśaḥ

### [2.66](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.66)

(ha)  
sarvathā mahatyaṃhaḥ paṅke (kha) nimagno'smi  
nāyakaḥ | bhoḥ phaṇipate ! kimevamudvigno'si  
śaṅkha | kimasthānamidamāvegasya (ka)  
svaśarīramidaṃ dattvā tārkṣyāt parirakṣitaṃ yadīyamidam  
yuktaṃ netuṃ bhavataḥ pātālatalādapi talaṃ mām

### [2.87-2](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.87-2)

(kha)  
garuḍaḥ | aye ! karuṇārdra cetasā anena mahātmanā  
asmaddṛgrāsagocarapatitasyāsya phaṇinaḥ prāṇān rakṣituṃ  
svadeha āhārārthamupanītaḥ | tanmahadakṛtyametanmayā kṛtam  
kiṃ bahunā bodhisatva evāyaṃ vyāpāditaḥ | tasya mahataḥ  
pāpasya agnipraveśādṛte nānyat prāyaścittaṃ paśyāmi | tat  
ka nu khalu vahniṃ samāsādayāmi (ga)  
diśaḥ paśyan | aye ! abhī kecit gṛhītāgnaya ita  
evāgacchanti | tad yāvadetān pratipālayāmi  
śaṅkha | kumāra ! pitarau te prāptau  
nāyakaḥ | sasambhramam | śaṅkhacūḍa ! samupaviśyottarīyeṇa  
śrācchāditaśarīraṃ kṛtvā dhāraya mām | anyathā kadācidīdṛśaṃ sahasaiva māṃ dṛṣṭvā ambā jīvitaṃ jahyāt  
śaṅkha | pārśvapatitamuttarīyaṃ gṛhītvā tathā karoti  
tataḥ praviśati patnīvadhūsameto jīmūtaketuḥ  
jīmū | sāsram | hā putra jīmūtavāhana !  
ātmīyaḥ para ityayaṃ khalu kṛtaḥ satyaṃ kṛpāyāṃ kramaḥ  
kiṃ rakṣyā bahavaḥ kimeka iti te jātā na cintā katham  
tātkṣīt trātumahiṃ svajovitaparityāgaṃ tvayā kurvatā  
yenātmā pitarau badhūriti hataṃ niḥśeṣametat kulam

### [2.87-2.p1](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.87-2.p1)

gha

### [2.87-2.p2](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.87-2.p2)

vṛddhā | malayavatīsahitā | jāde ! virama muhuttaaṃ  
aviralanibaḍassavāsabindūhiṃ ahihavosadi (ṅa) ayyaṃ  
aggī (20)  
sarve parikrāmanti  
bhom | hā putra jīmūtavāhana !  
garur̤aḥ | sutvā | hā ! jīmūtavāhaneti bravīti | tadvyaktamayamasa pitā | tat kimetadīyenāmninā ātmānamuddīpayāmi | na śaknomi hyasya putraghātalajjayā mukhanda -  
rśayitum | athavā kimamnihetoḥ paryākulo'smi | taṭasya (ca)  
evāsmi jalanidheḥ | tad yāvadidānīṃ  
jvālābhaṅgestrilokagrasanarasalasatkālajihlāprakalyaiḥ  
sarpadbhiḥ saptasapteḥ padamiva kavalīkarttu mogneḥ samudre  
svairairvyātyātavātaprasarapaṭutarairdhu cite pañcavātaiḥ  
asmin kalpāvasānajvaladbhayakare vār̤avāgnau patāmi 18

