Rupakashatka 1
Rūpakaṣaṭka 1
- Language
- Sanskrit
Contents
- 1.1 — 3 parts
- 1.3 — 1 part
- 1.5 — 5 parts
- 1.11 — 1 part
- 1.13 — 1 part
- 1.14 — 2 parts
- 1.16 — 2 parts
- 1.21 — 2 parts
- 1.26 — 2 parts
- 1.28 — 2 parts
- 1.29 — 1 part
- 1.30 — 3 parts
- 1.33 — 4 parts
- 1.34 — 2 parts
- 1.36 — 3 parts
- 1.38 — 2 parts
- 1.43 — 2 parts
- 1.44 — 2 parts
- 1.52 — 2 parts
- 1.54 — 6 parts
- 1.56 — 2 parts
1.1.p1
nāndyante
1.1.p2
sūtradhāraḥ—kaḥ ko'tra bhoḥ ?
1.1.p3
praviśya
1.2
sthāpakaḥ—bhāva kimucyate ? | māheśvaro'si, tadapi māheśānyeva
nāndīpadāni vīrarasānuviddhānyaparāṇi paṭhatu bhāvaḥ
sūtra0—(vihasya ) mārya ! kimetat ?
sthāpakaḥ—paṭhatu tāvadbhāvaḥ
sūtra0—yenottambhitadurmadāndhakatanucchatrasya daṇḍāyitaṃ
yatprāpyāyudhamaṅganā'pi danujadhvaṃsaṃ cakārā'mbikā
yaddṛṣṭvaiva biḍaujaso likhitavaddambhosirāsītkare
candrārddhābharaṇasya tadbhagavataḥ śūlaṃ śivāyāstu vaḥ
1.3
tadidānīṃ kathaya kimetat ?
sthāpakaḥ—bhāva ! vīrarasaikavāsanāvāsito'yaṃ kālañjarādhipatistrailokyavarmadevaḥ kavivatsarājaviracitaṃ kirātārjunīyaṃ nāma vyāyogamabhinetumādiśati | tena mayā vīrarasātmakānyaparāṇi catvāri nāndīpadāni paṭhitāni
sūtra0—( saharṣam ) yujyate
śyāmā sadaṅgasubhagā karapaṅkajāgradurlalanā viharamāṇamanojñakāmyā
trailokyavarmanṛpatermanasi pramodamāviṣkaroti karavālalatā, na kāntā
1.3.p1
vicintya sollāsam
1.4
kaveḥ kavitvaṃ paṭutā naṭānāṃ bhargārjunoyaṃ caritaṃ pavitram
tadaihikāmuṣmikasaukhyaheturdatto niyogo'dya nareśvareṇa
1.5
mārṣa ! kā punarabhinayavelā nirūpitā'sti ?
sthāpakaḥ—bhāva ! nanvayameva svabhāvābhirāmaḥ śyāmārambha samayaḥ
atra hi—
candro'rjunaḥ samadhikṛtya purandarāśāmāsādyanudayahetumaso garīśam
unmudrayannacirameva jagatpramodamāviṣkariṣyati vipakṣanamaḥpraṇa n
1.5.p1
nepathye
1.5.p2
sādhu śailūṣaśiromaṇe ! sādhu | gṛhīteyaṃ sadupaśrutirbhavatu phalalinī
sūtra0—( samākarṇya saharṣam ) mārṣa ! himavati tapasyato'rjunasya gāyanopanīto'yamanucaraḥ siddhādeśo vyāharati | tadedyāvāmanantarakaraṇīyaṃ sa yāva
1.5.p3
iti niṣkrāntau
1.5.p4
prastāvanā
1.5.p5
tataḥ praviśatyarjunaḥ siddhādeśaśca
1.6
siddhādeśaḥ—āyuṣman ! kiṃ punaḥ samagrasarmīhita| saṅghisāmagrīsambhave'pi vimanā iva vibhāvyase ?
arjunaḥ—( sakrodhāsaṅkāram ) ka me vaimanasyopaśāntiḥ !
apārthaḥ pārtho'haṃ dhanuradhiguṇaṃ nirguṇamidaṃ
visārā ete'pi prasaraṇaparāḥ samprati śarāḥ
na yāvanno rājā samarabhuvi kauravyabalavatkanbandhānāṃ nṛtyairanubhavati netrotsavasukham
1.7
siddhā0—āyuṣman ! kimevaṃ khidyate bhavān ? | indrajālapuruṣā iva dṛśyamānā apyavidyamānā eva tava śatravaḥ | idānīmapi dharmātmaja eva rājā
tathāhi—
tadvairiṇāṃ yamasamāgamahetu rājyaṃ yuṣmākameva sutarāṃ prakaṭopayogam
satkṣatriyocitadurodarasampadattaṃ dharmātmajaḥ kimu na puṣyati tena dharmam
1.8
api ca | viśadakodaṇḍavedavidyāvidagdhasya vāsudevadvitīyātmano bhavataḥ kaṭutaratapaḥkleśasahanasāhasamapi nocitaṃ manye
arjunaḥ-sakhe siddhādeśa ! gurunideśavaśaṃvado'haṃ tapasi pravṛttaḥ | māṃ
punaranya eva munijanasamācāraḥ samutkaṇṭhayati | ākarṇayatu bhavānkrūrārātikṛtāvadhivyatikaraśyāmāvakāśe gate
dordaṇḍodayaśailaśālini mahāśauryāryamaprograme
krodhāgniṃ pratibodhya durmadabhaṭastomāṅgavallīṃsamiddhomapremaparāyaṇo munirahaṃ bhūyāsamityarthaye
1.9
api cacetaḥ parākramamayaṃ paṭimā''yudheṣu prauḍhau bhujau bhujabhṛtāmayameva panthāḥ
astraprayogaparikarmaṇi mantrayogaṃ vrīḍākaraṃ tamapi kārmaṇameva manye
1.10
siddhā0- (puro'valokya saharṣam ) mahābhāga ! diṣṭyā varddhase | phalitameva
tava tapaḥ | paśya paśyabhānorbibhāṃ rūkṣatamāṃ manojñaiḥ pratyantaratnai ravamānayantī
himācalaṃ kāñcanaśailayantī tvāṃ vyomato'bhyeti vimānamālā
1.11
arjunaḥ- ( sopahāsam ) aho rabhasaḥ priyavayasyasya | itthaṃ kila samaramanorathapūraṇonmukheṣu pratyarthiratheṣu locanapathāvatīrṇeṣu paraṃ parituṣyate
siddhā0- upahasatu mahābhāgaḥ | ahaṃ punarjāne duścaratapaścaraṇameduritapuṇyarāśīneva ghṛtācīrambhātilottamorvaśīpramukhasurāṅganāvimānābhyupasarpanti
arjunaḥ- (sāvajñaṃ vihasya ) kiṃ māṃ lobhayati vayasyaḥ ?
