Vishamaparinaya 2
Viṣamapariṇaya 2
- Language
- Sanskrit
Contents
2.1
manohara0-aho kīdṛśī tatrāsīnmokṣapurī | punaḥ punaḥ
smaraṇapathamabhivartate
maṃdākinyāstaraḷasalilaiḥ plāvayamāne śarīre
svedājjātāṅgamalasahitaiḥ kṣālyamānairnu pāpaiḥ
ānando yo vimaḷamanasā tatra dehe'mubhūtaḥ
kastattulyastadanuguṇatāmāvahedatra jātaḥ
2.2
api ca
prātaḥkāle dvijavaragaṇairghoṣyamāṇaiśca vedaiḥ
devasthānāt śravaṇasubhagaiḥ śrāvyaghaṇṭāninādaiḥ
strīṇāṃ gītaistribhuvanapateḥ stotramāḷābhirāmaiḥ
prāptāhlādau hṛdayasukhadau kutra karṇau ramete
2.3
athavā hṛdayanihitāṃ me priyalāvaṇyavatīṃ mṛgayitvā dṛṣṭivilobhanaṃ karomi karṇasukhaṃ cotpādayāmi | yataḥmaṃdākinīṃ madhuravaiḥ padalīlayā vā
dattvā''kṛtiṃ jayati viśvavidhātaraṃ sā
tasyāśca puṇyavibhavaṃ nayanena . dhṛtvā
tāṃ sā punarnu sṛjatī jayati dviśastam
2.4
kutra gataṃ bhavenme dvitīyaṃ hṛdayam | preṣitā mayā bhaginī
maṃjarī | kathaṃ cirāyate'nayā | sugandhavṛttarasāsvādalolupasya mama|nūnā nodbhāvitaṃ priyāyā vṛttamadyāpi | athavā kathaṃ jānāti sā
varākī virahavyathitasya me hṛdayadaśām
sparśaṃ vinā'gnerna hi tatsvabhāvo
jñātaḥ kathābhirvividhaiḥ subodhaiḥ
evaṃ sthite kasya bhavennu śaktiḥ
jñātuṃ daśāṃ tāṃ hṛdayasya guptām
2.5
kutra pratipālayāmyenām [ itastataḥ parikramyāvalokya saharṣam ] maṃjari ! [ tataḥ praviśati maṃjarī kiṃcinmlānamukhī ] kathaṃ
vilambitaṃ tvayā | [ maṃjarī kathaṃkathamapi hasituṃ pravartate ] āḥ
jñātam | etāvantaṃ kālaṃ prītikṣudhāpīḍitasya mama snehabhājanāttvayā
niḥśeṣakavalāāni mukhe kṛtāni | ayi svārtharate ! drutataramudgama me
bhojanaṃ yāvattava jaṭharāgninā na pacyate | kathaya sarvakalākṣepam
katamadaṅga tvayā samāśliṣṭam | katamadṛṅge tasyāḥ pulakaḥ saṃjātaḥ
kathaṃ ca tasyāḥ pakṣmaṇā nimīlitam | katha ca tārakeṇa koṇāntaṃgato bhāvo niveditaḥ | kathaṃ ca tayā smitasmerānanayā lajjāvaraṇena mukhaṃ samāvṛtam ] katha ca kapolaraktatayodayagato bālasūryo
lajjābhāvaṃ preṣitaḥ | sudhāṃ nirjharantyā dantāvalya kathaṃ dhṛtamohinī
svarūpo viṣṇuḥ kṣaṇaṃ vivarṇabhāvaṃ gamitaḥ | [ sāścaryaṃ parāvṛtya
pṛcchati ] kathaṃ mūkamiva śabdamapi na visṛjati te vāgindriyam
vada vada bhagini ! tvāṃ dṛṣṭvā vepitamasyāḥ śvāsanirbharaṇa hṛdayena vā
na | kaṃpenāpūritā'khilāṅgayaṣṭirvā na | kiṃ kṛtaṃ hastalatayā
kīdṛśyaśca bhūtā aṃgulyaḥ | kathaṃbhūtā kaṭī | kathaṃ ca saṃjāto
nitambaḥ | nitambagāmī keśakalāpaḥ kiṃ kathayitumārabdho visrabdhamasyāḥ karṇe | kathaṃ ca lolāyitaṃ nayanatārakābhyām | kathaṃ na
vadasi | [ cibukaṃ saṃspṛśya punarenāṃ sotsukaṃ pṛcchati ] hṛdayagatabhāvakathanotsukāyā ānandabhāreṇa kiṃ vākparibādhitā'sīt
athavā makṣikāvadanayā kiñcidānamramūrtyā gaṇagaṇitaṃ kiñcinmañjulamaspaṣṭākṣaram athavāddhṛttarasam
maṃjarī-vandho [ gambhirānanā kṣaṇaṃ mūkībhūya ] vandho !