### [2.87-2.p3](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.87-2.p3)

cha

### [2.68](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.68)

nāyakaḥ | bhoḥ pakṣirāja ! alamanenādhyavasāyena  
nāyaṃ pratīkāro'sya (ja) pāpmanaḥ  
garur̤aḥ | jānubhyāṃ sthitvā kṛtāñjaliḥ | bho mahātman !  
kastarhi kathyatām  
nāyakaḥ | pratipālaya kṣaṇamekam | pitarau me prāptau  
yāvadetau pṛcchāmi  
garur̤aḥ | evaṃ kriyatām  
jīmū | dṛṣṭvā saharṣam | devi ! diṣṭyā vardhase | ayaṃ vatso  
jīmūtavāhano na kevalaṃ dhriyate | pratyuta kṛtāñjalinā  
garur̤ena śiṣyeṇeva paryupāsyamānastiṣṭhati (jha)  
vṛddhā | mahārāja ! kadhatthaṃnhi | avakhadasarorassa muhaṃ  
pekkhissaṃ (21)  
malaya | ahaṃ ajjauttaṃ pekkhiya adipiyanti kariśra  
ṇa pattiśrāmi (ña) | (22)  
jīmṛ | upasṛtya | vatsa ! ehyehi | pariṣvajasva mām  
nāyakaḥ | utthātumicchan patitottarīyo mūrcchati  
śaṅkha | kumāra ! samāśvasihi samāśvasihi  
jomṛ | hā vatsa ! kathaṃ māṃ dṛṣṭvā pariṣvaṅga' (ṭa) gato'si  
vṛddhā | hā puttaka ! kahaṃ vācāmettakeṇa vi tue ṇa  
sambhāvihi (23)  
mala | hā ajjautta ! kahaṃ guruyaṇo vi de ṇa pekkhidavvo (24) | sarve mohaṃ gacchanti  
śaṅka | hā ! śaṅkhacūḍahataka ! kathaṃ garbhastha eva na vipanno'si | yenaivaṃ kṣaṇe kṣaṇe maraṇātigaṃ duḥkhamanubhavasi  
garuḍaḥ | sarvvamidaṃ mama nṛśaṃsasya asamaukṣyakāritāyā  
vijṛmbhitam (ṭha)| tadevaṃ tāvat karomi | paccābhyāṃ vījayan  
bho mahātman ! samāśvasihi samāśvasihi  
nāyakaḥ | samāśvasya | śaṅkhacūr̤a ! samāśvāsaya gurūn  
śaṅkha | tāta ! samāśvasihi samāśvasihi | amba !  
samāśvasihi samāśvasihi | ubhau samāśvasitaḥ  
raddhā | putta ! kaī pekkhantāṇaṃ evva amhāṇaṃ kadantahadaeṇa vavaharīyasi | (25)  
jīmū | devi ! maivamamaṅgalyavādino bhava | priyata evāyuṣmān | tadvadhūḥ samāśvāsyatām  
vṛddhā | mukhaṃ vastreṇāvṛtya rudatī | paḍihadadmamaṅgalaṃ | ṇa  
roissam | malaavadi ! samassasa | vacche ! uṭṭhehi uṭṭhehi  
varaṃ ettiavelāṃ tumaṃ bhattuṇo muhaṃ pekkha | (26 )  
mala | samāśvasya | | hā ajjautta ! (27)  
vṛddhā | malayavatyā mukhaṃ vidhāya | vacche ! mā evvaṃ karehi  
paḍihadaṃ kkhu edaṃ (28)  
jīmū | sākhamārmagatam  
viluptaśeṣāyatayā prayātān  
nirāśrayatvādiva kaṇṭhadeśam  
prāṇāṃstyajantaṃ tanayaṃ nirīkṣya  
kathaṃ na tāpāt śatadhā prayāmi

### [2.100](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.100)

(ṅa)  
saha| hā pajjautta ! atiduṣkaraāriṇī khalu pahaṃ  
jā īrisaṃ pajjauttaṃ pekkhantī ajjavi jīvidaṃ ṇa pariccaāmi (18)  
dṛhā| ṇāmavaśaṅkhāni andhanto garur̤adahieṇa | visaṃsa (ḍha)  
kahaṃ dāṇīṃ tae edaṃ pāṇḍahamāṇajovvaṇasohaṃ taṃ evva edāvatthaṃ puttagrassa me sarīraṃ kaaṃ (30)  
mādhavaḥ | amba ! mā maivaṃ | kimanena kṛtam | nanu pūvvaṃmapyetadīdṛśameva (ṇa) paramārśitaḥ | paśya  
medo'ssramāṃsamajjāsthisaṃṅgāte'smiṃstvacāvṛte  
śarīre kāsti vā śobhā sadā bībhatsadarśane

### [2.20](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.20)

(ta)  
garuḍaḥ | bho mahātman ! narakānalajvālāvalīḍhamivātmānaṃ manyamāno duḥkhaṃ tiṣṭhāmi| tadupadiśyatāṃ yena mucyeyamasmādenasaḥ | (tha)  
nāyakaḥ | anujānātu māṃ tātaḥ| yāvadasya pāpasya  
pratipakṣamapadiśāmi | (da)  
jīmū | vatsa ! evaṃ kriyatām  
nāyakaḥ | vainateya ! śrūyatām  
garuḍaḥ | kṛtāñjaliḥ | ājñāpaya  
nāyakaḥ  
nityaṃ prāṇābhighātāt prati virama kuru prākṛtasyānutāpaṃ  
yatnāt puṇyapravāhaṃ samupacitu diśan sarvasatveṣvabhītim  
magnaṃ yenātra nainaḥ phalati pariṇataṃ prāṇihiṃsāsamutthaṃ  
dainaitadvāripūre lavaṇakaṇamiva kṣiptamantarda dasya

