Karpuramanjari 6
Karpūramañjarī 6
- Language
- Śaurasenī Prakrit
Contents
- 6.2 — 1 part
- 6.12 — 2 parts
- 6.14 — 2 parts
- 6.22 — 5 parts
- 6.24 — 6 parts
- 6.25 — 1 part
- 6.34 — 1 part
- 6.35 — 4 parts
- 6.37 — 2 parts
- 6.39 — 1 part
- 6.41 — 2 parts
- 6.42 — 1 part
- 6.44 — 1 part
- 6.45 — 2 parts
- 6.48 — 1 part
- 6.54 — 1 part
- 6.57 — 1 part
- 6.60 — 1 part
- 6.63 — 1 part
- 6.66 — 1 part
- 6.69 — 1 part
- 6.75 — 1 part
- 6.76 — 2 parts
- 6.77 — 5 parts
- 6.80 — 2 parts
- 6.81 — 1 part
- 6.84 — 1 part
- 6.85 — 2 parts
- 6.88 — 2 parts
- 6.89 — 3 parts
6.1
iti caturthaṃ javanikāntaram
mahākaviśrīrājaśekharaviracitaṃ
vālabhāratam
prathamo'ṅkaḥ
namaḥ śivāya saṃsārasarojasya rajaskinaḥ
vikāsaścāryasūryāya saṃkocasakalendave
6.2
api ca,—
ye sīmantitagāśramastarajaso ye kumbhakacchepino
ye līḍhāḥ śravaṇāśrayeṇa phaṇinā ye candraśaityadruhaḥ
ye kupyadbhirijāvibhaktavapuṣaścittavyathāsākṣiṇaḥ
śaṃbhordakṣiṇanāsikāpuṭabhuvaḥ śvāsānilāḥ pāntu vaḥ
6.2.p1
nāndyante
6.3
sūtradhāraḥ—( parikramya vicintya ca |) aho, kimapi kamanīyā kaverātmanyāśīḥ !
ādyaḥ kando vedavidyālatānāṃ jaitraṃ cakṣurnirmimepaṃ kavīnām
yo yenārthī tasya tatprakṣarantī vāṅbhūtirme devatā saṃnidhattām
6.4
vyāso vaikhānasadhuryā satyaḥ satyavatīsutaḥ
bhāratīṃ māratakavirdaiyādvaipāyano mama
6.5
( vimṛśya ca |) aho masṛṇoddhatā sarasvatī yāyāvarasya | yadāha,—
brahmabhyaḥ śivamastu vastu tritataṃ kiṃcidvayaṃ brūmahe
he santaḥ ! śṛṇutāvadhatta ca dhṛto yuṣmāsu sevāñjaliḥ
yadvā kiṃ vinayoktibhirmama girāṃ yadyasti sūktāmṛtaṃ
śrādhanti svayameva tatsumanaso yāñcā paraṃ dainyabhūḥ
6.6
(puro'valokya ca |) kathamete mahodayamahānagaralīlāvataṃsā vidvāṃsaḥ
sāmānikāḥ | tadevaṃ vijñāpayāmi | (añjaliṃ baddhvā |)
sā śuktirmadhupānakelicaṣakaṃ veṇīvibhūṣāmaṇiḥ
sītāyāḥ sa ca kumbhasaṃbhavamuneḥ prāptā ca saikāvalī
paryaṅkaḥ sa ca vidrumadrumamayastadrāmasiṃhāsanaṃ
cihnaṃ yasya yaśonidhirvijayatāṃ so'yaṃ raghoranvayaḥ
6.7
tatra ca,—
namitamuralamauliḥ pām̐kalo mekalānāṃ
raṇakalitakaliṅgaḥ kelitaṭ keralendoḥ
ajani jitakulūtaḥ kuntalānāṃ kuṭhāro
haṭhahṛtaramaṭhaśrīḥ śrīmahīpāladevaḥ
6.8
tena ca raghuvaṃśamuktāmapinā āryāvartamahārājādhirājena śrīnirbhayanarendranandanenādhikṛtāḥ sabhāsadaḥ ! sarvānaipa vo guṇākaraḥ sapraśrayaṃ vijñāpayati—viditametantu bhavatām, yaduta nāṭyācāryeṇa raṅgavidyādhareṇa
pratijñātam—
rājaśekharakavermahātmano bālabhāratamitaṃ hi nāṭakam
yo'bhineṣyati rasairnirantaraṃ matsutāṃ sa pariṇeṣyati kṣitau
6.9
(ākāśe |) tatrabhavantaḥ ! kiṃ brūtha—idaṃ hi tadbālabhārataṃ yasya hi
pracaṇḍapāṇḍavamiti nāmāntaram ! (añjaliṃ baddhvā |) yadādiśanti paripadamesarāḥ | ( kiṃcitsalajjam |) bhavadanucarāḥ pañca bhrātaro vayam, pañcāpi
nāma samarthāstadabhinaye, kiṃ punarasmākaṃ pitṛvyaputrāḥ śataṃ santi
bharataputrāḥ | te ca tadabhinetumicchanti, na ca te śaknuvanti | tannimittaṃ
ca mahadasmābhiḥ saha vairaṃ vartate | (ākāśe |) kiṃ brūtha—ekaviṣayābhilāṣo hi vairaṛndaṃ kandalayati | bhavadbhiḥ kulāntakaraṃ vairaṃ teṣām