māṃ vā ripuṃ vā yudhi dīrghasuptametāḥ sameṣyanti yadā grahītum
vimānayānaṃ surasundarīṇāṃ dṛṣṭvā tadā'haṃ bhavitā prahṛṣṭaḥ
1.11.p1
nepathye
1.12
lāaṇṇalaharipihidaṃ aṃge taṇuattaṇaṃ vahantassa
jamaṇiyamadamidassavi picchaha caṃgattaṇaṃ muṇiṇo1
1.12-2
arjunaḥ— (ākarṇya) kathaṃ nikaṭāvataraṇāni vyomato vimānāni !
(sakhedam) aho me saṃsoḍhabāhyaripuparābhavasya duḥsahaśārīraripoḥ kusumāyudhasya sarvaṃkaṣo duṣpratīkāraḥ parābhavaḥ samupasthito'yam | etāhyapsarasaḥ kusumāyudhasya mahāyudham
• (savitarkam) pṛṣatkavyāpāraḥ prabhavati purandhrīṣu katamaḥ
prayuktaḥ śāpāgniḥ kṛśayati tapaḥkośanicayam
tadetāḥ pratyagrasmararasamahānāṭakanaṭīrnirākartuṃ śakto bhavati ka upāyaḥ suravadhūḥ
1.13
tadevaṃ tāvat | (prakāśam) sakhe siddhādeśa ! śaśāṅkaśekharaprasādaphalatapaḥparāyaṇasya na yujyate surasundarīdarśanam | tadihopariṣṭādiṣupaṭalamayaṃ vitānaṃ vitanomi (iti tathā karoti) • •
siddhā0—(samantādavalokya sāścaryam) mahābhāga savyasācin ! bahuśo'nubhūtāni mayā dhanadasadane mahānidhānāni | ananubhūtamidaṃ bahunidhānaṃ dhanurnidhānaṃ mayā | nahyekadhanuṣā dvibhujena parimitaśareṇa dhanvinā karmaitadvidhīyate
(nepathye
kiṃ pātālamagādvihaṅgamapatistantrāsavitrāsitāḥ
protsarpanti sarīsṛpāḥ parilasanniḥśvāsaśabdormayaḥ
svairī kiñca divāpi nṛtyati śivastanmauligaṅgājalavyāviddhasya lalāṭanetraśikhino dhūmaiḥ kimujjṛmbhitam
1.13.p1
punarnepathye
1.14
āḥ ko'yaṃ kutarkaḥ ! | nanu vyaktameva lolanti nārācamālāḥ, vyāvartante
vimānāni | mā kadācana māyāmayamahāsurasannipāto'yaṃ bhaviṣyati | tadidānīmapathyameva munijanopasarpaṇamapsarasām | purandarānusaraṇameva śaraṇam | sa
evaitadadbhutānurūpaṃ yatkiñcitkariṣyate
siddhā0—(vibhāvya) pārtha ! nivarttitānyeva vimānāni pākaśāsanasacivaiḥ
arjunaḥ- (svagataṃ saharṣam) diṣṭyā śarācchādanavibhīṣikayopaśāntaḥ
pratyūhabhūto'psaraḥsamāgamaḥ | tapaḥsādhanatapanabimbadarśanāya dhṛtaṃ ca chidramekam
siddhā0- (sāścaryam) aho tava hastalāghavam ! | paśya ! paśya !aviralaśarajālaiśchannamanyonyalagnairdinaparivṛḍhabimbavyaktaye klṛptarandhram
upari caturacaurairdattasandhiprakāraṃ
sadanamiva viśvametaddibhāti
1.14.p1
arjunaḥ- sakhe siddhādeśa ! samādiśa tau nijakirātau yatheha na kaścidavijñātaḥ samāpatati
siddhā0- (nepathyābhimukhamavalokya) sakhe śārdūla ! sakhe kaṇṭhīrava !
ubhau- (praviśya) āṇavedu mahābhāo
siddhā0- bhadrau ! tiṣṭhatamavahitau bhavantau parataḥ | mā kaścidihāviditaḥ samāpatatu
kirātau-iṃdo vi a sāsaṇeṇa samāgamissadi | (niṣkramya punaḥ praviśya)
ajja ! mahāmuṇī kovi muṇijualajutto samedi
arjunaḥ- ( sādaram) samāgacchatu maharṣiḥ
kirātau-jahā āṇavedi sāmī | (iti niṣkrāmataḥ)
1.14.p2
tataḥ praviśati yathānirdiṣṭo muniveṣo mahendraḥ
1.15
mahendraḥ- (arjunamālokya svagataṃ saharṣam) diṣṭyādya samāsāditamarjunasaṃdarśanam | (sānutāpam) vañcitāni paraṃ mayā veṣāntaratirohitānītaravilocanāni | (sakaruṇam) athavā sādhu saṃvṛttam
sūnorvaktrasarojadarśanasudhāsvādena dūrīkṛtairapyakṣṇāṃ nicayermamādya vijitaṃ tairaiva gusātmabhiḥ
yairevaṃvidhamasya dāruṇadaśādattonnaduḥkhodgamaṃ
dṛṣṭvā niḥsaraduṣṇabāṣpasalilairlebhe na dāhodayaḥ
1.16
arjunaḥ- (muniveṣaṃ mahendramālokya saharṣam) sakhe siddhādeśa ! aho mahānubhāvatā mahāmuneḥ !