kṛṣṇarātrau kuto jyotsnābhirāmatvam
mano0-kathaṃ kṛṣṇarātriḥ | adya tu candrikaivābhiramate pūrṇendunā saha pūrṇimāyāṃ
maṃjarī-ketubandhośchāyayā''vṛte nabhasi tasyāpyasaṃbhavaḥ
mano0-[ sāvegam ] kimetat | mama tava bhrātuḥ priyodantaśravaṇotsukasyopahāsaḥ
maṃjarī-na maṃjarī kadāpyupahasati yathā durdevam
mano0-[ sabhayam ] kathaṃ durdevamupahasati | gatā me hṛdayavallabhā paṃcatvaṃ kim | athavā na khalu saṃkrāntaḥ snehabhāvo'nyasmin strījanasahajahṛdayadaurbalyāt
maṃjarī-na tathā saṃbhāvanīyaṃ niṣpāpāyā īdṛśyāḥ
cūtaṃ vṛkṣaṃ parityajya kokilā kutra gacchati
jalāśayāddhi nānyatra ramate nalinīmanaḥ
2.6
manohara0-tarhi kimāpatitam | kathaya satvaram | nirbalataraṃ saṃjñātaṃ me manastarkāvakāśakāṃ pratipālayituṃ na sahate
maṃjarī0-naiṣa kāla āvegasya | asyā varākyāḥ ṣaṣṭhitame
varṣe vartamānaḥ patiryamadevasya pāśavartmani patitaḥ
manohara-maṃjarī ! kimucyate tvayā | kasyāḥ patimanulakṣya
vadasi
maṃjarī0-samāśvasihi bandho ! tava vallabhā lāvaṇyavatī
balādudvāhitā
manohara0-[ sāścaryaṃ vajraghātamanubhavan ] mama lāvaṇyavatī
are mama vallabhatamā pariṇītapūrvā | [ sakrodham ] kathaṃ kena kutra
maṃjarī 0-asyāḥ piturdhanakośamākaṇṭhaṃ kurvatā jaraṭhena
devīdāsena
manohara0-[sodvegam] mañjari ! mañjari ! mama viḍambanāyāḥ
kutaste paritoṣaphalodgamaḥ
mañjarī-mātulena piturādeśādvalānnīyamānā rakṣārthaṃ yuvakagaṇaṃ
samākrośantī prāṇamokṣaṃ kartumalabdhāvakāśā niḥsaṃjñaiva hastaṃ grāhitā
manohara 0-balāddhastaṃ grāhitā ! kutra gatā abalājanarakṣikā
devatāḥ | kutrā''sīdvṛddhalagnaniṣedhakamaṇḍalasya pramukhaḥ śāntidāsaḥ
kanyakāṃ vikrīyamāṇāṃ dṛṣṭvā na kasyāpi hṛdyamunmathitam ? aye
niṣṭhura saṃsāra ! abalājanarakṣaṇe tatraiko'pi samartho yuvako na
jñāta iti kīdṛk te pāpaphalaṃ samudbhūtam
maṃjarī-nyāyādhīśasya prabādhapatrakaṃ sāvakāśaṃ prāptumasamartho
lagnavidhimutsādayitumudyuktaḥ sundaradāsena vyāpṛtarakṣakairmṛtyumāraṃ
mārita enāṃ pariṇīyamānāṃ rakṣitumasamartha āsīcchāntidāsaḥ
manohara0-kiṃ tathā'nuṣṭhitamanena mānavaśaṃsanena | bho durātman !