yato durbuddhayaste subuddhayo bhavantaḥ | uktaṃ hi tenaiva mahāsumaṃtriputreṇa,—
śriyaḥ prasūte vipado ruṇaddhi yaśāṃsi dugdhe malinaṃ pramāṣṭiṃ
saṃskāraśaucena paraṃ punīte śuddhā hi buddhiḥ kulakāmadhenuḥ
6.10
( añjaliṃ baddhvā |) sugṛhītamāryavacanam | baddho vāsaso granthiḥ | yadinthamāmananti,—
anūcāno hi yadbrūte sā svayaṃbhūḥ sarasvatī
tadārṣe na mṛṣārtha syātsā dṛṣṭirviduṣāṃ dṛḍhā
6.11
api ca,—
āpannārttiharaḥ parākramadhanaḥ saujanyavārāṃnidhistyāgī satyasudhāpravāhaśaśabhṛtkāntaḥ kavīnāṃ mataḥ
varṇyaṃ vā guṇaratnarohaṇagireḥ kiṃ tasya sākṣādasau
devo yasya mahendrapālanṛpatiḥ śiṣyo raghugrāmaṇīḥ
6.12
tatraivaṃvidho daivajñānāṃ pravādaḥ,—
babhūva valmīkabhavaḥ purā kavistataḥ prapede bhuvi bhartṛmeṇṭhatām
sthitaḥ punarye bhavabhūtirekhayā sa vartate saṃprati rājaśekharaḥ
6.12.p1
(ākāśe |) kiṃ brūtha—tatprastūyatāmiti ? yadādiśanti guravaḥ
6.12.p2
nepathye gīyate
6.13
haracūḍāmaṇirindustrijagaddīpaśca dinakaro devaḥ
māsāntasaṃgatāviha lokasya dināya vartate
6.14
sūtradhāraḥ—(ākarṇya |) kathamupakrāntameva kuśīlavaiḥ ! yadvālmīkivyāsayoḥ prāveśikī dhruvā gīyate | (vicintya |) dhruvā hi nāṭyasya
prathame prāṇāḥ | yataḥ,—
prathayati pātraviśeṣān sāmājikajanamanāṃsi rañjayati
anusaṃdadhāti ca rasānnāṭyavidhāne dhruvā gītiḥ
6.14.p1
tadbhavatu, ahamapyanantarakaraṇīyāya sajjo bhavāmi | (iti niṣkrāntaḥ|)
prastāvanā
6.14.p2
tataḥ praviśati vālmīkirvyāsaśca
6.15
vyāsaḥ—(sapādopagraham |) bhagavan adbhutasaṃbhava ! eṣa vyāsaḥ
pārāśaryo'bhivādayate
vālmīkiḥ—(pṛṣṭhe pāṇiṃ vidhāya |) vatsa sātyavateya ! svaprabandhaparisamāptyā vardhasva
vyāsaḥ—paramanugṛhīto'smi | (añjaliṃ baddhvā |)
yogīndraśchandasāṃ draṣṭā rāmāyaṇamahākaviḥ
vālmīkajanmā jayati prācyaḥ prācetaso muniḥ
6.16
vālmīkiḥ—aṣṭādaśapurāṇasārasaṃgrahakārin ! kiyānvartate navetihāso bhāratam ?
vyāsaḥ—punaḥ punarvinayodghāṭanena mā lajjayatu māmupādhyāyaḥ
ke vayaṃ nāma rāmāyaṇamahākaveḥ purataḥ ?
ye vidyāparameśvarāḥ stutadhiyo ye brahmapārāyaṇe
yeṣāṃ vedavadādṛtā smṛtimayī vāglokayātrāvidhau
snātāḥ svargataraṅgiṇīmapi sadā pūtāṃ punantyatra ye
vyutpattyā parayā rasopaniṣadaṃ rāmāyaṇasyāsya te
6.21
vālmīkiḥ—tadehi | prāptāṃ sāyaṃtanīṃ saṃdhyomupāsahe | tataḥ
śrāvayi(śro)ṣyāmi | saṃprati hi,—
ayamahisarucirbhajanpratīcīṃ kupitavalīmukhatuṇḍatāmrabimbaḥ
jalanidhimakarairudīkṣyate drāgdhvarudhirāruṇamāṃsapiṇḍalobhāt
6.22
api ca,—
niryadvāsarajīvapiṇḍakaraṇiṃ kurvan kavauṣṇaiḥ karairmokṣiptaṃ ravibimbamambaratalādastācalaṃ cumbati
kiṃ ca stokatamaḥkalāpakalanā śyāmāyamānaṃ manāgdhūmaśyāmapurāṇacitraracanārūpaṃ jagajjāyate
6.22.p1
iti parikramya niṣkrāntau
6.22.p2
viṣkambhakaḥ
6.22.p3
tataḥ praviśati brāhmaṇaveṣo yudhiṣṭhiro bhīmasenādayaśca
6.22.p4
sahadevaḥ—ita itaḥ
6.22.p5
sarve parikrāmanti
6.23
yudhiṣṭhiraḥ—vatsa sodara vṛkodara ! parapuraṃjaya dhanaṃjaya ! maṇḍitapāṇḍavakula nakula ! dviṣadduḥsaha sahadeva ! iha hi mahārājasamāje na jāne
kamavalambiṣyate rādhāvedhakīrtivaijayantī
bhīmaḥ—( vihasya | )
āryā vetti nijāṃ na vikramakalāṃ tvaṃ viśvarakṣāmaṇiḥ