svīkaroti karuṇāmayamūrttirmāmayaṃ sapadi ko'pi munīndraḥ
apyaho paricayakramabāhye snihyatīha pitarīva mamātmā
1.16.p1
tadenamabhyuttiṣṭhāva | (iti yathāvadabhyutthāya) vaiyāghrapadyagotro madhyamapāṇḍavo'bhivādayate bhavantam
mahendraḥ-abhilaṣitabhājanaṃ bhūyāḥ
siddhā0-(āsanamupanīya) alaṅkriyatāmāsanam
1.16.p2
sarve yathocitamupaviśanti
1.17
mahendraḥ-mahābhāga ! tvadveṣadolāyito na jāne kayā'bhyupapattyā bhavantamupacarāmi | tathāhiabhyastāḥ śrutayo mahāsmṛtipathe kṣuṇṇaṃ madīyaṃ mano
dṛṣṭāste'pi maharṣayaḥ paricitāste te parivrājakāḥ
sāpyāloki purandarasya pariṣadrādārśa nātrāpi vā
kodaṇḍeṣudhivalkalākṣavalayālaṅkāramitthaṃ tapaḥ
1.18
tadidaṃ vyāharāmiyadyetāṃ caturamburāśiparikhāmurvī bubhukṣurbhavāṃstattāpo'yamupāsyatāṃ kṛśayasi prāṇaṃ tapobhirmṛṣā
muktau saktirathāsti te parihara krūrāmimāṃ prakriyāṃ
sarvatraiva vinidrasauhṛdarasaṃ sandhohi śuddhaṃ manaḥ
1.19
arjunaḥ- (sakhedaṃ dīrghamuṣṇaṃ ca niḥśvasya) aviditavṛttāntastāto māmevaṃ
vyāharati
bhuktirbhūrcakravāle kṛtakapaṭaśataiḥ saṃhṛtā vairivargaiḥ
rājñā pāśena baddhaḥ kathamiva nṛpateḥ prāpnuyāṃ muktisaukhyam
tanme klaibyaikavṛtterdalayati hṛdayaṃ bhuktimuktyoḥ kathā'pi
prārambho'yaṃ gurūṇāṃ yadahamiha tapaḥsaṃvidhāne niyuktaḥ
1.20
mahendraḥ—( svagataṃ sāśaṅkam ) kathaṃ māṃ tāteti vatso vyājahāra| na khalvanena tapaḥsamudbhūtātīndriyajñānena vidito'smi| bhavatvahamapi sandigdhenaiva vyāharāmi| (prakāśam) vatsa ! kimadyāpi te mohamalīmasa mānakam| muñca muñca duradhyavasāyam| paśya paśya na khalu tvadanāhṛtairvairibhirna martavyam| na ca tvayā nihatavairiṇā na martavyam| nahi kavalitamūṣikeṇa biḍālena na mriyate| na ca vañcitabiḍālakavalanāpāyairmūṣakairna mriyate| tadevaṃ sādhāraṇakṛtāntavyāpadāmupahaṃsanīyo'yaṃ durvyāpāraḥ| tadatrabhavate mahodaya eva svadatām
arjunaḥ—( sānutāpam ) tāta ! ananubhūtaparābhavābhiṣaṅgo'si| kimucyate ?| tadatrabhavantaṃ vijñapayāmi| anatikramaṇīyavacano'si| naivaṃ punaḥ punaḥ
vyāhara
utkṛtyāyasasāyakena samare darpoddhatānvidviṣa—
stadviṣkaṃ divaseśvarasya sahasā bhittvātmanā patriṇā
muktiryā samavāpyate bhavatu naḥ saiva pramodāspadaṃ
karmajñānasamuccayopajanitāṃ dūre namasyāmi tām
1.21
mahendraḥ—( svagataṃ saharṣam ) aho ! vīrarasaikagrahilatā vatsasya| aho !
sthiravairatā| diṣṭyā niṣpannameva bhuvo bhārāvataraṇam| tathāhi—
murārimarutasphīto dhanañjayadhanañjayaḥ
gurūnapi dviṣadvaṃśānaśeṣāneṣa dhakṣyati
1.21.p1
tadahamidānīṃ prakaṭībhavāmi samāśvāsanāya vatsasya
1.21.p2
iti tathā karoti
1.22
arjunaḥ—( vilokya sāścaryaṃ saharṣam ) kathamayaṃ sahasranayano nayanotsavāya
saṃvṛttaḥ| tadidānīṃ saviśeṣaṃ praṇamāmi| ( ityupasṛtya padayoḥ patati )
mahendraḥ—( utthāpya śirasi samāghrāya ) vatsa !
astrākṣīccaturānanaḥ sa bhagavānyatpūrvamambhaḥ kramāddevo dānavasūdanaḥ pratikalaṃ yatpālayāñcakrivāt
tadviśvaṃ sahasaiva tau ca dalayankalpāntakāloddhatavyāpāraḥ parameśvaraḥ praharatu pratyarthinastāvakān
1.23
arjunaḥ—(sapraśrayam) bhagavan ! gīrvāṇavargacakravartino'trabhavato bhagavati bharge'pi nideśa evāyaṃ na punarāśīḥ
mahendraḥ—vatsa ! vatsa ! | maivam
yatprāptuṃ taralībhavatyatha mano vyāvarttate vrīḍayā
yasyopāyanirūpaṇe nayavidāṃ mandāyate naipuṇam
te'pi brahmajanārdanaprabhṛtayo nyañcanti yatprārthitāstānnetrāñcalalīlayaiva ghaṭayatyekaḥ paraṃ śaṅkaraḥ
1.24
siddhā0—bhagavan sahasrākṣa ! bhavataḥ sākṣātkāreṇaiva pūrṇamanorathaḥ
pārthaḥ saṃvṛttaḥ | tathāhi—
kathamandhabalāsteṣāṃ pāṇḍavānāṃ bhavedbhayam
sahasranayanaḥ pakṣe yeṣāmrujjāgaraḥ sadā
1.25
mahendraḥ—ayi guhyakottama ! maivam
aikyaṃ gataḥ śrīpuruṣottamena kṛtvāndhakoddāmabalapraṇāśam
śivaprasādena śivānubhāvaḥ pṛthāsuto'yaṃ.bhavitā suśaktiḥ
1.26
tadāpṛcchatu māṃ vatsaḥ
arjunaḥ—(sakaruṇapraśrayam) tāta puruhūta !
