Rupakashatka 11
Rūpakaṣaṭka 11
- Language
- Sanskrit
Contents
- 11.1 — 2 parts
- 11.5 — 4 parts
- 11.7 — 1 part
- 11.8 — 2 parts
- 11.11 — 4 parts
- 11.15 — 2 parts
- 11.17 — 1 part
- 11.20 — 6 parts
- 11.25 — 1 part
11.1
prasṛmaramayūraviśikhaḥ sūryyaḥ saṃharati vairitimiraugham
nahi yasya ratharayaddūrvā dūramadūraṃ kimapyasti
11.1.p1
viśa0—(śrutvā pratibudhya) kathamāyātaṃ prabhātam | āḥ ! kenemāṃ prātareva
durupaśrutiṃ śrāvito'smi | athavā stavamukhaḥ kopi de.....................
tat | tadahaṃ gatvā gurorbhagavato bhārgavasya pādāravindavandanāṃ vidadhe | (parikramya
puro'valokya) ayamasti bhagavānbhārgavaḥ .........................renamantarapaṅkavyadurābhākarambitaṃ sphaṭikamiva kaśmalamavalokayāmi (sahasopasṛtya) bhagavanbhārgava ! eṣa tvāṃ........'bhivādayate
śukraḥ—saumya ! cirāya jīva
viśa0—(sapraśrayam) kiṃ punaradya bhagavantamanyādṛśamiva vibhāvayāmi
śukraḥ—(sakhedam) ayi viśadāśaya ! duḥsvapnadarśanopanītavaimanasyena
malinīkṛto'smi | tadahamidānīṃ kimapi śāntikamanuṣṭhātuṃ yatiṣye
11.1.p2
nepathye
11.2
asmatpuṇyaprakarṣeṇa ṣoḍaśāpyekatāṃ gatāḥ
adhunā sadya evāmī trayo yāsyanti pañcatām
11.3
viśa0—(ākarṇya) keyamākāśasarasvatyā prahelikevodāhṛtā
śukraḥ—(kṣaṇamiva dhyānaṃ nāṭayitvā) vatsa viśadāśaya ! neyamākāśasarasvatī vyāharati | citraśikhaṇḍino'mī tripurāsurottāpitāstadvināśādyotsahante | vivecitaṃ mayā maheśapramukhā diśiśā hariviriñcikauñcārinagendranāgendracandrasūryyadharmāḥ ṣoḍaśāpi tripurāsuravadhāya baddhakakṣāḥ saṃvṛttā aikyaṃ gatāḥ
viśa0—(sakhedam) ahaha ! atyāhitamatyāhitam
śukraḥ—vatsa viśadāśaya ! akathanaṃ duḥsvapnānāṃ śreyastadidānīṃ munivacanena mukharīkṛto'smi | ākarṇayatu bhavān
sarvāṅgānanyaṅgavāraḥ śirasi vinihitottālabandhūkamālastiṣṭhanpṛṣṭhe vasāno vasanamanukṛtaplakṣabālapravālam
bibhradvaivāhikaśrīparikaramakhilaṃ maṅgalottālatūryaṃ
dṛṣṭo gacchannavācīṃ rajanipariṇatau sarvatāpo mayādya
11.4
tadyāvadahaṃ śāntikaṃ vairivañcanāprakāraṃ ca ( karṇe evameva ) samāpyāgacchāmi
tāvadihaṃ bhavatāvahitena sthātavyam | utsāhabhaṅgaśaṅkayā sarvatāpasyāpyanivedya yāsyāmi | nacaite dūrasthāḥ kālasya gocarāḥ | ato na tvayā bhetavyam
viśa0— ( sakhedaṃ niḥśvasya )
carantu dūrataḥ svairaṃ mṛtyorete na dūrataḥ
yeṣu pātakapakeṣu saroṣo vṛṣabhadhvajaḥ
11.5
śukraḥ—ayi mā viṣīda
yadyadbhavati vidheyaṃ yadā yadā tadvidhehi saṅkṛtyā
bhagavānacintyacarito vatsa ! vidheyo vidhiḥ kasya
11.5.p1
bhagavantamapi varadātāraṃ dhātāraṃ nāradenoddīpyamānakrodhānalaṃ paśyāmi
dhyānamayena nayanena | tadgacchāvahito bhava | ahamapi samīhitaṃ sādhayāmi
11.5.p2
iti niṣkrāntau
11.5.p3
viṣkambhakaḥ
11.5.p4
tataḥ praviśati viriñcirnāradaśca
11.6
viriñciḥ— ( sanirvedam ) vatsa nārada ! kiṃ māṃ kadarthayasi ?