kiṃbrūmo'sya kirīṭino na ghaṭate droṇena yasyopamā
mādrīnandanayornarendra ! vinayacchadmaṃ hi vīravrataṃ
na bhrātā sa tavāsti yasya purato rādhāṃ paro vidhyati
6.24
arjunaḥ—
durnamaṃ yadi murārikāmuṃkaṃ durbhidaṃ yadi śaravyamucchritam
durjeyā yadi ca rājamaṇḍalī tatprabho drupadajā na durlabhā
6.24.p1
nakulaḥ-nikhilanarendravṛndādhiṣṭhitānmañcasaṃcayānapāsya muniprāyaviprajanaparigṛhītaṃ mañcamārohāmo vayamapi vipraveṣadhāriṇa eva
6.24.p2
sarve samāruhya yathocitamupaviśanti
6.24.p3
nepathye
6.24.p4
īdo ido kumāradhiṭṭhajuṇṇo bhaṭṭiāriā a
yudhiṣṭhiraḥ-prāptevaiṣā svayaṃvaramitrī
6.24.p5
tata praviśati sadhṛṣṭadyumnā draupadī bandī sakhī ca
6.24.p6
parikrāmitakena
6.25
dhṛṣṭadyumnaḥ- ( ekato'valokya | ) kathaṃ tātadrupadamanugrahītuṃ maharṣayo'pi svayaṃvarayātrāmañcamadhyāsate, tadetānabhyarhayāmi | ( saprathayamañjaliṃ
baddhvā | )
svastyāpastamba ! tubhyaṃ tvamasi nanu mune ! kasya no mānanīyastvāṃ vande yājñavalkya ! dvijasadasi kave ! tvāṃ stuve bhāratasya
viśvāmitraḥ pavitraṃ jagati vijayate kāmamatre ! namaste
viśvapraṣṭhe vasiṣṭhe kṛtanatiraparānstaumi dṛptonmaharṣīn
6.25.p1
draupadī praṇamati
6.26
dhṛṣṭadyumnaḥ-( anyato'valokya | )
lakṣmī saṃcananairbhujairnṛpatayaḥ svastyastu yaḥ svāgataṃ
nanyete gṛhamedhināṃ dhuri dhayaṃ yatpadyamabhyāgatāḥ
dṛṣṭaḥ pena mayādṛśāṃ punariyānpūjyaḥ samājo jagatyutkaṇṭhā bhavatā ca saṃprati puraḥ seyaṃ sthitā draupadī
6.27
sakhī-ido ido bhaṭṭiśariā | jagyāhivāhiṇo, vāmagādhimeḍhuṃ
yudhiṣṭhiraḥ-( saśṛṅgāramavalokya svagatam ) aho locanacakoro ! yuvāmanyādṛśeḥ pibantaṃ draupadīvadanenducandrikām
kaṇṭhe mauktikadāma gaṇḍatalayoḥ karpūramacchaṃ rajaḥ
sāndraṃ candanamaṅgake vicakilasrakśekharaṃ mūrdhani
tanvī gāḍhamiyaṃ cakāsti tanunī cīnāṃśuke bibhratī
śītāṃśoradhidaivateva galitā vyomni drutaṃ gacchataḥ
6.28
bhīmaḥ—(draupadīsaṃbhāṣaṇamanusaṃdhāya | svagatam |)
śroṇībandhastyajati tanutāṃ sevate madhyabhāgaḥ
padbhyāṃ muktāstaralagṛtayaḥ saṃśritā locanābhyām
dhatte vakṣaḥ kucasacivatāmadvitīyaṃ tu vakraṃ
tvadgātrāṇāṃ guṇavinimayaḥ kalpito yauvanena
6.29
arjunaḥ—(svagatam |) hṛdaya ! kāraya cakṣuṣī pāraṇam | purato
draupadī | asyāḥ khalu vayo viśeṣocitamadhunā saṃbhāvyate,—
śārīdūtakalākūtūhali manaśchekoktiśikṣāratirnityaṃ darpaṇapāṇinā sahacarīvargeṇa cācāryakam
prauḍhastrīcaritānuvṛttiṣu raso bālye'pi lajjā manākstokārohiṇi yauvane mṛgadṛśāṃ ko'pyeṣa ramyaḥ kramaḥ
6.30
nakulaḥ—(svagatam |) netre ! yathāśakti vistāraṃ bhajethām
smitaparicayādvṛttirvācāmapāṅgatarāṅgitaṃ
nayanaracitaṃ pādanyāso nitambabharālasaḥ
ahaha sutanorlīlāsūtraiḥ kṛtaṃ padamaṅgake
vahatu madanaḥ śobhāmātraṃ dhanurnanu saṃprati
6.31
sahadevaḥ—(svagatam |) kṣaṇaṃ cakṣuṣī ! nimeṣadoṣamapākurutam
idamagre hṛdayalehyamānuṣyaṃ lāvaṇyam
taraṅgaya dṛśau manāksvapaya diṅmukhānyutpalaiḥ
karau valaya jāyatāṃ sarasijākaro jaṅgamaḥ
vihasya punaruktatāṃ sutanu lambhayaikāvalīmudañcaya sukhaṃ bhavatyayamakāṇḍacandrodayaḥ
6.32
bandī—(tārasvaramāsthāya |)
sakalabhuvanarakṣāstastatandrā narendrāḥ !