### [2.102](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.102)

(dha)  
garur̤aḥ | yadājñāpayati  
ajñānanidrāyayito bhavatā pratibodhitaḥ  
sarvvaprāṇivadhādeṣa virato'dyaprabhṛtyaham

### [2.103](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.103)

(na)  
sampratihi  
kaścid dīpākāraiḥ pulinavipulairbhoganivahaiḥ  
kṛtāvattaṃ bhrāntirvalayitaśaroraḥ kacidapi  
vrajan kūlāt kūlaṃ kacidapica setupratisamaḥ  
samājo nāgānāṃ vicaratu mahodanvani sukham

### [2.104](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.104)

(pa)  
apica,  
srastānāpādalambān ghanatimiranibhān keśapāśān vahantyaḥ  
sindūreṣeva digdhaiḥ prathamaravikarasaṃpratāmraiḥ kapolaiḥ  
āyāsenālasāṅgyo'pyapagatakaṣajaḥ kānane candanānām  
asmin gāyantu rāgāduragayuvatayaḥ kīrtti metāṃ tavaiva

### [2.105](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.105)

nāyakaḥ | sādhu mahāsattva ! sādhu ! anumodāmahe  
sarvvathā dṛr̤hasamādhāno (ba) bhava | śaṅkhacūḍa nirhiṇaḥ | śaṅkhacūr̤a !  
tvayāpi svagṭahamidānīṃ gamyatām  
śaṅkha | niśvasya adhomukhastiṣṭhati  
nāyakaḥ | vimvasya mātaraṃ paśyan  
utprekṣamāṇā tvāṃ tārkyacañcu koṭinipātitam  
tvaduḥkhaduḥkhitā nūnamāste sā jananī tava

### [2.106](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.106)

(bha)  
vṛddhā | sāsram | dhaṇā kkhu sā jaṇaṇī jā garuḍamuhapaḍidassa akkhadasarorassa evva puttaassa muhaṃ pekkhissadi (31)  
śaṅkha | amba ! satyamevaitat | yadi kumāraḥ svastho bhaviṣyati  
nāyakaḥ | vedanāṃ nāṭayan | kaṣṭam ! parārthasampādanarasātiśayetāvato velā mayā na lakṣitāḥ | samprati tu māṃ bādhitumārabdhā marmacchedinyo vedanāḥ | maraṇāvasthāṃ nāṭayati (ma)  
jīmū | sasambhramam | hā vatsa ! kimevaṃ karoṣi  
vṛddhā | hā ! kiṃ ṇu kkhu evvaṃ vadadi | oruttār̤am | parittāaha parittāaha | esokkhu me puttao vivajjai | (ya) (32)  
nava| hā ajjautta ! pariccaidukāmo vviya lakkhīyasi | (33)  
nāyakaḥ | añjaliṃ kartumicchan | śaṅkhacūḍa ! samānaya (2)  
me hastau  
śaṅkha | tathā kurvvan | kaṣṭamanāthīkṛtaṃ (kha) jagat  
nāyakaḥ | aṅgīkṛtacitacakṣuḥ pitaraṃ paśyan | tāta ! amba !  
ayaṃ me paścimaḥ praṇāmaḥ  
gātrāṇyamūni na vahanti sacetanatvaṃ  
śrotraṃ sphuṭākṣarapadāṃ na giraṃ śṛṇoti  
kaṣṭaṃ nimīlita midaṃ sahasaiva cakṣuḥ  
hā tāta ! yānti vivaśasya mamāsavo'mī