madvāṇīsāraṇī yā sphuradamṛtavarā daityavṛkṣānapuṣṇāt
sadyaḥ saivogradāvānalalahaririva jvālayettānkathaṃ nu
aiśvaryaṃ yasya lokatritayakaruṇayā viḍambyāhatājñaṃ
devo raudraḥ sa raudrairdalayatu danujānnigrahaiḥ kālapakvān
11.7
nāradaḥ—tāta ! alaṃ kampena | mānanīyasya tava śāsanasyaiva prabhāvaḥ,
yadamī tripurāsurakīṭakā iyatīṃ koṭimārūḍhāstadvadhaṃ durvidheyaṃ bhagavānbharga
evāṅgīkurute | tadalamidānīmalīkaparāmarśamantharatayā | paśyantu tātapādāḥ
devasya pramathādhipasya rathinaḥ pṛthvī rathaḥ syātparaṃ
tāta ! tvāmapahāya tatra katamaḥ sārathyakarmakṣamaḥ
kodaṇḍo girirāja eva bhujagapraṣṭhastadīyo guṇaḥ
syādaucityavatī trivikramatanoratasyaiva tadvāṇatā
11.7.p1
nepathye
11.8
ālannārada ! tvaraya tvaraya tātapādān | ārūḍha evā'yaṃ bhagavāndhanvidhuryo dhūrjaṭiḥ pṛthvīratham
nāradaḥ—( saharṣotsukyam ) ayi tāta ! jyeṣṭhastava suto dharmo'yaṃ vyāharati | paśya—
devenāndhakasūdanena rathinā sotsāhamadhyāsitaḥ
prāpto'yaṃ pṛthivīratho'dbhutatamaḥ saptāśvilāścaiścalan
bhramībhūtasudhākarākarakiraṇastomena vistāriṇā
svargaṅgāsarasīruheṣu yugapacchidrāprayodhau dadhan
11.8.p1
ete ca mahendraprabhṛtayo'ditijā anudhāvanti
brahmā—( vilokya sotsukyam ) tāta nārada ! ehyehi | ( ubhābupasṛtya rathādhirohaṇaṃ nāṭayataḥ)
brahmā—( maheśamālokya sapraśrayam ) āyuṣmān-(ityadhoktau satrīḍasmitam )
bhagavanbharga ! eṣa tvāṃ tava sārathiḥ praṇamati
maheśaḥ—( mata ityadhoktau salajjam) śāntaṃ pāpam | praṇamāmi pitāmaham
kuru sārathyam
11.8.p2
brahmā nāṭayena sārathyamadhyāste
11.9
nāradaḥ—( sasambhramam )
dhanurdhanurddharaṃ lakṣyaṃ yo mukto'pi na muñcati
so'yaṃ nirvāṇakṛdvāṇastāta ! viṣṇuḥ praṇamyatām
11.10
brahmā—( sasambhramaṃ praṇamya ) vatsa nārada !
anenāviddhamevāsti viṣṇubāṇena viṣṭapam
asyecchayā sapakṣasya jīvati mriyate'thavā
11.11
vāsudevaḥ—(sasambhramam ) abhivādayate'tra bhagavantamācāryam | ( sarve
yathocitamupaviśanti )
maheśaḥ—( puro'valokya sāścaryam ) āḥ paśyata paśyata
sauvarṇaṃ puramabhyupaiti nikaṭaṃ yasyotkaṭairaṃśubhiḥ
saṃvītaṃ viyadaṅgaṃ tulayati svarṇācalopatyakāḥ
viṣṇuḥ—( sāścaryam )
gaṅgāḍambarakāri kāntipaṭalaṃ tatpṛṣṭhato rājataṃ
brahmā—( sāścaryam)
pratyagrāmbudavṛndavibhramakaraṃ lauhaṃ tadīyāntike
11.11.p1
maheśaḥ—aho dānavānāṃ śauryamadamohitānāṃ buddhiviparyayo yadamī svayamevaikaśaraśaravyatāṃ pratipadyante
viṣṇuḥ—( savitarkama ) kathaṃ nu te śukrasacivā evaṃ vimuhyanti| nūnamanyaiva sā kvacidasti satyā puratrayī | iyaṃ punaranyaiva
11.11.p2
tataḥ praviśati sauvarṇena pureṇa viharansaparivāraḥ sarvatāpaḥ
11.11.p3
sarvatāpaḥ—( sagarvadoṣam ) ārya viśadāśaya ! paśya paśya devānāṃ durvinayaṃ yadiyamasmatpratiyoginī aparā puratrayī nirmitā | gaccha re sphuṭākṣara !