śṛṇuta giramudārāmādarācchrāvayāmi
iha hi sadasi rādhāṃ yaḥ śaravyīkaroti
smaravijayapatākā draupadī tatkalatram
6.33
sakhī—kathaṃ vibhramatāṇḍavitabhramañjarībhramarapaṅktiyāñchitena nayanotpalakhaṇḍena ghūrṇaṃmānaṃ pivadiva draupadīvadanalāvaṇyāmṛtamito'bhimukhaṃ
vartate narendracakram
bandī—ahaha kusumāyudhasyāpratihataṃ bhagavataḥ śāsanam | yataḥ—
nyastaṃ tāṇḍavitabhru cakṣuramunā kaṇṭho luṭhatpañcamaḥ
saṃvṛtto'sya karotyayaṃ ca taralaṃ hāraṃ karāndolanaiḥ
mithyāsau smayate sthito bhaṇitibhiḥ kiṃ caiṣa caipañciko
yattatsatyaṃ madirāṃ vinaiva madano yūnāṃ manonmādabhūḥ
6.34
kayamahaṃpūrvikayā sarva eva dhanurāropayituṃ saṃrabhante !
dhṛṣṭadyumnaḥ—haṃho kaṃdarpacaṇḍa ! nivāryatāmiyamahamahamikā mahīpālānām
bandī—(dvicintye |)
sarve kārmukakarmaṭāḥ kṣitibhujaḥ sarve'pi śṛṅgāriṇaḥ
sarve mānamadoddhatāḥ śṛṇuta me dharmyaṃ vaco vandinaḥ
gurvarthaṃ dhanurapyutasya phalinaṃ tasyādhyavasyatvasau
yasya syāma maharddhi taddhitatamaṃ yadvā yaśaḥpaṇḍinī
6.34.p1
sarve parikhānniyante
6.35
bandī—(draupadīṃ prati |)
daṃbhormūrdhni gatāgatāni kurute yā candralekhādviṣe
tasyāḥ śāṃtanavo'yamudgaladyaśāḥ svargāpagāyāḥ sutaḥ
vanditvaitamudagrabhārgavaśaraśreṇīvraṇālaṃkṛtaṃ
bhīṣmaṃ subhru ! tataḥ svayaṃvaranṛpāḥ pratyekamālokaya
6.35.p1
sakhī—drupadanandini ! gaṅgātanayaḥ śāntanava eṣaḥ | tadgurutvena
praṇamatu
draupadī—yaḥ kila kumārabrahmacārī | namo namaḥ pāṇḍavakauravapitāmahāya
6.35.p2
sarve parikrāmitakena
6.35.p3
vandī—( svagatam | ) ayaṃ bhagavato bhīṣmādanūnagarimā droṇācāryaḥ
6.35.p4
prakāśaṃ draupadīṃ prati
6.36
sadāśivapraśiṣyo'yamavadhiḥ sarvadhanvinām
ākarṇapalitaḥ subhru ! droṇācāryaḥ praṇamyatām
6.37
draupadī—yaḥ pāṇḍavakauravāṇāṃ dhanurvedavidyāguruḥ
bandī—nijadoḥstambhasaṃbhāvanāgarvakharvitavivekannṛpatīnavalokya
kimāha bhāradvājaḥ—
śiṣyo'smi bhārgavamuneḥ kurupāṇḍavānāṃ
kodaṇḍakarmaṇi gurustadidaṃ bravīmi
he bhūbhujo jayavapūṃṣi dhanūṃṣi dhatta
muktvā'rjunaṃ tu bhuvi vidhyati ko'tra rādhām
6.37.p1
draupadī—namo namaste droṇāya kalaśodbhavāya
6.37.p2
sarve parikrāmitenena
6.38
bandī—
dūrodañcimarīciratnataracanācitraṃ tanutraṃ tanorutkṛtya tridaśeśvarāya dadato yasya smitaṃ cakṣuṣā
pāñcālīvadanendusundaratayā tenaiva paryaśruṇā
so'yaṃ paśyati durdharaṃ dhanuridaṃ rādhāṃ ca rādhāsutaḥ
6.39
(vicintya |) aho mahāprabhāvaṃ bhārgavaṃ dhanuḥ | yadamunā mama cakṣurjñānamunmīlitam | yenāsya prabhāvaṃ [ca] bhāvaṃ ca bhūpatīnāṃ pratyakṣamiva
paśyāmi
sakhī—sakhi ! dānakīrtisaṃtarpitabhuvanakarṇaḥ karṇa eṣaḥ
draupadī—yo duryodhanaprasādalabdhacampādhipatyaḥ
vandī—( vihasya svagatam |) aho mahātmanāmapi kaitavānugṛhītā
vṛttayaḥ | yadeṣaḥ,—
durnamaṃ dahanasaṃbhavaṃ dhanuḥ saṃśaye na ca satāṃ pravṛttayaḥ
aṅgarāja iti cintayannimāṃ bhāṣate vraja puraḥ kurudvahaḥ
6.39.p1
sarve parikrāmitakena
6.40
sa eva—(prakāśam |)
yauvarājyābhiṣekārho vīro duryodhanānujaḥ
duḥśāsano mahācepa eṣa mañcaṃ vimuñcati
6.41
sakhī—yo duḥśalaprabhṛtīnāmekonaśatasya jyeṣṭhaḥ, kaniṣṭho duryodhananarendrasya
dhṛṣṭadyumnaḥ—(svagatam |) yathārthanāmā duḥśāsana evāyam
cāpaṃ prati tricaturāṇi padāni dattvā
kṛṣṇādṛḍhagrahaṇanimittaviṣaṇṇacetāḥ
duḥśāsano nṛpaticakravimuktatārahuṃkāralajjitamanāḥ śanakaiḥ prayāti
6.41.p1
draupadī—api nāma caṇḍacarita eṣaḥ
bandī—(nirūpya |) namo namo viṣṇukudaṇḍapaṇabandhāya
6.41.p2
svagatam
6.42
draupadīṃ pariṇayantamarjunaṃ viddharādhamavalokya māyayā
dorbalaṃ viphalamātmano vidanvrīḍayaiva vinato nivartate
6.42.p1
parikrāmitakena
6.43
bandī—
gāndhārādhipateḥ putraḥ suvalasya balīyasaḥ
mātulaḥ kururājasya rājate nṛpatirguṇaiḥ
6.44
draupadī—yo dyūtakaitavavicakṣaṇaḥ śrūyate
sakhī—ām | etasya kila hṛdayacintitā nivartante bhīmasenasya
punaḥ rakṣitā | (?)