piśācavṛttimanutiṣṭhatā tvayā na cintitaṃ yathā kṣīrodakena saṃvardhya
kṣīyamāṇāṅgārasamūhe pātitā sukumārakalikāmālā | tiṣṭha tiṣṭha re
piśāca ! komalāṅyā raktaṃ pipāsoste jihvāṃ manovṛttiṃ hṛdayarāgaṃ
ca tavāṅgāni śatadhā kṛtvā tathā śoṣayiṣye yathā na ko'pi
tvādṛśo'nyadhanalolupastavānukṛtiṃ pratipattuṃ cintayet
gṛhītvā kaṇṭhe tvāṃ gajapatinipātena sahasā
vidhūyoccairnīcairbhujabalanivandhena vipulam
virūpo yāvattvaṃ galitaradacakṣuśca na bhaveścapeṭāṃ tāvattedrutamiha vidhāsye mukhavile
2.7
api ca
kanyāṃ tava pradadato jaraṭhasya gehe
hasto na yo vidhivaśācchatadhā vidīrṇaḥ
taṃ khaṇḍaśo daśaśataṃ pravilluñcya kuryām
yenetaraḥ kaliyuge sadṛśaṃ na kuryāt
2.8
mañjarī0-bhrātar ! ucito vā'nucitaḥ samudācāro bhavitavyatayaivamanuṣṭhitaḥ | evaṃ ca vartamāna uddāma vṛttistvaṃ nagararakṣakairlohakaṅkaṇaṃ paridhāpitaḥ syāḥ, nyāyaniyamabhaṅgānuṣṭhānātkadāciddaṇḍabādhāmapyanubhaveḥ | kanyāvikrāyiṇāṃ copahāsaviṣayaṃ gaccheḥ | tasmāttasmādvriyatāmāvegaḥ
manohara0-nahi nahi saṃvega eṣaḥ | atra tu sucibhinnāni
sarvāṇyaṅgāni pratimukhamaṅgārakaṃdahyante
jātaṃ kiṃ mama mandabhāgina aho ! yāvanna me kalpitam
svapne yanna gataṃ mamākṣiviṣayaṃ jātaṃ tadasyāḥ katham
krodhādevamidaṃ prattaptahṛdayaṃ saṃkṣubhyate sarvataḥ
śāntaṃ tannu bhavetkathaṃ yadadhunā saṃtāpyate jvālayā
2.9
tasmādanujānīhi me gamanamathavā durārūḍhaḥ kopaḥ sarvanāśāvaho bhaviṣyati
maṃjarī-sulabhakopaḥ prākṛtamānavaḥ | suvinītaistu saṃyatacittairbhāvyam | athavā vinītānāmavinītānāṃ ko bhedaḥ | paśyavahninā durvinītena kevalaṃ dahyate jagat
anenaiva vinītena paśyedaṃ dhriyate tathā
2.10
manohara0-bhāgini ! nānubhūyate tvayāṃ yā marmaccheditī
hṛdayavyathotpāditā'tarkitopanipātairdurdaivasya | kiṃ mayā cintitaṃ
kiṃ cāpatitam | kiṃ mayā'pekṣitaṃ kiṃ copalabdham | kiṃ mayā
vāñchitaṃ kiṃ cānubhūtam | kaṃ bhāvaṃ hṛdaye kṛtvottānyatā hṛdayenāgataṃ kathaṃ cāsau bhāvaḥ saṃvṛttaḥ | āgāmikālasya kīdṛgyujjvalatā'pekṣitā kīdṛśaścānanda udīkṣitaḥ kīdṛśaṃ ca svargottarasukhaṃ
nimīlitanayanenādhanyena mayā kalpitam
iyaṃ puṣpaśreṇirmalayajasugandhaṃ vidadhatī
samudbhūtairbhāvermadhupatanubhiḥ sā parigatāṃ
sthitā kaṇṭhe deyādamṛtajasukhaṃ sparśajanitam
kathaṃ dhanyo'nyaḥ syāditi kalayato me parihṛtā
2.11
api caasāre saṃsāre vividharasatāṃ sā'nujanayet
tathā kāryotsāhaṃ mṛdulavacanaiḥ sopavisṛjed
ahaṃ caivaṃ tasyā anugaṇitabhāvaṃ praguṇayan
