Pramāṇa · Search · About · API

Rupakashatka 11

Rūpakaṣaṭka 11

Language
Sanskrit

Contents

11.1

prasṛmaramayūraviśikhaḥ sūryyaḥ saṃharati vairitimiraugham
nahi yasya ratharayaddūrvā dūramadūraṃ kimapyasti

11.1.p1

viśa0—(śrutvā pratibudhya) kathamāyātaṃ prabhātam | āḥ ! kenemāṃ prātareva
durupaśrutiṃ śrāvito'smi | athavā stavamukhaḥ kopi de.....................
tat | tadahaṃ gatvā gurorbhagavato bhārgavasya pādāravindavandanāṃ vidadhe | (parikramya
puro'valokya) ayamasti bhagavānbhārgavaḥ .........................renamantarapaṅkavyadurābhākarambitaṃ sphaṭikamiva kaśmalamavalokayāmi (sahasopasṛtya) bhagavanbhārgava ! eṣa tvāṃ........'bhivādayate
śukraḥ—saumya ! cirāya jīva
viśa0—(sapraśrayam) kiṃ punaradya bhagavantamanyādṛśamiva vibhāvayāmi
śukraḥ—(sakhedam) ayi viśadāśaya ! duḥsvapnadarśanopanītavaimanasyena
malinīkṛto'smi | tadahamidānīṃ kimapi śāntikamanuṣṭhātuṃ yatiṣye

11.1.p2

nepathye

11.2

asmatpuṇyaprakarṣeṇa ṣoḍaśāpyekatāṃ gatāḥ
adhunā sadya evāmī trayo yāsyanti pañcatām

11.3

viśa0—(ākarṇya) keyamākāśasarasvatyā prahelikevodāhṛtā
śukraḥ—(kṣaṇamiva dhyānaṃ nāṭayitvā) vatsa viśadāśaya ! neyamākāśasarasvatī vyāharati | citraśikhaṇḍino'mī tripurāsurottāpitāstadvināśādyotsahante | vivecitaṃ mayā maheśapramukhā diśiśā hariviriñcikauñcārinagendranāgendracandrasūryyadharmāḥ ṣoḍaśāpi tripurāsuravadhāya baddhakakṣāḥ saṃvṛttā aikyaṃ gatāḥ
viśa0—(sakhedam) ahaha ! atyāhitamatyāhitam
śukraḥ—vatsa viśadāśaya ! akathanaṃ duḥsvapnānāṃ śreyastadidānīṃ munivacanena mukharīkṛto'smi | ākarṇayatu bhavān
sarvāṅgānanyaṅgavāraḥ śirasi vinihitottālabandhūkamālastiṣṭhanpṛṣṭhe vasāno vasanamanukṛtaplakṣabālapravālam
bibhradvaivāhikaśrīparikaramakhilaṃ maṅ‌galottālatūryaṃ
dṛṣṭo gacchannavācīṃ rajanipariṇatau sarvatāpo mayādya

11.4

tadyāvadahaṃ śāntikaṃ vairivañcanāprakāraṃ ca ( karṇe evameva ) samāpyāgacchāmi
tāvadihaṃ bhavatāvahitena sthātavyam | utsāhabhaṅgaśaṅkayā sarvatāpasyāpyanivedya yāsyāmi | nacaite dūrasthāḥ kālasya gocarāḥ | ato na tvayā bhetavyam
viśa0— ( sakhedaṃ niḥśvasya )
carantu dūrataḥ svairaṃ mṛtyorete na dūrataḥ
yeṣu pātakapakeṣu saroṣo vṛṣabhadhvajaḥ

11.5

śukraḥ—ayi mā viṣīda
yadyadbhavati vidheyaṃ yadā yadā tadvidhehi saṅ‌kṛtyā
bhagavānacintyacarito vatsa ! vidheyo vidhiḥ kasya

11.5.p1

bhagavantamapi varadātāraṃ dhātāraṃ nāradenoddīpyamānakrodhānalaṃ paśyāmi
dhyānamayena nayanena | tadgacchāvahito bhava | ahamapi samīhitaṃ sādhayāmi