bandī—
yātrāruto'sya caturaṅgacamūsamutthe
pāṃsūtkare viyati sarpati vītarandhre
diṅnāganāgapatikeśavakacchapānāmūrdhvaṃ kṣaṇāddravati bhūvalayasya bhāraḥ
6.44.p1
svagatam
6.45
dhāritaṃ drupadajāsvayaṃvare kārmukaṃ śakuninā kareṇa yat
tasya sarvajanahāsahetave kaṃdharāṃ samadhiruhya tatsthitam
6.45.p1
(punaravalokya vihasya ca |) katha vimuktarādhāvedhābhimānasya svayaṃvaravadhustīrṇaṃ skandhāddhanuḥ
6.45.p2
sarve parikrāmitakena
6.46
bandī—
sindhuyantritayātro'yaṃ sindhurājo jayadrathaḥ
sindhupārottamahayaḥ sindhurapratimo bale
6.47
api ca,—
asyāhave dalitadāḍimabījalolyānmuktāphaleṣu kariṇāṃ rudhirākteṣu
vyomnaḥ śukānipatatastarasā nirīkṣya
nākarṣiṇo bahu hasanti sahastatālam
6.48
draupadī—yo duryodhanabhaginīpatiḥ
dhṛṣṭadyumnaḥ—kathaṃ dhanurāropaṇapaṇaṃ pratyayamudāste ?
bandī—
duḥśalāguṇagaṇena rañjito lajjitaśca kururājasaṃnidhau
kautukāgamanamātmano vadansvāsanāccalati no jayadrathaḥ
6.48.p1
parikrāmitakena
6.49
bandī—
duryodhano nṛpakirīṭaghaṭaṅkaratnaraśmicchaṭācchuritapādayugāṅgulīkaḥ
helāñcalaccamaranartitakarṇapūraḥ
śūraḥ śarāsanavidāṃ prathamo'yamāste
6.50
asya ca,—
pādau vāsasi sāndrakuṅkumarasanyāsaprasaktākṛtiryāturdigvijayè na yaiḥ praṇayitāṃ nītaḥ praṇāmāñjaleḥ
te pratyagrakapālapātrarucibhistārāsthihārārthibhiḥ
kaṅkālavratamīpsubhiśca muditaiḥ kāpālikairyācitāḥ
6.51
draupadī—yaḥ khaṇḍaparaśucūḍāmaṇeḥ kulālakaraṇam
sakhī—āṃ, sakhi ! sa eveṣaḥ
draupadī—astīdam | kiṃ punaḥ samuddīpijatubhavanatvena viṣāśanadātṛtvena ca cchalaprahārī eṣaḥ
bandī—kimāha mahārājaduryodhanaḥ
nirdiśantu nijabāhavikramaṃ śāṅgirnāmni dhanuṣīha pārthivāḥ
sābhimānahṛdayastu mādṛśaḥ kaḥ paṇena pariṇetumicchati
6.52
(vicintya svagatam |) kathamabhimānāṅgīkaraṇena parihāra eṣaḥ | (parikrāmitakena prakāśam |) sa eṣa bhagavato vāsudevasyāpi vandanīyo balabhadraḥ
kiṃ kiṃ kiṃ cu cu cumbanairma ma sudhā vaktrāmbujasyāgrato
de de dehi pi pi priye su su surāṃ pātre tri re revati
mā mā mā vi vilambanaṃ kuru kuru premṇā halī yācate
yasyetthaṃ madaghūrṇitasya tarasā vācaḥ skhalantyākulāḥ
6.53
api ca, —
nīlāmbaraṃ nalinadāma ca yasya bhūṣā
yatprītikāri madhuraṃ madhu revatī ca
līlārdhadṛṣṭadhanurā hala sauhelaṃ
śāraiḥ sa eṣa khalu khelati khelagāmī
6.54
draupadī — yaḥ kilairāvaṇavāraṇa iva sadā madasvacchandaḥ
vandī — kimāha kāmapālaḥ —
revatīṃ tribhuvanaikasundarīṃ na prakopayati rohiṇīsutaḥ
tena naiva vidadhāti kautukī dṛṣṭibhāgamapi kṛṣṇakārmuke
6.54.p1
punaḥ
6.55
vandī —
yaḥ pīyūṣabhujāṃ puraḥ praharatāṃ dambholipāṇiṃ raṇe
nirjityorjitaśārṅganirgataśaraśreṇībhiruddāmabhiḥ
śacyā vāñchitamaulibandharacanaiḥ puṣpaiḥ sadā sundarāṃścakre nandanapārijātakatarūnviśvaṃbharāsākṣiṇaḥ
6.56
vṛṣaturagakarīndrasyandanādyākṛtīnāṃ
kimaparamasurāṇāṃ manthinā so'yamāste
kṛtasuraparitoṣaḥ ṣoḍaśastrīsahasrapraṇihitaparirambhasyāspadaṃ padmanābhaḥ
6.57
draupadī — yasya kila kalakaṇṭhīmañjulajalpinī rukmiṇī prathamakalatram | yasya kāñcanābhā satyabhāmā saṃvananaṃ hṛdayasya
vandī — kimāha devo vāsudevaḥ
yasminmadasya madanasya ca bhūmemāyām̐
yasminnamī ca yaduvaṃśabhuvaḥ kumārāḥ