### [2.107](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.107)

(gha)  
athavā | saṃrakṣatā pannagam | ityādi paṭhitvā patati  
vṛddhā | hā putta ! hā vaccha ! hā gurujaṇavacchala !  
kahiṃsi | dehi me paḍivayaṇaṃ (34)  
jīmūta | hā vatsa ! jīmūtavāhana ! hā pracayijanavallabha ! hā sarvvaguṇanidhe ! kāpi dehi me prativacanam  
ityatapatyi | kaṣṭa bhoḥ kaṣṭam  
nirādhāraṃ dhaiyyaṃ kamiva śaraṇaṃ yātu vinayaḥ  
kṣamaḥ śāntiṃ voḍhuṃ ka iha viratā dānaparatā  
hṛtaṃ satyaṃ satyaṃ vrajatu ca kṛpā kvāpya kṛpaṇā  
jagajjātaṃ śūnyaṃ tvayi tanaya ! lokāntaragate

### [2.108](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.108)

(ga)  
mala | hā ajjautta ! kahaṃ pariraccapa gadosi adiṇigdhiṇe mattapavadi ! kiṃ tae pekkhidavvaṃ ? jā ettiaṃ  
velaṃ jīvipāmi (35)  
śaṅkha | hā kumāra ! kemaṃ prāṇebhyo'pi vallabhaṃ janaṃ parityajya gamyate | tadavaśyamanve ti tvāṃ śaṅkhacūḍaḥ  
garur̤aḥ| kaṣṭamuparato'yaṃ ṣa) mahātmā | tat kimidānīṃ  
karomi  
vṛddhā| sāsramūrddha mavalokya | bhagavanto loapapālā ! kahampi  
amideṇa señcia puttaaṃ me jīāvehi (36)  
garur̤aḥ| sagarvamātmagatam | aye ! amṛtasaṅkīrttanāt  
sādhu smṛtam | manye pranaṣṭamayaśaḥ | tad yāvat tridaśapatimabhyarthya taddisṛṣṭe nāmṛtavarṣeṇa na kevalaṃ jīmūtavāhanametānapi pūrvvabhakṣitānasthiśeṣānudgapatīn pratyujjīvayāmi  
yadi na dadātyasau (sa) tadāham  
pakṣaiḥ potvāmbunāthaṃ paṭutarajavanaiḥ preryyamāṇaḥ samīraiḥ  
netrāgniploṣamūrcchāvidhuravinapatatsānalahlādagātraiḥ  
cañcvā sañcūrṇya śakrāniśitagadayāpretalokeyadaṇḍān  
ājī nirjitya devān kṣaṇamamṛtamayaṃ varṣamabhyutsṛjāmi

### [2.108-2](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.108-2)

tadayaṃ gatosmi | iti sāṭopaṃ (ka) parikramya niṣkrāntaḥ  
jīmū| vatsa śaṅkhacūr̤a| kimadyāpi sthīyate | samāhṛtya  
dārūṇi putrasya me viracaya citām | yena vayamapyanena  
sahaiva gacchāmaḥ  
vṛddhā| putta śaṅkhacūr̤a | laghu sajjehi | dukkhaṃ pamhe hiṃ  
viṇā bhāuṇī de ciṭṭhadi (37)  
śaṅkha | sāsram | yadājñāpayanti guravaḥ | nanvagrata  
evāhaṃ yuṣmākam | utthāya citāracanāṃ kṛtvā | tāta ! amba !  
sajjīkṛteyaṃ citā  
jībhū | devi ! kimaparaṃ rudyate | taduttiṣṭha citāyāmārohāmaḥ | sarvve uttiṣṭhanti  
mala | vṛddhāñjalikṛte paśyantī | bhagavadi gauri ! tue  
āṇattaṃ | jaddā vijjāharavakkavaṭṭī bhattātaṃ bhavissadinti  
tā kahaṃ mama mandabhaggāe kade tumaṃ aliadaaṇā saṃvṛttā | (38)  
tataḥ praviśati sambhrāntā gaurī  
gaurī | mahārāja ! jīmūtaketo ! na khalu sāhasamanuṣṭhātavyam  
jīmū | aye ! kathamamoghadarśanā gaurī  
gaurī | malayavatosahisā | vatse ! kathamahamalīkavādinī  
bhaveyam | nāyakamapasṛtya kamaṇḍalujalenābhyukṣya  
nijena jīvitenāpi jagatāmupakāriṇaḥ  
parituṣṭāsmi te vatsa ! jīva jīmūtavāhana !

### [2.110](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.110)

(ka)  
nāyakaḥ | uttiṣṭhati  
jīmū | saharṣam | devi ! diṣṭyā varddhase | pratyujjīvito  
vatsaḥ  
vṛddhā | bhagavadīe pasādeṇa | (38)  
nāyakaḥ | gaurīṃ dṛṣṭvā sāṣṭāṅgaḥ | aye ! kathamamoghadarśanā  
bhagavatī ?  
abhilaṣitākhilavarade praṇipatitajanārttihāriṇi ! śaraṇye !  
caraṇau namāmyahaṃ te vidyādharavandite ! gauri !