premārḍranetrotpalakānanāḍhyaṃ tvatkāyakāsāramimaṃ vimoktuma
durddhakṣadāyādanidāghataptaḥ samīhate me na manomarālaḥ
1.26.p1
mahendraḥ—vatsa ! vatsa ! mā viṣīda | prasādhitacandraśekharaṃ candraśekharākhanirāstāśeṣakauravyaṃ punastvāmahaṃ drakṣyāmi | (iti tirodhatte )
arjunaḥ—sakhe siddhādeśa ! ehi bhagavatīṃ bhāgīrathīmupāsya bhagavantaṃ bhargamupāsmahe
1.26.p2
nepathye
1.27
atyāhitamatyāhitam
kurvanghargharamāravaṃ pṛthurado ghoṇāṃ samutphullayannaṅgaḥsaṅgamivoccakaistanuruhastomaṃ dadhatpīvaram
gaṅgātīratapasviśaiśarasantrāsāsaktacitto javātkroḍo'yaṃ kalitaḥ kṣudhā kaliriva krūrāśayo dhāvati
1.28
kuddālīyati sāndrakandapaṭale bāḍhaṃ kuṭhārīyati
skandhāgreṣu paraśvadhīyati śikhāśākhāsu sampātinī
daṃṣṭreyaṃ vikaṭā kiṭeḥ pratipadaṃ mārgadrumadroṇiṣu
krūrakrūraparākramapraṇayinī kiṃ kiṃ na sampadyate
1.28.p1
arjunaḥ—( sasambhramaṃ vivṛtyāvalokya ) kathamayaṃ kṛtakarṇakāṣaḥ kaṭuḥ kolāhala
eva śrūyate ? | na ko'pi locanapathamavatarati
siddhā0—kva punastau kirātau ? | na khalu vyāpāditau
1.28.p2
praviśya
1.29
kirātau—mahābhāa ! parittāadha parittāadha | eso khu paaṃḍatuṃḍābhihadavialantavisālantaṃjālanivaḍantasabaravaravīrasarīravisamīkaamaggo ruhirohapiṃjaridadāḍhājuo dārantovva saalabhuaṇāiṃ ghoraghurukkārehiṃ bhīsaṇo
kovi bhūārarūo avamiccū paviṭṭho
arjunaḥ—( sāvajñaṃ vihasya ) bhadrau ! na bhetavyaṃ na bhetavyam
siddhā0—mahābhāga gāṇḍīvadhanvan ! sajjaubhava sajjaubhava | ayamāgata eva netrapātratāṃ potrī
arjunaḥ—( dhīraṃ vilokya sāścaryaṃ savitarkam )
vikrānto bahirambhasastaraladhīrdaṃṣṭrāmiṣādabjinīkandacchedasukhaḥ kimeṣa salilastamberamasyārbhakaḥ
saṃhāre'pi nijaprasaktipaṭutāṃ saṃdarśayannutkaṭāṃ
sākṣādādivarāha eva kimayaṃ prāguddhatakṣmātalaḥ
1.29.p1
nepathye
1.30
kaṣṭaṃ kaṣṭaṃ śivasaivaikatāne tapasi pravṛtto'pi kathamayaṃ vikaṭakaṭukoṭikiṭidaṃṣṭrābhidhānamāpadyate munīndraḥ | āḥ śaṅkara ! paritrāyasva paritrāyasva
kimudānīno'si, kimiti svenaiva svanāma proñchasi ?
arjunaḥ—( śrutvā sakaruṇamākāśe lakṣyaṃ baddhvā niḥśvasya )
pārthastapasvitāṃ lebhe durdeva ! prīyatāṃ bhavān
munayo hanta śaṅkante bhūdārāddāruṇaṃ mayi
1.30.p1
punarnepathye
1.30.p2
ayi munīśvara !
sevyaḥ paraṃ sa bhagavānbhavacandracūḍastasyāpi daivavaśataḥ karuṇānurodhaḥ
asminvane munijanavyasanopaśāntyai kodaṇḍapāṇirayameva haraḥ kirātaḥ 31
tadayamevābhyarthya munerasya prāṇatrāṇāya niyujyatām
arjunaḥ—( samākarṇya ) ahaha ! idamanyadatidāruṇataramupasthitaṃ yanmāṃ
kirātaḥ paritrāyate
siddhā0—pārtha ! tvameva prathamaṃ sapatrākuru potriṇam
arjunaḥ—( gāṇḍīvamuddiśya sakaruṇaṃ sāsram )
yattāṇḍavavyatikareṇa raṇe muhūrttaṃ tādṛkvandyaśatatāṇḍavakelirasīt
gāṇḍīva ! tasya bhavataḥ kiṭipānārthamāropayannapi guṇaṃ vyaparopayāmi 32
1.30.p3
iti sajjaṃ karoti | niṣaṅgato bāṇākarṣaṇamabhinayan
1.33
kathaṃ na nirgacchanti bāṇāḥ ?| kimamī ciravyāsaṅgāḍhalajjā, uta lajjante
'nucitakarmaṇi ? | ( kathaṃcidākṛṣya niḥśvasya ) ayi bāṇāḥ !
uṣitaṃ sādhu yuṣmābhirniṣaṅgāyāmavāṅmukhaiḥ
idānīṃ hanta ! sandhatte pārtho vaḥ potripātane
1.33.p1
iti sandhatte
1.33.p2
nepathye
1.33.p3
mahābhāā ! imāo mā bhāaha mā bhāaha | eso khu amha sāmī
ekkavāṇeṇa vāredi duṭṭhabhūāraṃ | uvvarido mahāmuṇī
arjunaḥ—(śrutvā sasambhramam) kathamayaṃ mattaḥ kirāto'graṇīrbhaviṣyati ?