nānyatra so'hamamunā kamalājanāgstrīcakrakelicaturaścaritena lajje
6.57.p1
parikrāmitakena
6.58
vandī—
yatpādāmbhoruhadvandvaṃ nanāma suranāyakaḥ
kartāraḥ kaṃsavaṃśapraśamaparaśavaḥ keśinaḥ kleśakārāḥ
yasyāsannollasadgaṇḍasthalakavalayanāṭyotkaṭāndhaḥ
krīḍāḍimbhasya līlāddhatadharaṇidharaḥ kevalaḥ kāśiyāreḥ
6.59
tanmeṣa śambaramahāmurasundarīṇāṃ
sindūramaṇḍanahareṇa parākrameṇa
śaśvattankāmakamanīyajanopamānaṃ
pratyakṣapañcaśikhastanayaḥ purastāt
6.60
draupadī—yaḥ kila yādavakumārāṇāṃ madhye nirupamarūparekhārājayapatākāṃ nirvilambamavalambate
vandī—dhṛṣṭadyumna ārya !
udyataḥ kratuhutāśanajanmanaḥ kartumadya dhanurodhirohaṇam
śārṅgiṇā bhagavatā sasaṃbhramaṃ bhrūlatāṅkaghaṭanaina vāryate
6.60.p1
parikrāmitakena
6.61
vandī—kathaṃ sātyakiḥ,
dhanurvidyārahasyeṣu śiṣyo'yaṃ savyasācinaḥ
pradyumnasya sahādhyāyī sātyakiḥ satyasaṅgaraḥ
6.62
api ca,—
yaḥ satyasya nidhiḥ śriyāṃ ca saraṇi sāmnāṃ ca dhānnāṃ cayo
yo dātā ca dayālureva ca padaṃ kīrteśca śauryeśca yaḥ
tasyaitasya sa eṣa dūṣaṇakaṇaḥ kāruṇyapuṇyātmanaḥ
pātrāpātravivecanaṃ na yadabhūtsarvasvadāneṣvapi
6.63
draupadī—yo yādavakumāro'pi bhūtvā anāsvāditakādambarīrasaḥ
sa etasya guṇo doṣo vā kriyatām
bandī—
yāgakuṇḍaśikhigarbhasaṃbhavaṃ vandyate na tu kareṇa laṅghyate
ityudīrya caturokti sātyakiḥ pūjayā pariharatyaryaṃ dhanuḥ
6.63.p1
parikrāmitakena
6.64
śiśupālamahīpālo mekalānāṃ kulodbhavaḥ
ayaṃ sajayanirghoṣo damaghoṣasutaḥ paraḥ
6.65
pāṇiprasthairvakulasumanaḥsaurabhaṃ yo mimīte
daṃpatyoryaḥ suratasamare saurayasaṃkhyāṃ karoti
yaśca jyotsnāṃ culakapaṭalaiḥ kāmamācāmatīndoḥ
śaktaḥ stotuṃ yadi sa nikhilānyasya kīrtyadbhutāni
6.66
draupadī—yo nirjitasurāsuraḥ
bandī—
dakṣiṇaṃ karamupaiti vāmato vāmamañcati ca dakṣiṇāditi
dūrato'sya nṛpaterguṇārarpaṇaṃ dhāraṇe'pi dhanuṣo viḍambanā
6.66.p1
parikrāmitakena
6.67
satyasaṃdho jarāsaṃdhaḥ krāntadigvalayo balaiḥ
atraiṣa rājate rājā māgadho magadhastutaḥ
6.68
asyāsamaṃ samarakarma didṛkṣamāṇairdoṣadvayaṃ phaṇibhirāpi camūrajastaḥ
yatkūṇitekṣaṇatayā na kabandhavṛttaṃ
dṛṣṭaṃ śruto na ca mahābhaṭasiṃhanādaḥ
6.69
draupadī—yo jananījanitadehakhaṇḍayugalo jarayā rākṣasyā saṃdhita
iti jarāsaṃdho bhūpatiḥ
bandī—
asya vaiṣṇavamidaṃ mahādhanuḥ svaprabhāvavibhavena bhūpateḥ
ambare bhuvi diśāṃ ca saṃcaye darśayatyatanukārmukāvalīḥ
6.69.p1
parikrāmitakena
6.70
bandī—kathamete rājāno yugapadutthitāścāpamāropayituṃ viḍambitāśca | tathā hi,—
jātaṃ kīkasabhaṅgataḥ śakapaterdordaṇḍayoḥ khaṇḍanaṃ
niṣṭyūtā ramaṭheśvarasya vadanātkīlālakallolinī
jānubhyāṃ jagatīṃ gataśca tarasā pāṇḍyaḥ pracaṇḍo'pyayaṃ
kodaṇḍena na khaṇḍitāḥ kṣitibhujo dāmodarīyeṇa ke
6.71
bandī—(saviṣādam |)
hā mantraṃ śakuneḥ kulakṣayakaraṃ duryodhanaṃ hā nṛpaṃ
hā bhīṣmaṃ ca pitāmahaṃ gurumapi droṇaṃ saputraṃ ca hā
dagdhā yajjanudhānti pāṇḍutanayā jīvetsa cedarjuno
rādhāyantramaviddhamatra na bhavetkanyā ca na draupadī
6.72
dhṛṣṭadyumnaḥ—
vaikuṇṭhakārmuka haṭhākramaṇaikakuṇṭhe
dordaṇḍakhaṇḍanavikhaṇḍitarājacakre
drāgdraupadī namitakaṇṭhavilohihāraviśliṣṭayaṣṭigaṇanāguṇanāṃ karoti
6.73
sakhī—kiṃ punareṣa bharitabhuvanaḥ kolāhalo vipulaḥ ?