mṛgākṣīṃ kuryāṃ tāmiha suphalitārthāṃ pramuditām
2.12
anyacca
kadā revātīre taralajalavātānanubhavan
labheyānandaṃ me dayitajanasaṃgītajanitam
kadā vīṇāvādyairnadakalaravairbṛṃhitamukhaiḥ
pibantau kuryāvo nayanajasudhāṃ kālagamanam
2.13
maṃjarī-daivaṃ sarvadā'bhilaṣitaṃ na saṃpādayati | kadācitadviparītasampādane'pi tasya manorathaḥ
manohara0-paśya, paśya, maṃjari ! visphāritanayanābhyāṃ tvaṃ
paśya | evaṃ daivamavalambamānasya mamākhilaḥ saṃsāraḥ pralayajalena
-paripluta iva dṛśyate | kīdṛśaḥ kālakṣepaḥ saṃsāre mayā parikalpitaḥ
kathamasau ghaṭacchidranyāyena jalavannisrutaḥ
maṃjarī-ata evaitaddaivam | tasya balavato vidhervihitaṃ pratividhātuṃ kaḥ prabhavati
manohara0-kena sṛṣṭo'sau durātmā vidhiryaḥ puruṣārthamunmūlayati vihasya cāśābhilāṣāmayaṃ jīvanaṃ sarvato jvalayati
na yāvanme bhāvī phalakagatarekhāṅkitakṛtam
manaḥ'smiñchreyānadbhutayagatabhāvānna suvidadhat
suvarṇaiḥ sampūrṇaṃ saphalakṛti muktaṃ na ca mayā
masī tāvatkṣiptā vimatavidhinā hanta sahasā
2.14
api ca
mṛdulamadhurabhāvāsaṅgamatraiva muktvā
hṛdayamapi kaṭhoraṃ tyaktarāgaṃ kariṣye
praṇayaviṣayamanyaṃ sarvathā saṃpratodya
prabalatamavidhātuḥ krauryabhāvaṃ hasiṣye
2.14.p1
[ nepathye kalakalaḥ | paścādduḥśīlā-hā dhik ! hā dhik !
khaṇḍitaṃ me bhrātṛduhituḥ saubhāgyam ]
mañjarī-[ saṃbhrāntā ] hanta ! sorastāḍanamākrandate duḥśīlā
lāvaṇyavatyāḥ pitṛṣvasā | durdevaṃ khalu saṃjātamiti tarkayāmi
anuyāhi mām | sā varākī khalu samāśvāsanīyā
2.14.p2
[ nepathye punaḥ kalakalaḥ ]
2.15
lāvaṇyavatī-[ nepathye ] atyāhitamatyāhitam | krūraḥ khalu
loko me kaṅkaṇabhaṅgaṃ kartuṃ samudyataḥ | trāyatāṃ māṃ ko'pi
yuvakajano'smādurācārāt | aho na ko'pyabalājanarakṣaka ābhiramaṅgalalabdhānandābhirduṣṭābhiḥ saṃbādhyamānāyā me rakṣaṇe samudyataḥ
manohara 0-āḥ kimetat | kā durātmāno'tarkyaduḥkhārṇave
vartamānāyāḥ kanyakāyā ārtasvaratāṃ hṛdayapīḍanādudbhāvayanti | re
mūḍhāḥ ! na jānītha yathāsaṃyātaḥ khalu kālarātrisamayaḥ strīdurdaśākārakaḥ
yasmiṃstrījanadāsyabhāvavipule puṃbhiḥ kukarmārataiḥ
duṣṭābhiḥ pramadābhirapratihatairāścaryamāceṣṭitam
saṃsāro narakādadūrapatitaṃ sthānaṃ sadā prāpitaḥ
2.16
maṃjarī-bandho kiṃ vacanotsargeṇa| yadyevameva tava hṛdaye tattvato
vartate tarhyeṣa eva kālo'jñānakūpapatitānāṃ janānāṃ rūḍhibhaṅgakramamupasthāpayitum | asau tu kanyā vṛddhaṃ balātpariṇāvitā | asau ca