1.33.p4
iti kṛtavego bāṇamokṣaṃ nāṭayati
1.34
siddhā0—(vibhāvya sāścaryam) mahābhāga ! paścādbhūtaste bāṇaḥ| paśya! paśya!
spṛṣṭaḥ kasyāpi dṛṣṭyā nahi nahi viharatyantare kuṇṭhavego
marmacchedapravṛttairanumitapatanastāracītkārabhāraiḥ
kasyāpyākasmiko'yaṃ layasamayamahāmārutasyeva pūro
nārācaḥ drāyatanutanukuṭīṃ caṇḍaśaktirbhanakti
1.34.p1
arjunaḥ—(sapailakṣyam) kathaṃ vijayino'pi mamāyamavijayibāṇatāṃ bāṇaḥ
prapede yatkirātaśareṇāpātite potriṇi papāta ? | bhavatu na yāvaditaraḥ ko'pi
lakṣayati, tāvadātmabāṇamānayāmi | (ityupasṛtya bhūdāraṃ vibhāvya sāścaryam) ahaha !
na mayāpi kadāpi evaṃvidhaviśālakāyaḥ kolo'valokitastatkimeṣa māyāmayaḥ
ko'pi kauravānugrahagroṃhila, utāho svairāṃhāravihārapuṣṭo varāha eva | bhavatvādadāmi tāvannijabāṇam | (iti tathā karoti)
siddhā0—(nirūpya) mahābhāga ! ghātarandhramevāsyāṅge dvitīyamavalokayāmi | tatkāraṇaṃ tatpratyabhijñāya gṛhāṇātmabāṇam | kadācitprahāradāḍhryādulbaṇobhayapārśvakṛtandhro bhavadvāṇa eva nirgatya kvacidgato bhavet
arjunaḥ—siddhādeśa ! ayameva me bāṇo, na vikatthano mithyā vyāhariṣyāmi
siddhā0—naiṣa tarhi kirātamātraṃ, mahānayaṃ ko'pi yasya pṛtrī pātitapotrī kutra gata iti na jñāyate
arjunaḥ—(savitarkam) na khalu nijabāṇaṃ gṛhītvā kirāto gato bhavet
siddhā0—pratipālaya tarhi muhūrttam | kimiha ko'pyādhāvati
puruṣaḥ—(praviśya puro'valokya) kathaṃ esa so muṇī ! | (sasambhramamupasṛtya) ayi
muṇiṃda ! ṇa tumaṃ ediṇā duṭṭhabhūāreṇa kirādavāhiṇīsabāṇaghāaveaṇāmohakaaṃjhaṃpeṇa kahiṃvi pīḍido
1.34.p2
arjunaḥ sāvajñaṃ sasmitamavalokate
1.35
kaṇṭhīravaḥ— ( sākṣepam ) re re gomāuā ! kīsa aṇucidaṃ mantesi | ṇaṃ
muṇiṃdeṇaṃ yeva sammuhamupasappanto esa duṭṭhakolo vāvādido| kiṇṇa pekkhasi
lohialintaṃ hatthe saraṃ
gomāyukaḥ—( svagatam ) acchariyaṃ ! acchariyaṃ ! | apuvvo kovi
esa koaṃḍamaṃḍido muṇī | ( prakāśaṃ sapratyabhijñamiva ) ayi vīramuṇiṃda ! so amha
sāmiṇo saṃro
arjunaḥ—sakhe siddhādeśa ! kaṣṭaṃ kaṣṭam
patrī madīyo vidhivaiparītyātkrūraṃ kalaṅkadvayamadya lebhe
vyāpārito yatkiṭikīṭaghāte mameti yaccāha hahā ! kirātaḥ
1.36
gomā0—muṇivīra ! taṇuladāe taṇuattaṇamettaphalaṃ tua tavaṃ saṃvṛttaṃ,
jaṃ evaṃ akaaṇṇuosi, jaṃ evaṃ paravatthulohiosi | eso khu maggaṇo tuha parittāṇaparāaṇeṇa amha sāmiṇā imammi duvvisahavarāhammi mukko | saṃpai
tumaṃ avamiccumuhādo uvvarido | phullaṃlagallo jaṃpesu jaṃ paḍihāā | ṇa hu
amha sāmī tumaṃ ṇiakittikvaṃbhaṃ bhaṃjagissadi3
kaṇṭhīravaḥ—( sākṣepam ) re re sahūlaa ! amhāṇaṃ esa kalaṃko jaṃ amha
purado gomāuo bhaaṃ vaggadi̍
gomā0—( sāvajñahāsama ) re re kaṃṭhīrava ! re re sahūlaa ! tumhāṇaṃ kiṃ kiṃ
agoaro amha vāhiṇīsavāṇāṇaṃ pasaro5 | ( sākṛtamiva ) ahaha ṇa esa sūaro
pasū, so cceva pasū jo eārisaṃ pi kirādacakkavaṭṭiṃ visihalīlātisāyidamavalokaanto ṇa attāṇaṃ jāṇedi
arjunaḥ- (sāvajñam )
māṃsaṃ muhurvanamahīṣu gaveṣayanti
tajjīvanaikaśaraṇāḥ śabarāḥ kirātāḥ
teṣāṃ varāhamṛgarohiṣavajraraṅkunyaṅkucchidāsu katamo'yamaho prakarṣaḥ
1.36.p1
gomā0- (sasambhramam) mahābhāa ! ṇihuaṃ jaṃpesu | ihaṇyeva mahāvaṇatirohido mā suṇādu vāhiṇīṇāho 1
arjunaḥ-(sākṣepam) yadi śroṣyati tatkim ?
siddhā0-āgamiṣyati
arjunaḥ-yadyāgamiṣyati tatkim ?
siddhā0-pārtha ! āgatya tvadīyaśaraśāravyaḥ parāsurmā bhūditi gomāyuḥ
svāmibhaktaḥ śaṅkate
gomā0-ṇa khu tumaṃ ahido muṇiṃdassa jaṃ eaṃ mantesiṃ
1.36.p2
arjunaḥ uccaiḥkāraṃ māṃsaṃ muhurvanamahīṣvityādi paṭhati
1.36.p3
nepathye kalakalaḥ
1.37
siddhā0-(ākarṇya bhayābhinayaṃ kṛtvā ) | pārtha ! tvadvacanaśravaṇānupadameva
pravṛttā kirātānīkinīti jāne | ahaha !