### [2.111](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.111)

(kha)  
iti gauryāḥ pādayoḥ patati | sarve ūrddhaṃ paśyanti  
jīmū | aye ! kathamasabhrā dṛṣṭiḥ | bhagavati ! kimetat  
gaurī | rājan jīmūtaketo | jīmūtavāhanaṃ pratyujjīvayitu metāṃścāsthiśeṣānuragapatīn samupajātapaścāttāpena  
pakṣipatinā devalokādiyamamṛtavṛṣṭiḥ pātitā | agrutyā  
niddiśya | kiṃ na paśyati bhavān  
samprāptāḥ śaṅkhacūr̤aṃ sphuṭamaṇikiraṇairbhāsurairuttamāṅgaiḥ  
jihvākoṭidvayena citimamṛtarasāsvādalobhāllihantaḥ  
samprāptābaddhavegā malayagirisaridvāripūrā ivaite  
vakraiḥ prasthānamārgairviṣadharapatayastoyarāśiṃ viśanti

### [2.112](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.112)

nāyakamuddiśya | vatsa jīmūtavāhana ! na tvaṃ jīvitadānamātrasyaiva yogyaḥ | tadayamaparaste prasādaḥ  
haṃsāṃsāhatahemapaṅkajarajaḥ samparkapaṅkocitairutpannermama mānasādupanataistoyairmahāpāvanaiḥ  
svecchānirmitaratnakumbhanihitaireṣobhiṣicya svayaṃ  
tvāṃ vidyādharacakravarttinamahaṃ prītyā karomi kṣaṇāt

### [2.112.p1](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.112.p1)

gha

### [2.113](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.113)

apica  
apre sarobhavatu kāñcanacakraratnameṣa dvipaśca dhavalairdaśanaiścaturbhiḥ  
śyāmo harirmalayavatyapi cetyamūni  
ratnāni me samavalokaya cakravarttin !

### [2.114](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.114)

(ṅa)  
apica | ālokyantāmamī śāradadhanāṅganirmalapraśasyajana hastā maṇimarociracitaindracāpabhaktayo bhaktinamitapūrvāddhakāyāḥ (kha) praṇamanti namanti ca matakṛtatakkāhayo  
vidyādharapatayaḥ | taducyatāṃ kiṃ te bhūyaḥ priyamapakaromi  
nāyakaḥ | ataḥ paramapi priyamasti  
trāto'yaṃ śaṅkhacūr̤aḥ patagapatibhayādvainateyo vinītaḥ  
tena prāgbhakṣitā ye viṣadharapatayo jīvitāste 'pi sarve  
matprāṇāptyā ca muktā na gurubhirasavaścakravarttitvamāptaṃ  
sākṣāt tvaṃ devi ! dṛṣṭā priyamaparamataḥ kiṃ punaḥprārthyase yat

### [2.115](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.115)

(ka)  
tathāpīdamastu bharatavākyama  
dṛṣṭiṃ dṛṣṭaśikhaṇḍitāṇḍavarute muñcantu kāle ghanāḥ  
kurvvantu pracurūr̤hasasyataharitaisyottarīyāṃ kṣitima  
cinvānāḥ sukṛtāni vītavipado nirmatsarairmānasaiḥ  
modantāṃ satatañca bāndhavasuhṛdgoṣṭhīpramodāḥ prajāḥ

### [2.115.p1](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.115.p1)

ja

### [2.115.p2](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.115.p2)

iti niṣkrāntāḥ sarve  
iti pañcamo'ṅkaḥ

### [2.115.p3](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2.115.p3)

samāptañcedaṃ nāgānandaṃ nāma nāṭakam

## Linked texts (3)

- [Nāgānandanāṭaka](https://indike.org/pramana/in.bauddha.sanskrit.avadana.nataka.naganandanataka.4.26) — Sanskrit
- [Nāgānanda](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.nagananda.4.26) — Harṣavardhana, Sanskrit
- [Indische Sprüche](https://indike.org/pramana/in.lit.subhasita.subhasita.adhunika.indische-spruche.7268) — Otto von Böhtlingk 1863, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.other.nagananda-2.2) · Pramāṇa