pariṇayādūrdhvamakālakṣepaṃ pañcatvaṃ gataḥ | strījanaścaināṃ duḥkhārtā pīḍayati | ataḥ ko'nyo'vasaraḥ pratyakṣadṛṣṭāṃtena navarūḍhinacārakaro yuktaḥ
manohara0-śāntidāsaṃ sarvaṃ nivedya nyāyasahāyaṃ yathāśakti
tvaritaṃ saṃprāpya satvaramehi |-tāvatkālamahamrūḍhimūlānyathonmūlyaṃ cūrṇīkṛtya tathaiva ca
paṃcāgnau ca kṣepsyāmi lokasyāmuṣya paśyataḥ
2.16.p1
[ niṣkrānte ]
2.16.p2
iti
hṛdayasaṃtāpākhyo dvitīyo'ṅkaḥ
tṛtīyogḍkaḥ
[ tataḥ praviśanti duḥśīlādaryastriyo lāvaṇyavatīṃ pariveṣṭya
tasyāḥ kaṅkaṇaṃ bhaṃktumudyatāḥ | lāvaṇyavatīṃ tathā kartuṃ
nānujānāti ]
lāvaṇya0-[ samākrośantī tarjayantī ca.] muñcata muñcata
me hastau
ekā-ayi mūrkhe ! paśya te pitṛṣvasāram | kiyatā'ntarduḥkhenaiṣā paripīḍyate | rudhiraparidigdhamuraḥ sā punaḥ punastāḍayati
tvaṃ tu mūḍhevonmattevā'bhāryaiva kathamevaṃ tiṣṭhasi
duḥśīlā-hā dhik ! hā dhik [ sorastāḍanaṃ roditi ]
re duṣṭavidhe ! priyabhrātṛduhitaraṃ vidhavā kartavatā tvayā kathamahaṃ na
māritā | ahamevādhunā prāṇamokṣaṃ kariṣye | yata evaṃ bhūtāyā bhrātṛduhiturmukhaṃ draṣṭuṃ na śakṣyāmi | [ kaṇṭhapāśaṃ kartumudyuktā ]
aparā-are gṛhāṇainām ! atīvaduḥkhāvegenohyamānā kadācinmṛtyumakālaṃ samāślekṣyati
anyā-hanta ! devarapatnībhūtāyā asyā unmattāyāḥ sāmrājye kathameṣā varākī jīvanakālaṃ neṣyati | [ roditi ]
aparā0-sakhi ! tvaṃ nirādhārā saṃjātā | samāśvasihi
samāśvasihi | tvāṃ rudatīṃ dṛṣṭvā mamā'pi nayane'śruplute bhavataḥ
2.16.p3
[ nayanāśrūṇi pramāṣṭi ]
2.16.p4
itarā-paśya paśya | jyeṣṭhapatnī prāṇatyāgaṃ kartumicchati
hṛdayadrāvakaṃ ca rudanaṃ karoti tathāpi vajrībhūtahṛdayaiṣā vidhavābhūtā'pyānandamupabhuñjānā nayanādekamapyaśru na muñcati | aho ! kaliyugena kaluṣitaḥ khalu saṃsāraḥ
duḥśīlā-vāhaya vāhaya māṃ citāsthānaṃ me devarasya, pātaya
māmagnau | na kṣame'hamasmatkulocitasaṃskārarītīnāmucchedamanayā
vidhavābhūtayā kriyamāṇaṃ draṣṭum | re strījana ! dehi me churikāṃ
vā''naya viṣabhājanaṃ yenātmotsargaṃ kṛtvaināṃ santoṣayāmi
ekā-re vadhu ! kathaṃ tvaṃ duḥkhārtāmenāṃ varākīṃ śvaśrūsthāne
sthitāṃ te jyeṣṭhajāyāṃ duḥkhayasi | tyaja kujanocitaṃ vartanam
cature ! ānaya pāṣāṇamasyāḥ kaṅkaṇabhaṅgāya
lāvaṇya0-[ sakrodham ] apehi | na me kaṅkaṇasparśaḥ kāryaḥ
aparā0-kathaṃ na kāryaḥ | vidhavā khalu tvaṃ saṃjātā | īdṛśyāḥ keśavapanaṃ kāryaṃ kaṅkaṇāni ca bhaṅktavyānīti lokarītiḥ
kularūḍhiḥ śāstrājñā ca
itarā-kimanayā laukikavimukhayā śāstreṇa rītyā nītyā