sasaṃrambhanyāsasphuradurukhairaṃghripatanaiḥ
kaṭhorajyāvallīparuṣataraṭaṅkārapaṭalaiḥ
prasarpaddordarpaprabalagalagarjāparikaraiḥ
kirātāḥ sāśaṅkaṃ surasadanamapyāśu dadhate
1.38
( sātaṅkamiva ) tatkathamadhunā bhaviṣyati ?
arjunaḥ- (sāvajñaṃ sopahāsaṃma) sakhe middhādeśa !
bhavejjampāṭopairyadi śalabhakolāhalabharastanaḥ syātkā śaṅkā hutabhuji śikhācakraviṣame
kṣaṇādevodañcatyatha pṛthuladurgandhaśabalastadaṅgāropotthaśvamiti ninadaḥ kiṃ na kaluṣaḥ
1.38.p1
gomāyuḥ- (sasambhramam) muṇiṃda vārido mae | kiṃ karemi | āgado dāṇiṃ
māhasī so kirādo
1.38.p2
arjunantāidānīṃ palāye iti vihasyāgrataḥ padāni dadāti
1.39
harakirātaḥ- (praviśya) gomāuā ..... saabudo jīo| kahiṃ so mum̐ṇī ?
gomāyuḥ- (sahāsam) ṇāha ! eso vyeva so muṇīsaro³
harakirātaḥ- (svagataṃ nirūpya) aho māhātmyaṃ kṣātrasya tejasaḥ !
tathāhi-ekaḥ karaḥ kalayati sphaṭikākṣamālāṃ
ghoraṃ dhanurataditaraśca bibharti hastaḥ
dharmaḥ kaṭhorakalikālakadarthyamānaḥ
satkṣatriyasya śaraṇaṃ kimivānuyātaḥ
1.40
arjunaḥ- (kirātamālokya svagataṃ sāścaryama ) aye naiṣa kirātamātraṃ, devatāparigṛhītamivainamavalokayāmi | (savitarkam )
ayamiha munisaṅgādadriśṛṅge kirātaḥ
kvacidapi kimu cakre cākṣuṣīṃ tryakṣasevām
upacayaparatantrā vikramotsāhaśaktirnahi nahi mahimānaṃ candracūḍaṃ vinā syāt
1.41
kirātaḥ-gomāuā ! eso vyeva amhāṇaṃ vikkamūkarisamasahanto
ऑsi ?
gomāyuḥ-atha kim ?
harakirātaḥ—( sākṣepaṃ pārthamuddiśya ) re re uasappa uasappaṃ
jaṃ dullahaṃ dukaradukkarehiṃ tavehiṃ vitthāridatāṇavehiṃ
suṇiṃda ! tatte kaakammaṇāsaṃ bāṇeṇa ṇivvāṇamahaṃ daissaṃ
1.42
arjunaḥ—( sopahāsam )
ā pratyūṣapradoṣaṃ vipinaviharaṇairāmiṣāhārakāraḥ
prāleyasyandakalpaṃ paripibasi muhurnairjharaṃ svacchamambhaḥ
dhiktvāṃ dhiktvāṃ kirāta ! kṣipasi kimu padaṃ vartmani kṣatriyāṇāṃ
prāṇapremānapekṣo nahi nahi bhavati tvādṛśāmeṣa yogyaḥ
1.43
harakirātaḥ—( svagataṃ sāśaṅkam ) aye ! ekaḥ pārthaḥ, prabhūtā kirātānīkinī | tatprakārāntareṇāsya karomi jīvarakṣām | ( prakāśam ) ayi suṇivīra ! ṇa
sudāīṃ mae tuha bhaṇidāī kirādakalaaleṇa | tā vāremi dāva ede | re re capalā
kirādā ! eso kiṃ vīradhammo jaṃ tumhe gaṇaṇābāhirā, eso a ekko muṇivīro
tā osakkadha osakkadhaṃ
arjunaḥ—( solluṇṭham ) ayi kirātavīra ! dattaṃ tāvattvayā vairaphalam
yataḥ—
tapaḥprasaṅgādgatasaṅgarāṇāmupoṣitānāṃ mama sāyakānām
kirātaraktai ……dyamupasthitā kiṃ kriyate sutucchā
1.43.p1
siddhā0—( sasambhramam ) pārtha ! pārtha ! kathaṃ varṣantyeva tvayi śarāsāramavadhīrinijādhīśaśāsanāḥ kirātādhamāḥ
1.43.p2
arjunaḥ bāṇamokṣaṃ nāṭayati
1.44
siddhā0—( saharṣāścaryam ) ayi vīraśiromaṇe ! paśya ! paśya ! nijabāṇavegavaibhavasya phalam
sāṭopaṃ śravaṇānta ………kṛṣya maurvīlatāṃ
ye muktā ripubhiḥ pradīpitadiśaḥ prārabdhaghorāravāḥ
kṛtsrairarddhapathe tvayā rayavaśādyāvṛtya sampātibhistairevārdhaśaraiḥ kirātapṛtanāvṛnde'tra vairāyitam
1.44.p1
harakirātaḥ—(vivṛtyāvalokya svagatam ) kathamatikrāntaṃ kirātaiḥ ! | pārthenaiva kṛtā nijā rakṣā | ( prakāśam ) diṭṭhiā khu mukkaṃ cāvalaṃ kirādehiṃ | uvarado
kolāhalo 1
kaṇṭhīravaḥ—(sopahāsam ) uvaradaṃ dāva kirādehiṃ yeva | saṃpai tāṇaṃ kalaalo kaantaṇaare vahni 2
1.44.p2
harakirātaḥ sabhrabhramamavalokate
1.45
arjunaḥ—( sopahāsam )
mā bibhetu mahābhāgo mayā bāṇaparamparā imā dūrīkṛtāḥ
harakirātaḥ—muṇivīra ! diṇṇā mae tuha pāṇabhikkhā | karedu bhavaṃ
sarabhasaṃ mai ṇiasarāṇaṃ akkhadāiṃ 3
arjunaḥ—(sākṣepaṃ sagarvama ) re re kirāta !