11.5.p2

iti niṣkrāntau

11.5.p3

viṣkambhakaḥ

11.5.p4

tataḥ praviśati viriñcirnāradaśca

11.6

viriñciḥ— ( sanirvedam ) vatsa nārada ! kiṃ māṃ kadarthayasi ?
madvāṇīsāraṇī yā sphuradamṛtavarā daityavṛkṣānapuṣṇāt
sadyaḥ saivogradāvānalalahaririva jvālayettānkathaṃ nu
aiśvaryaṃ yasya lokatritayakaruṇayā viḍambyāhatājñaṃ
devo raudraḥ sa raudrairdalayatu danujānnigrahaiḥ kālapakvān

11.7

nāradaḥ—tāta ! alaṃ kampena | mānanīyasya tava śāsanasyaiva prabhāvaḥ,
yadamī tripurāsurakīṭakā iyatīṃ koṭimārūḍhāstadvadhaṃ durvidheyaṃ bhagavānbharga
evāṅ‌gīkurute | tadalamidānīmalīkaparāmarśamantharatayā | paśyantu tātapādāḥ
devasya pramathādhipasya rathinaḥ pṛthvī rathaḥ syātparaṃ
tāta ! tvāmapahāya tatra katamaḥ sārathyakarmakṣamaḥ
kodaṇḍo girirāja eva bhujagapraṣṭhastadīyo guṇaḥ
syādaucityavatī trivikramatanoratasyaiva tadvāṇatā

11.7.p1

nepathye

11.8

ālannārada ! tvaraya tvaraya tātapādān | ārūḍha evā'yaṃ bhagavāndhanvidhuryo dhūrjaṭiḥ pṛthvīratham
nāradaḥ—( saharṣotsukyam ) ayi tāta ! jyeṣṭhastava suto dharmo'yaṃ vyāharati | paśya—
devenāndhakasūdanena rathinā sotsāhamadhyāsitaḥ
prāpto'yaṃ pṛthivīratho'dbhutatamaḥ saptāśvilāścaiścalan
bhramībhūtasudhākarākarakiraṇastomena vistāriṇā
svargaṅgāsarasīruheṣu yugapacchidrāprayodhau dadhan

11.8.p1

ete ca mahendraprabhṛtayo'ditijā anudhāvanti
brahmā—( vilokya sotsukyam ) tāta nārada ! ehyehi | ( ubhābupasṛtya rathādhirohaṇaṃ nāṭayataḥ)
brahmā—( maheśamālokya sapraśrayam ) āyuṣmān-(ityadhoktau satrīḍasmitam )
bhagavanbharga ! eṣa tvāṃ tava sārathiḥ praṇamati
maheśaḥ—( mata ityadhoktau salajjam) śāntaṃ pāpam | praṇamāmi pitāmaham
kuru sārathyam

11.8.p2

brahmā nāṭayena sārathyamadhyāste

11.9

nāradaḥ—( sasambhramam )
dhanurdhanurddharaṃ lakṣyaṃ yo mukto'pi na muñcati
so'yaṃ nirvāṇakṛdvāṇastāta ! viṣṇuḥ praṇamyatām

11.10

brahmā—( sasambhramaṃ praṇamya ) vatsa nārada !
anenāviddhamevāsti viṣṇubāṇena viṣṭapam
asyecchayā sapakṣasya jīvati mriyate'thavā

11.11

vāsudevaḥ—(sasambhramam ) abhivādayate'tra bhagavantamācāryam | ( sarve
yathocitamupaviśanti )
maheśaḥ—( puro'valokya sāścaryam ) āḥ paśyata paśyata
sauvarṇaṃ puramabhyupaiti nikaṭaṃ yasyotkaṭairaṃśubhiḥ
saṃvītaṃ viyadaṅgaṃ tulayati svarṇācalopatyakāḥ
viṣṇuḥ—( sāścaryam )
gaṅgāḍambarakāri kāntipaṭalaṃ tatpṛṣṭhato rājataṃ
brahmā—( sāścaryam)
pratyagrāmbudavṛndavibhramakaraṃ lauhaṃ tadīyāntike