vā | eṣā tu śvaśurasyaiva punarvivāhamanuṣṭhāsyati | tadanu yena kena
prakāreṇa pariṇītaṃ ca hatvā'nyaṃ janamanveṣyati taṃ ca hatvā'paramityanekān narān pariṇīya hatvā ca kulaṭāvṛttimanuvartsyati
lāvaṇya0-virama jihvācāñcalyāt | na kṣamiṣye śabdamapyekamataḥ paraṃ me sadvṛttibādhakam
duḥśīlā-prahara māṃ re kulotsādini | amaṅgalapadayā tvayā
lagnakāla eva tathā'maṅgalaṃ ruditaṃ yathā mṛto me yuvāvastho'pi
devaraḥ | māraya māmapyadhunā kāmarudeśīyaprayogeṇa | piba piba me
rudhiraṃ kintu māṃ mā śoṣaya piśācavṛttyā
2.16.p5
[ mastakaṃ pāṣāṇena tāḍayati ]
2.16.p6
ekā-re mandabhāgini ! trūṭyate'syā hṛdayena | mā vilambasva | ānaya te hastam | svayamevāhaṃ te kaṅkaṇāni bhaṃkṣyāmi
2.16.p7
[ tasyā hastaṃ grahītumicchati ]
2.16.p8
lāvaṇya0-mā kuru sparśaṃ me hastasya kaṅkaṇasya vā | yadi
kā'pi māṃ spṛkṣyati tarhi na jāne kiṃ mayā kṛtaṃ syāt [tarjayati]
duḥśīlā-[ sakrodham ] raṇḍe ! saubhāgyaṃ vinaṣṭaṃ tathā'pi
taccihnaṃ dhārayitumicchasi
lāvaṇya0-kasyāḥ saubhāgyaṃ vinaṣṭam ! kathaṃ ca vinaṣṭam
na mayā patirityeṣa saṃvṛtaḥ na ca mayā patiriti saṃbhāvitaḥ | evaṃ
sthite kasyāḥ patibhāvaḥ kasmin | patipatnīnibandhako bhāvo yadi
na vidyate tarhi tanmulakaṃ duḥkhaṃ kathaṃ dṛśyate | kathaṃ ca saubhāgyanāśaḥ
duḥśīlā-yāvatsvayaṃ na darśayāmi tāvattvaṃ svacchandamaduḥ
varttase kim | [ yaṣṭiṃ gṛhṇāti ]
lāvaṇya0-duḥśīle ! nā'haṃ te dāsī
duḥśīlā-tvaṃ tu rājamahiṣī | mama vṛddhapramātā | sugandhapuṣpaiḥ pūjanīyā | ehi te pādaprakṣālanaṃ karomi
ekā-maṅgale ! yamune ! yaśode ! kathaṃ śūnyamukhyaḥ paśyantya
idaṃ tiṣṭhata | kaiṣā | gṛhṇītainām | animeṣamasyā kaṅkaṇāni bhaṃkṣyāmi
candrakaṃ ca mākṣryāmi nāpitaśca līlayaiva keśavapanamanuṣṭhāsyati
nāpita-mā bibhīhi bālike ! nipuṇo'haṃ keśavapane | etā
sarvā vidhavāḥ keśamuṇḍane mamaiva hastalāghavaṃ praśaṃsanti | bhaginyā
maṅgalāyāḥ keśavapanasamaye tathā nipuṇatayā mayā kṣuraścālito
yathā'nayaiko'pyaśrubindurna pātito mayā cāraktapātaṃ śiromuṇḍitam
ehi paśya, kīdṛśo me tīkṣṇatamaḥ kṣuraḥ | [ darśayati |]
lāvaṇyaṃ0-apasara piśāca | athavaikayā latayā te tuṇḍaṃ
khaṇḍaśaḥ kariṣyāmi
nāpita-mā kupya | hṛdayahāriṇī vārtā te manorañjanamlāvaṇya0-[ ityardhokta enaṃ praharantī ] cāṇḍāḷa ! apehi,
satvaramapehi
maṃgalā-gṛhāṇaināṃ durācārapravṛttām
2.16.p9
[ sarvā lāvaṇyavatī gṛhṇanti sā cātmamokṣe prayatate | ]
2.16.p10
lāvaṇya0-trāyasva ! trāyasva !
2.16.p11
[ tataḥ praviśati manoharadāsaḥ ]