śākuntānvayajā vayaṃ nahi nahi vyāpārayāmaḥ śarānsarvatraiva raṇānabhijñamanasāṃ vātsaiva kā tvādṛśām
tvāmāvarttayate'tha kiṃ mama dhanurvidyādidṛkṣārasastatpaśyādriśilāvipāṭanakalāṃ mā yātu te jīvitam
1.46
viśeṣataśca drāvayati māṃ munibhāvādviguṇāvirbhāvaḥ karuṇārasaḥ
harakirātaḥ—( sopahāsam ) kiṃ bhaṇṇai | diṭṭhaṃ yeva tua koḍaṃḍavijjāmāhappaṃ,
jeṇa tumaṃ ṇiyakajjāī sāhiduṃ apahuppamāṇo tavassīkao
arjunaḥ—(sakrodham ) sarvataḥ kaniṣṭha mithyāgariṣṭha !
tvāmekabāṇavyayahelayaiva kirāta ! karttāsmi kṛtāntavaśyam
hṛdi sthitasyādyadhanurddharasya pinākapāṇeḥ paramasti lajjā
1.47
harakirātaḥ—( sollāsahāsaṃ ) aho me kammalāhavaṃ saṃvṛttaṃ, jaṃ tumha hiae
bāṇabhinne tumaṃ tumha gurū a vāvādido bhavissadi1 ( iti bāṇaṃ kṣipati )
kaṇṭhīravaḥ—( antare bhūtvā bāṇaṃ patantamādāya ) re re ṇa attāṇaṃ muṇesi, ṇeyaṃ
muṇiṃdaṃ muṇesiṃ2
harakirātaḥ—( sakrodham ) re re sahulaa ! kathaṃ tumaṃ ṇa vāresi kaṃṭhīraaṃ ?
ṇādivarāhaparammuho haṃ | teṇa eaṃ vaggīadi, tā saṃpaha taṃ pi karissaṃ3
śārdūlakaṇṭhīravau—( sākṣepama ) ehi ehi evaṃ....
harakirātaḥ—( svagatam ) kathaṃ sāvajñaḥ pārtho na prakāśayati mayi pauruṣam ! | nacāvijñātapauruṣanikaṣāya deyamidaṃ mahāstram | tadahaṃ duryodhanarūpamāsthāya parīkṣye pauruṣamasya | ( iti duryodhanarūpaṃ nāṭayati )
siddhā0—( vibhāvya sāścaryam ) mahābhāga pārtha ! paśya paśya kopyayamanya eva saṃvṛttaḥ
arjunaḥ—( svagataṃ sakrodham ) āḥ kathamayaṃ durātmā kuruvaṃśāpāṃsanaḥ ! | kiṃ
kuto'pi rākṣasādeḥ śikṣitamāyākramaḥ kirātaveṣacchadmanā duryodhano māṃ draṣṭumāyātaḥ ? | tatkimatrocitam ! | athavā tāṃ mahārājakṛtāṃ maryādā mapyatilaṅghayiṣye,
natvenaṃ vadhaprāptamidānīmupekṣiṣye | ( prakāśaṃ sopahāsam ) re re kurukulakalaṅka !
duryodhana ! bhavāneva jānātyucitamātmanaḥ
yatpātakamayaṃ rūpaṃ kairātamurarīkṛtam
1.48
haraduryodhanaḥ—( sākṣepam ) re madhyamapāṇḍava ! kva gataṃ tava gāṇḍīvakodaṇḍapāṇḍityam ? | samprati tapasvitayā rājyamabhilaṣase
arjunaḥ—( sākṣepam )
re re durmada kaurava !........kṣīṇa eko'smyahaṃ
tāstāḥ satvaramānaya kṣitibhṛtāmakṣauhiṇīrduḥsahāḥ
bhīṣmadroṇakṛpāṅgarājaśakuniprāyaiḥ sahāyairvṛtaḥ
kṛtvvā matka ........... vidhehi sudṛḍhaṃ rājyaṃ trimāgārjinam
1.49
athavā | ahamityaikastvamihaikaḥ | gṛhāṇa bāṇāmanta
eko guruḥ kurukule khuralī na bhinnā bhinnaṃ kulaṃ na ca .........janmabhūmiḥ
adya prakāśaya śarāsanabāhusāraṃ sāmye'pi vīra ! bhavato vijayaṃ dadāmi
1.50
haraduryodhanaḥ—( sākṣepama )
etā visarjaṃya jaṭāstya ..................
.....kṣapannavalayaṃ kuru vīramudrām
duryodhano nahi tapasvikṛte kadāpi
sajjaṃ kariṣyati dhanurjagadekavīraḥ
1.51
arjunaḥ—( sakrodham ) āḥ kirāta ! kathamevaṃ māṃ vicikitsasi ?
saṃhārakāro jagatāṃ sa eva trijanmapāṇirgiriśastapasvī
tadgotrabhāvānugṛhītabāhurdāhaṃ kariṣyāmyaha ............