11.11.p1

maheśaḥ—aho dānavānāṃ śauryamadamohitānāṃ buddhiviparyayo yadamī svayamevaikaśaraśaravyatāṃ pratipadyante
viṣṇuḥ—( savitarkama ) kathaṃ nu te śukrasacivā evaṃ vimuhyanti| nūnamanyaiva sā kvacidasti satyā puratrayī | iyaṃ punaranyaiva

11.11.p2

tataḥ praviśati sauvarṇena pureṇa viharansaparivāraḥ sarvatāpaḥ

11.11.p3

sarvatāpaḥ—( sagarvadoṣam ) ārya viśadāśaya ! paśya paśya devānāṃ durvinayaṃ yadiyamasmatpratiyoginī aparā puratrayī nirmitā | gaccha re sphuṭākṣara !
gaccha | ānaya sūryatāpacandratāpau sapurau | dahyatāmiyaṃ devanirmitā puratrayī
sphuṭā0—(puro'valokya) kathaṃ āgadaṇyeva sujjhatāvacaṃdatāvā| pekkhadu devo 1
sarva0—( dṛṣṭvā saharṣam ) sādhu sādhu etābhyāmapi dṛṣṭaiva māyāmayī tripurī
viśa0—(sākūtaṃ vihasya) daityanātha ! kimākulosi ?| nivartaya puratrayam
sarva0—(sakrodham ) aho bhavataḥ sācivyam | dvitīyā puratrayī yoddhumabhyeti | tvaṃ ca vihasasi

11.11.p4

viśadāśayaḥ sotsukyamutthāya karṇe evameveti

11.12

sarva0—( sakrodham ) āḥ ! kimanena mṛṣā karṇajāpena | ko viśvasiti
bhavatāṃ devatānugatamunikulotpannānāṃ dvijanmanām | yadyevaṃ kimiti māmasambhāṣyaiva śukno gataḥ | evaṃkṛte kimasmāsūpakṛtaṃ, pratyutāpakṛtameva | tathāhi—
puratrayaṃ dāhayitā śivena
nirmāya māyāmayi cetsa śukraḥ
kṛto hareṇa tripurasya dāhastadeṣa rūḍhaḥ paramo'pavādaḥ

11.13

tadārya ! yathecchaṃ gamyatāṃ tāvat | yadasmāsu bhāvi tadbhaviṣyati
viśa0—( saroṣaṃ svagatam ) nūnaṃ pratyāsannamaśubhamasya | viparyastā buddhistadevamevāstu | ( prakāśam ) eṣa yāmi guroḥ sakāśam | ( iti niṣkrāmati )
maheśaḥ—( satyapuratrayīmālokya sāścaryam ) phalitaṃ trivikramavitarkeṇa
āgatā puratrayīmaparā
brahmā—kā punaranayoḥ satyā kā māyāmayīti na jñāyate
nāradaḥ—( sotsukyam ) kimanena parāmarśaprasāreṇa | bāṇagocara tāṃ gatā
iyamapi vadhyatām
kṛṣṇaḥ—( saparihāsam ) rocate kalipriyāya | kintu kṣaṇaṃ pratīkṣyatām
sarva0—( sagarvadoṣam ) ayi sūryatāpa ! ayi candratāpa ! tvaryatāṃ tvaryatāṃ
hanyatāṃ hanyatāmiyaṃ devanirmitā puratrayī | ( iti bāṇavarṣaṃ nāṭayanti )
maheśaḥ—( sāścaryamālokya ) ahaha ! dṛśyatāṃ dṛśyatām | ( savitarkam )
ayamarjanijanmā kiṃvā ko'pyandhakāraḥ
kimayanalabāṇaḥ ko'pi dhūmyāvitānaḥ
ayamaśubhasamutthaḥ śālabhaḥ kiṃ samūhaḥ
kimayamasuurasainyānnirgato bāṇapūraḥ

11.14

kṛṣṇaḥ—( sāścaryama ) kathamapagataiva prathamodgatā puratrayī | aho mahīyānayaṃ
moho yadidaṃ daityapakṣapātinī dvitīyā tripurī | tatkimiti sarvatāpādibhirdvāvitā | nūnameṣā suguptaṃ śukranirmitā bhaviṣyatyanabhijñairebhirdaityairucchidyate
bhavatvabhimatameva naḥ
sarva0—( vibhāvya sagarvam ) kathamapasṛtaiva devasṛṣṭā kapaṭatripurī | ( sakrodhamākāśe lakṣyaṃ badhvā )
re re ! surāḥ samarakarmaṇi nirvikāre
klībāḥ kimityahaha ! kaitavamārabhadhvam
kinte vayaṃ ditisutāḥ kapaṭapradhānaistaistairbhavadvilasitaiḥ pralayaṃ yayurye

