<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.lit.plays.sakuntala.1.1 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Epic, Poetry, Drama & Narrative](https://indike.org/pramana/in.lit) › [Drama (rūpaka)](https://indike.org/pramana/in.lit.plays) › [The Recognition of Śakuntalā](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.sakuntala) › 1.1

# The Recognition of Śakuntalā 1.1

Abhijñānaśākuntala 1.1

- **Language:** Sanskrit

### [1.1](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.sakuntala.1.1)

yā sṛṣṭiḥ sraṣṭur ādyā vahati vidhihutaṃ yā havir yā ca hotrī  
ye dve kālaṃ vidhattaḥ śrutiviṣayaguṇā yā sthitā vyāpya viśvam /  
yām āhuḥ sarvabījaprakṛtir iti yayā prāṇinaḥ prāṇavantaḥ  
pratyakṣābhiḥ prapannas tanubhir avatu vas tābhir aṣṭābhir īśaḥ //  
sūtradhāraḥ ārya abhirūpabhūyiṣṭhā pariṣad iyam / adya khalu kālidāsagrathitavastunā  
navenābhijñānaśākuntalākhyena nāṭakenopasthātavyam asmābhiḥ / tat pratipātram ādhīyatāṃ yatnaḥ /  
naṭī suvihitaprayogatayāryasya na kim api parihāsyate /

> 82 Y NOTES. atha kavikulasiromanih tavabhavan kalidasah grantharambhe cikirsitarthavighna- parisamaptikamah srasaurnamaskiyavastunirdesovapitanmukhamityalankarikavacanaprama- nyat abhimatadevatamurttivisesan kirttayan asirvvacanarupam mangalamacarati yeti- anvayah -ya srasturadyasrstih, ya vidhihutam havih vahati, yaca hoto, ye ha kalam vidhattah, srutivisayaguna ya visva vyapya sthita | yam sabrvvavinaprakrtiriti ahuh yaya praninah pranavantah, pratyacabhih tabhih astabhih tanubhih prapannah isah va: avatu | 1 vyakhya | ya jalarupa murttih srastuh jivarupenanupravisya namarupe vyakaravani itaucchavasat jagadidam nirmatum icchoh isvarasya, ( na tu vedhasah tasyajalasrste ra vagutpatteh tathacitam manuna- so'bhidhyaya sarirat khat sisrcturvividhah pranah | apa eva sasarvvadau tasu vijamavasrjat || tadandamabhavaddhaimam sahasramsusamaprabham | tasmin jajne svayam brahma sarvalokapitamahah || ) adau bhava sradya ( adisavdat yat ) srstih, ya vahnirupa tanuh vidhina sastroddistaya ritya hutam devoddesena homanau ciptam havih ghrtadikam homopakaranam vaiti istan devan prapayati ityarthah ; ya ca hovo yajamanarupa murttih, ye ha suyyacandramasau murti kalam dinaravivibhagarupam samayam bhavirbhavatirobhavabhyam vidhattah kurutah ; sruyate sranaya iti srutih sravanam karna iti yavat tasyah visayah jneyah gunah sabdarupo yasyah sa srutivisayaguna, sabdagunana ya cakasarupa tanuh visva m samagram nagadidam vyapya ahakhana ityarthah sthita ; ya . prthorupam sabrvvesam vijanam prakrtih adharabhuta iti prahuh vadanti vidvamsa iti sesah, (nipatena abhihitatvat prakrtirityava na dvitiya yathaha vamanah nipatenapyabhihite karmmani na dvitiya parigananasya prayikatvat | yaya vayurupaya praninah jivah pranavantah, vayurupa ya murttih pranapanadirupena bhutanam dehesu caranto jovanasya nidanamityarthah, tabhih  
> — Bidhubhusan Goswami 1916, Abhijñāna-Śakuntalam

> 2 ABHIJNANA SAKUNTATAM. pratyaccabhih cacuradibhih indriyeh jneyabhih sastabhih tanubhih prapannah bhanvitah isah sivah vo yusman avatu raksatu | bhutarkacandrayajvanah iti sastau yasya pratyaksah murttayah sa siso yusmakam mangalam vidadhyat | sragdharavrttam, tamlaksanam saryana vaye vimuniyatiyuta sragdhara kaurttiteyam | GRAMMAR. - hovo hudhatoh trc striyamnip | hu lat, muhoti ; luna, ahausita, lit juhava, juvambabhuva nuhavamasa juhavancakarasava nuvat ; tah hutah | yaya praninah ityava dhanyena dhanavan itivat abhede trtiya karane ya | cacam indriyam pratigatah iti pratyaksah | yaha aksnoh, pradhanyat anyesam indriyanamupalaksanametat, abhimukham iti pratyaksam " pratiparasamanubhyo'ksana " iti anyayaubhavasamase samasantah tac tat basamasti iti pratyaksa arsa badibhyah pac iti sac | The word aksi ' when compounded with sam, amu, para and af forms a compound base of the alaa kind, it admits of the augment tac | prapannah prapurvvit padadhatoh karmmani ktah, anvitah upalacitah ityarthah prayena prapannasabdasya saranagatatvam ( durgatatvam ) iti arthah drsyate | yatha- "devi prapannarttihare prasauda | mayamayanirastaya prapannajana sevine | sadhi mam tvam prapatram || " patu, lun apadi| Verbs which optionally admit of cin in lun third person singular in the active voice, are nan, vudh pur, dipa, pyaya and taya | isah - isadhatoh igupadhalaksanah kah | is lat iste lun aisista ; lit isaca ke ; sanac isanah | Change of voice. - prapanna isema yuyam bhavyadhvam | ; ye murtti (jala ) isbarera prathama srsti; yaha (agni) sastrabidhananusare pradatta mustadi bahana kare ; ye murtti ( yajnamana ) homa sampadana kare ; ye murttidbaya ( candra o suryya ) samaya bidhana kare ; karnendriyagrahyaguna ye murtti ( akasa ) samasta bisba byapiya rahiyache, ( panditera ) yahake (prthibi) samasta bijera muladhara baliya thakena ebam yadbara (bayu.) jibagana jibanabisista ; se'i pratyaksa astamurttibisista sira toma- gike raksa1 karuna  
> — Bidhubhusan Goswami 1916, Abhijñāna-Śakuntalam

- [Previous: 0.p1](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.sakuntala.0.p1)
- [Next: 1.2b1](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.sakuntala.1.2b1)
- [Up: 1](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.sakuntala.1)

## Translations (1)

- [Abhijñāna-Śakuntalam](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.sakuntala~en-goswami.0.3.x2.p1) — Bidhubhusan Goswami 1916, English

## Commentaries (1)

- [Arthadyotanikā](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.sakuntala!raghavabhatta.10.5.4) — Rāghavabhaṭṭa, Sanskrit

## Linked texts (2)

- [Saduktikarṇāmṛta](https://indike.org/pramana/in.lit.subhasita.subhasita.kosa.saduktikarnamrta.1.2.178) — Śrīdharadāsa, Sanskrit
- [Subhāṣitasudhānidhi](https://indike.org/pramana/in.lit.subhasita.subhasita.daksina.subhasitasudhanidhi.2.94) — Sāyaṇa, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.lit.plays.sakuntala.1.1](https://indike.org/pramana/in.lit.plays.sakuntala.1.1) · Pramāṇa