bandī—(avalokya saharṣam |)
dhṛṣṭadyumne vipaṇṇe hasati murajiti draupadīcittanindye
kodaṇḍaprauḍhigāḍhamlapitagurubale cātha rājñāṃ samāje
prahvatkṛṣṇājinānāṃ karakairakajuṣā ghasmarā vyākulānāṃ
viprāṇāṃ ko'pi madhyādavatarati yuvā kārmuke dattadṛṣṭiḥ
6.74
api ca,—
vrīḍānateṣu vadaneṣu ca bhūpatīnāṃ
saṃcārayanvikacapaṅkajacāru cakṣuḥ
abhyeti mattagajakhelagatiḥ sa eṣa
sābhyarthanaṃ munijanena niṣidhyamānaḥ
6.75
arjunaḥ—( katicitpadāni dattvā | caturdiśamavalokya |)
etatkṛṣṇasya śārṅgaṃ nanu dhanuratanuprāṇadordaṇḍacaṇḍairdūrāṅguṣṭhaprakāṇḍaiḥ sapadi parihṛtaṃ śiñjinīsaṅganeṣu
madhye rājñāṃ pratijñā mama punariyatī madbhujāyantrayoge
pratyekaṃ parvamudrā truṭati taḍiti vā jāyate karmaṭhaṃ vā
6.75.p1
sarabhasaṃ parikramya dhanurāropaṇaṃ nāṭayan
6.76
madvāhuyantrayugayantritamātatajyaṃ
na syāddhanuḥ kathamidaṃ hi rathāṅgapāṇeḥ
kṣubhnātiryadi na yāti ca bhūmipṛṣṭhamā śeṣamā ca kamaṭhādhipamabhyupeyāt
6.76.p1
bhīmaḥ—vatsa nakula ! bhidurā bhūmiriti mā kadācana kadarthitakkodaṇḍakoṭiḥ syātkirīṭī | tattasyādhastādvakṣaṃ dārthyāya nidadhe
6.76.p2
iti tathā karoti
6.77
nakulaḥ—
dhatse jarjaratāṃ na medini ! mudhā mā śeṣa ! śaṅkāṃ kṛthāstubhyaṃ kūrmapate ! namastyaja bhayaṃ diṅkuñjarāḥ ! svasti vaḥ
yajjiṣṇurbhujayorbalena nayati jyāṃ helayaivāṭanīṃ
dhatte pāṇitalaṃ tadasya dhanuṣo ghāmaṃ hiḍimbāpatiḥ
6.77.p1
arjuna āropayati
6.77.p2
sakhī—bhagavati mithunasaṃghaṭanaikaivate ! kuṣṭhitaniḥśeṣanarendracakramekavipravīrasamudyamaśeṣaṃ vartate svayaṃvaraḍambaram
6.77.p3
arjuno vānamokṣaṃ nāṭayati
6.77.p4
bandī—
ākarṇāñcitacāpamaṇḍalamucā bāṇena yantrodaracchidrotsaṅgavinirgatena tarasā viddhā ca rādhāmunā
6.77.p5
draupadīmavalokya
6.78
tulyaṃ mohanaśoṣaṇaprabhṛtayaḥ prakṣepakaṇṭhakramāḥ
kāmena drupadātmajāhṛdi haṭhābhyastāśca pañceṣavaḥ
6.79
sakhī—āścaryamāścaryam | asasilātkuvalayotpattirakusumaṃ kusumakodaṇḍakāṇḍamamagnatantraṃ manomohanamindrajālamasyā dṛṣṭivipravīravadane
niṣpatantī na viramati
arjunaḥ—kathaṃ rādhāvedhānantaramiyamasmāsu snihyati ? yataḥ,—
jaitraṃ tantraṃ kusumadhanuṣaḥ premasaṃsravadūtāḥ
satyaṃkārāḥ praṇayavitatestuṣṭaye puṣṭiyogāḥ
vinyasyantaḥ śravasi sutanormecakāmbhojabhūpāmutkaṇṭhante mayi nipatituṃ nartitākṣāḥ kaṭākṣāḥ
6.80
bandī—hā hā dhikkaṣṭam
dhruvamidamupadiṣṭaṃ kaiścidācāryapādairyaduta janakalokasyaikahetuḥ kumārī
akalitakulaśīlo'pyeṣa yatko'pi dhanvī
drupadaduhituramyā vāñchati svāmibhāvam
6.80.p1
arjunaḥ—haṃho bandivṛndāraka, kimatra kulānveṣaṇena | kiṃ vā me
śīlaparyālocanayā | dhanurāropaṇapaṇaparineyā draupadī
6.80.p2
nepathye