11.15

nāradaḥ—(sotsukyam) kimidānīṃ pratīkṣyate| pratyāsannā eva hanyantāmamī
maheśaḥ—ayi nārada ! ko'yamavasaraḥ parākramasya
svenaiveṣupathe bhavanti yadamī darpajvaronmohitāḥ
pāṇiṃ kasya dhanurgrahīṣyati hahā ! hantuṃ tadetānapi
tucche karmaṇi bhūriḍambaradharaṃ dhigdhancinaṃ dhigdhanurdhigbāṇaṃ dhigamuṃ raṇavyatikaraṃ dhiksārathiṃ dhigratham

11.15.p1

kṛṣṇaḥ—(sotprāsam) ayi kalipriya ! sādhūktaṃ parameśvareṇa | pratīkṣatāṃ,
bhavantu tāvadamī bhūyo'pi tathaiva durddharṣāḥ | durādharṣe hi viddhiṣi vikramaḥ prakarṣamabhyupapadyate
sphuṭā0—(sapraśrayam) nāha savvatāva! ṇiddalido dāva esa vairīṇa vaṃcaṇāpavaṃco | tā saṃpahaṃ tahatahaccea ṇiaṭṭhāṇesu saṃcarantu sujjatāvacaṃdātā
ṇa eārisī ṇīdī bhodi, jaṃ ekkaṭhāṇe ciṭṭhīyadi'
sarva0—(sotprāsam) sphuṭākṣara ! krodhano'si | kaste vacanamullaṅghayituṃ
paryāptaḥ ? | kāraya yathocitam
sphuṭā0—jaṃ āṇavedi sāmī—(iti niṣkramya tayā tathā kārayati )
kṛṣṇaḥ—(sasambhramamavalokya) ayi maheśa ! dṛśyatāṃ dṛśyatām | nīmamī suṣṭhu samadhikāntarāle saṃvṛttā na jāne ghātagocare bhaviṣyanti na veti
maheśaḥ—(saharṣollāsaṃ sahasotthāya ) hatā evāmī | ka idānīṃ sandehaḥ
vāhayatu bhagavānviriścirvegena ratham

11.15.p2

viriścistathā karoti

11.16

nāradaḥ—(vyākulatāmabhinayansasambhramam) āḥ ! kathamātmānamapi nānena ratharayeṇa jānāmi | kva me darśanaśravaṇaśaktī | ayi parameśa ! tadahaṃ kutūhalāvalokanataralamunimaṇḍalamadhye kailāsārūḍho drakṣyāmi | ( ityantarikṣagatyā tathā karoti )
nāradaḥ—(puro'valokya sāścaryam)
bāṇo hararvijayate'ndhakasūdanasya
vāggocara| bhavati yasya na vegalakṣmīḥ
lakṣyaṃ kimapyabhavadanyadivābhigamyaṃ
mārgayitaṃ punaramuṣya puratrayeṇa

11.17

ārya dharma ! paśya paśya | kṛtārthaya cakṣuṣī | yugapadeva jvalatīyaṃ puratrayī
śaṅkaraśarānalena
dharmaḥ—( saparitoṣamālokya ) sādhu sādhu
prāgyāgavighnaprathitoruvairahvetānaloḍayaṃ kalitāvakāśaḥ
balena śambhostritayaṃ purāṇāṃ
jvālākarālaḥ kavalīkaroti

11.17.p1

nepathye

11.18

aspṛśyasparśakāraḥ prasabhamapanayanvarttabhedavyavasthāṃ
lokaṃ niḥsīmaśokaṃ ruditamayadṛśaṃ kalpayankrāndiśīkam
kurvansanmārgarodhaṃ śiśuyuvatigurudhvaṃsakarmaṇyaśaṅkaḥ
kusvāmīvaiṣa vahniḥ pralayamupanayatyāśu hā ! dhikpurāṇi