1.52
haraduryodhanaḥ—re re draupadīdayita ! durīkuru durāśāmimāṃ mayi kāpuruṣa ! | tadānīṃ janakārjitaṃ rājyamapi na rakṣitavānasi | kathamadānīṃ vikatthano nāpatrapase
ayi harisuta ! dhanyāste'pi tārṇāḥ pumāṃsastṛṇaghaṭitapṛthutvatkeṣvāsamudvābhavantaḥ
janitapṛthubhavānāṃ kṣe...............jāmabhibhavati kuraṅgānaṅgareṇvaiva yeṣām
1.52.p1
arjunaḥ—( vihasya solluṇṭham ) ayi suyodhana ! lajjāvahaivāsmākaṃ vikatthanatā tvadagre
yena tvayā kṛtād ......tkāreṇa paśyatām
asmākaṃ rājyamācchidya gṛhītam
haraduryodhanaḥ—( sakrodhama ) āḥ phālguna ! upahasasi mām | tadānīṃ
durodareṇāpakṛtama, adhunā samarasaṃmardena kuru sajīvaṃ nirjīvaṃ gāṇḍīvam
1.52.p2
iti cāpamāṣphālayati
1.53
arjunaḥ—adbhūtamadbhutam
prasavasamaya eva kroṣṭuvatkrośanastvaṃ na.........haṃ vyaktimetāmakārṣīḥ
kathamadhigatadhāṣṭaryo bhāṣase yuddhahetoraparamiva viśaṅke tvāṃ na duryodhano'si
1.54
haraduryodhanaḥ—( svagatam ) āḥ ! khalu jñāto'smi | bhavatvevaṃ tāvat
( prakāśaṃ sāvajñaṃ vihasya ) pārtha ! pārtha ! tathyamevaitat
yaudhiṣṭhire yannijavastukośe duryodhano'nyaḥ vihitādhikāraḥ
pravāmayanpāṇḍusutānvanānte duryodhano'haṃ punaranya eva
1.54.p1
taddarśaya śarāsāraśauṇḍatvam
arjunaḥ—( sāvajñam ) ayi suyodhana ! masṛṇo'si dhanurvedavidyāyām ,
uddharo'si gadāvidyāyām | tadgṛhāṇa gadāvatkṛtyā gadābhāve kodaṇḍam | ahamapi tathā tathā kariṣye | ehi vimardaikṣa ....
1.54.p2
ubhau tathā kurutaḥ
1.54.p3
kaṇṭhīravaḥ—( sakautukama ) saddūlaa ! peccha peccha ghaḍiṭṭā duve vi mahāvīrā
koaṃḍadaṃḍasaṃgarammi
śārdūlaḥ—( sāścaryacamatkāram ) kaṇṭhīrava ! peccha peccha donha vi hatthalāghavaṃ | aho ! pāalāhavaṃ, jaṃ koaṃḍaṇimmidapaṃjarabbhaṃtaraṭṭhidavva duvevi dīsanti
siddhā0—āḥ ! paśyata paśyata
kauravyaṃ............dhanuṣā maulau maghonaḥ sutaḥ
1.54.p4
sāścaryaṃ sasambhramam
1.54.p5
samprāptāvasare'tra hanta ! rudhire bālendurabhyudyataḥ
1.54.p6
saharṣam
1.55
haṃho ! paśyata paśyateāśunayaḥ sākṣādbhavānīpatirbhāsāṃ pūramanaśvaraṃ parikiransānandamujjṛmbhate
1.56
( sarve saharṣāścaryamālokante, arjunaḥ śaṅkaramālokya sasambhramaṃ namaste namaste iti sāṣṭāṅgamavanau nipatāti )
śaṃkaraḥ—( maharṣallāsam ) vatsa vatsa dhanañjaya ! uttiṣṭhottiṣṭha
arjunaḥ—( sahamotthāya śirasi baddhāñjaliḥ) bhagavan pīyūṣamayagandheśvara !
namaste namaste
bhavasi sukṛtapākaiḥ stenakasyāpi sākṣādahri nahi tava rūpāṇānīśo'smi kaścit
kimiti nikṛtimenāṃ nātha ! kṛtvā vicitrāṃ
kṣaṇamanucitakāraḥ sevako vañcito'ham
1.56.p1
śaṃkaraḥ—( sapramodaṃ vihasya ) vatsa pārtha ! nāvijñātapauruṣanikaṣāya mahāstramidaṃ pradeyamityeṣa tvadvikramaparīkṣopāyaḥ kṛtaḥ | samprati gṛhāṇaitanmahāstram
1.56.p2
iti mahāstraṃ dattvārjunasya mūrdhni hastaṃ dadāti
1.57
siddhā0—āścaryamāścaryam
nirgatya netradurmimaṃtraṃ jyotiḥ kimapi śaṅkarāt
nīrājitanakakupcakramākrāmatyārjunaṃ vapuḥ
1.58
arjunaḥ—-( saharṣama ) deva deva trijagadguro ! kiṃ te gurudakṣiṇāṃ dadāmi ?
tvāṃ viśvatrayamargapālanalayavyāpāralīlāmaya
prīṇīyāṃ katamena bharga ! vidhinā sitāṃ kāmadam
kintu kuraṅgaprakarṣadidanmandrīguṇotkarabhālambapratikarmamasmṛtimahaṃ sampādayiṣye muhuḥ
1.59
śaṃkaraḥ—-( saharṣama ) phalitamasmākaṃ mahāstrapradānena, yadevaṃ tāvadāvirbhāvasamanantarameva vatsaḥ prakāmamutsahate
dhanyo dhanaṃjaya ! pitā tava devarājo dharmo'grajaḥ priyasṛhatpuruṣottamasya
etāṃ bhuvaṃ mama tanuṃ gurubhārabhugnāṃ laghvīkariṣyasi hatapravarapravīraḥ
1.60
arjunaḥ—( sapraśrayaṃ vihasya ) mama tanuṃ laghvīkariṣyasītyanucitamapi
mayi karuṇārasavaśaṃvadāḥ samādiśanti pādāstadetatpramāṇam
śaṃkaraḥ—( saparitoṣam ) vatsa kapidhvaja ! kathaya kiṃ punastava priyamupakaromi
arjunaḥ- (sapraśrayaṃ saparitoṣam) bhagavan jagannātha ! kimataḥ paraṃ prārthaye
bhavantam
astrajyotiḥ nātha! dattaṃ tvayā me
yatpradyotauḥ kurukulatamaḥ strastamadyaiva manye
sampūrṇaśrīrnikhilabhuvanaṃ pūrayanharṣapūrairadyaivāsītpraka sūnudineśaḥ
1.61
tathāpīdamastuparjanyo vṛṣṭimiṣṭāṃ vitaratu karuṇāvāriṇā pūryamāṇo
nyāyopāyapravṛttā avanibhavanipāḥ pālayantu prasaktāḥ
mohadhvāntapraṇāśaṃ manasi ca mahatāṃ śaṅkarādvaitamāstāṃ
vākpīyūṣaprapābhistribhuvanamaniśaṃ modayantāṃ kavīndrāḥ