6.81
haṃho brāhmaṇa, tvāmeva samuditā nṛpatayo bhāṣante—
sāyakaśca tvayā mukto yantraṃ cā tena cāhatam
tanmā vṛthā nikatthasva na rādhāṃ viddhavānasi
6.81.p1
punaḥ sākṣepam
6.82
re re brāhmaṇa ! muñca viplavamamuṃ śrutyarthavīthīṃ smara
kṣatrasyātra nanu svayaṃvaravidhāvekādhikāraḥ sthitaḥ
taccennādriyase smarārdrahṛdayo daṇḍyastvamurvībhujāṃ
tatsaṃkarṣaṇakārmuke samuditā naite kṣamante nṛpāḥ
6.83
arjunaḥ— ( tānprati | )
kasya droṇo dhanuṣi na guruḥ svasti devavratāya
tyaktābhyāsaḥ kurupatirayaṃ strīsamutthairvilāsaiḥ
bhoḥ karṇādyāḥ ! śṛṇuta tadimāṃ brāhmaṇasyāsya vāṇīṃ
rādhāyantraṃ racayata punarviddhamapyastvaviddham
6.84
sakhī—sakhi ! itastaralītahārahārivakṣaḥ unmuktacakramuccaṇḍasthitacitradaṇḍamākarṇakṛṣṭakodaṇḍamaṇḍalamadhiṣṭhitabhindipālamāhitasaṃghaṭṭapaṭṭiśamasaṃkhyaśaṅkhasaṃbhūṣaṇamalaṃkṛtakanakakavacaṃ samantataḥ samuttarati vṛndaṃ narendrāṇām
bandī—
saṃghaṭṭotpiṣṭacūḍācyutamaṇikaṇikākarburairbāhudaṇḍaistūṇotkīrṇaistradaṇḍāḥ kṣitipataya ime sarvataḥ saṃrabhante
agre kṛtvā vilolāṃ drupadaduhitaraṃ viddharādhāśaravyaṃ
cāpaṃ kodaṇḍadaṇḍe vidadhadayamito vartate vipravīraḥ
6.84.p1
nepathye
6.85
devasya dyumaṇeḥ kule nṛpatayo ye cātra cūḍāmaṇeḥ
śrīkaṇṭhasya nivedayāmi tadidaṃ teṣāṃ dvayeṣāmapi
vipraśrīvaravānsahāyarahitaḥ ko'pyeṣa yaḥ paśyatāṃ
rādhāvedhakaro haṭhena harate kīrtyā samaṃ draupadīm
6.85.p1
bhīmaḥ—vatsa dhanaṃjaya ! tvaṃ karākalitadraupadīka eva māmanuvartasva
ahaṃ rājacakrasya purato bhavāmi | ( tathā karoti | )
nakulaḥ—ārya ! imaṃ tālataramāyudhīkuru
6.85.p2
bhīmastathā karoti
6.86
bandī—
utpāṭitamahātālaḥ kṛtacaṇḍagadādharaḥ
vipravīro dvitīyo'pi pārthivānāṃ puraḥ sthitaḥ
6.87
arjunaḥ—( rājannamavalekya |)
ayamahamiha vipraḥ prautarādhārahasyastribhuvanajayamudrā draupadī ceyamatra
kalayatha yadi doṣṇāñcāpadaṇḍapracaṇḍāṃstyajata rathagajasyāstanpurasyopakaṇṭham
6.88
bandī—( vicintya |)
vīryaṃ vacasi viprāṇāṃ kṣatriyāṇāṃ bhujadvaye
idamatyantamāścaryaṃ bhujavīryā hi yadvijāḥ
6.88.p1
arjunamboddeśya paṭhati
6.88.p2
nepathye
6.89
sādhu brāhmaṇa ! sādhu kṣatramārgamanuvartase
bhīmaḥ—yadyevam,—
prasarpatu raṇāṅgaṇe rudhirakelikallolinī
bhavantu phalitā iva dviradamuṇḍakhaṇḍairdiśaḥ
nṛmāṃsapavalāntareṣvapi ca sāmilekhairmukhaiḥ
kṛtāntajayamaṅgalaṃ vidadhatu dhvaniṃ pheravāḥ
6.89.p1
iti niṣkrāntāḥ sarve
6.89.p2
iti mahākaviśrīrājaśekhakṛte pracaṇḍapāṇḍavāparanāmni bālabhārate nāṭake
rādhāvedho nāma prathamo'ṅkaḥ
dvitīyo'ṅkaḥ
6.89.p3
tataḥ praviśati viduraḥ saśāropakaraṇaḥ puruṣaśca
Commentaries (1)
- Karpūramañjarīprakāśa — Vāsudeva, Sanskrit