11.19

api ca—
śayyāṃ śrānta ivābhyupaiti nṛpavaddvadrāsanaṃ sevate
garbhām̐gāramupaiti kāmuka iva drohīva rundhe diśaḥ
svairaṃ vīra ivāśvahastinivahānmathnāti vahnyātmakaḥ
ko'yaṃ ko'yamahno puratrayakṛte dhigdeva ! sṛṣṭastvayā

11.20

munayaḥ—( śrutvā saharṣam ) diṣṭyā śrutaṃ tāvadadya śrotavyam
nāradaḥ—( nabho'valokya svagatam ) āryāḥ ! vyākulo'smi | na paśyāmi
devān
munayaḥ—( sāśaṅkam ) tāta nārada ! nirūpaya nirūpaya
nāradaḥ—( dṛgbādhāmabhinayan ) āryāḥ ! kiṃ nirūpayāmi
kvacitakakubho'mī śmāmalā dhūmakūṭāḥ
kanakaśisvariśrṛṅgaprāṃśurarciḥprapañcaḥ
taruṇataruṇaguñjāpuñjapiṅgāḥ sphuliṅgāḥ
kimapi nabhasi nānyattūryamālokayāmi

11.20.p1

munayaḥ—( puro'valokya saharṣam ) ahaha! harṣavyākulo'si | kinna paśyasi
nikhilasuraparivāraṃ rathārūḍhamāyāntaṃ tripurāntakam ?

11.20.p2

tataḥ praviśati yathānirdiṣṭo maheśaḥ

11.20.p3

maheśaḥ—bhagavansurajyeṣṭha ! sthāpaya ratham | sthīyatāmihaiva kvāpi munināradaṃsanāthe kailāsaikadeśe

11.20.p4

brahmā tathā karoti | nāradādyāḥ sapraśrayamupasṛtya praṇamanti

11.20.p5

maheśaḥ—ayi devāḥ ! sarve rathādavatīrya yathāyathamupaviśata | upaviśantu
cātrabhavanto munayaḥ

11.20.p6

sarve tathā kurvanti ṛṣayaḥ | saharṣaṃ maheśaḥ savrīḍamāste

11.21

nāradaḥ—( saharṣam) ayi jagannātha ! kiṃ te devā ucitaṃ pāritoṣikamihādbhute karmaṇi kurvantu ?
utkṛtya maulikamalairnavacandracūḍa !
tvaṃ pūjyase yadi kimapyucitaṃ tathā syāt
tubhyaṃ tadapyahaha ! na svadate śivāya
trailokyarakṣaṇaparāya kimatra kurmaḥ

11.22

maheśaḥ—( savrīḍasmitama ) ayi nārada !
vaikuṇṭhaḥ padmajanmā tridaśaparivṛḍhaḥ pāvakaḥ pretanātho
rakṣo vārāmadhīśaḥ pavanadhanapatī sūryyacandrau kumāraḥ
dharmaḥ śeṣādrirājāvahṛmapi taralaḥ ṣoḍaśaḥ kautukārthī
māmevaikaṃ kimitthaṃ tripuravadhavidhau ślāghase nārada ! tvam

11.23

indraḥ—( sapraśrayam )
vyāpriyante tvayā svairaṃ nijā avayavāḥ surāḥ
tvamekaḥ pūruṣaḥ stutyaḥ pṛthaggaṇanayātra kim

11.24

maheśaḥ—( svagatam ) aye saṅkocayati māmiyaṃ vrīḍā | tadvisarjayāmi
'nirjarān | ( prakāśam ) ayi bhagavanto gīrvāṇāḥ ! sthīyatāṃ yathāyathaṃ yathāsukhaṃ,
samādiśata ca kimidānīṃ karomi
indraḥ—( sapraśrayama )
trayo'pyete tvayā daityā doṣā iva nirākṛtāḥ
akṣayāṇi jagantyāsanprārthyate kimivādhunā

11.25

tathāpīdamastucūḍācandrāvadātena sphuradbhālākṣirociṣā
nirastamohātimiraṃ tvayā'stu hṛdayaṃ satām

11.25.p1

iti niṣkrāntāḥ sarve