gaccha | ānaya sūryatāpacandratāpau sapurau | dahyatāmiyaṃ devanirmitā puratrayī
sphuṭā0—(puro'valokya) kathaṃ āgadaṇyeva sujjhatāvacaṃdatāvā| pekkhadu devo 1
sarva0—( dṛṣṭvā saharṣam ) sādhu sādhu etābhyāmapi dṛṣṭaiva māyāmayī tripurī
viśa0—(sākūtaṃ vihasya) daityanātha ! kimākulosi ?| nivartaya puratrayam
sarva0—(sakrodham ) aho bhavataḥ sācivyam | dvitīyā puratrayī yoddhumabhyeti | tvaṃ ca vihasasi
11.11.p4
viśadāśayaḥ sotsukyamutthāya karṇe evameveti
11.12
sarva0—( sakrodham ) āḥ ! kimanena mṛṣā karṇajāpena | ko viśvasiti
bhavatāṃ devatānugatamunikulotpannānāṃ dvijanmanām | yadyevaṃ kimiti māmasambhāṣyaiva śukno gataḥ | evaṃkṛte kimasmāsūpakṛtaṃ, pratyutāpakṛtameva | tathāhi—
puratrayaṃ dāhayitā śivena
nirmāya māyāmayi cetsa śukraḥ
kṛto hareṇa tripurasya dāhastadeṣa rūḍhaḥ paramo'pavādaḥ
11.13
tadārya ! yathecchaṃ gamyatāṃ tāvat | yadasmāsu bhāvi tadbhaviṣyati
viśa0—( saroṣaṃ svagatam ) nūnaṃ pratyāsannamaśubhamasya | viparyastā buddhistadevamevāstu | ( prakāśam ) eṣa yāmi guroḥ sakāśam | ( iti niṣkrāmati )
maheśaḥ—( satyapuratrayīmālokya sāścaryam ) phalitaṃ trivikramavitarkeṇa
āgatā puratrayīmaparā
brahmā—kā punaranayoḥ satyā kā māyāmayīti na jñāyate
nāradaḥ—( sotsukyam ) kimanena parāmarśaprasāreṇa | bāṇagocara tāṃ gatā
iyamapi vadhyatām
kṛṣṇaḥ—( saparihāsam ) rocate kalipriyāya | kintu kṣaṇaṃ pratīkṣyatām
sarva0—( sagarvadoṣam ) ayi sūryatāpa ! ayi candratāpa ! tvaryatāṃ tvaryatāṃ
hanyatāṃ hanyatāmiyaṃ devanirmitā puratrayī | ( iti bāṇavarṣaṃ nāṭayanti )
maheśaḥ—( sāścaryamālokya ) ahaha ! dṛśyatāṃ dṛśyatām | ( savitarkam )
ayamarjanijanmā kiṃvā ko'pyandhakāraḥ
kimayanalabāṇaḥ ko'pi dhūmyāvitānaḥ
ayamaśubhasamutthaḥ śālabhaḥ kiṃ samūhaḥ
kimayamasuurasainyānnirgato bāṇapūraḥ
11.14
kṛṣṇaḥ—( sāścaryama ) kathamapagataiva prathamodgatā puratrayī | aho mahīyānayaṃ
moho yadidaṃ daityapakṣapātinī dvitīyā tripurī | tatkimiti sarvatāpādibhirdvāvitā | nūnameṣā suguptaṃ śukranirmitā bhaviṣyatyanabhijñairebhirdaityairucchidyate
bhavatvabhimatameva naḥ
sarva0—( vibhāvya sagarvam ) kathamapasṛtaiva devasṛṣṭā kapaṭatripurī | ( sakrodhamākāśe lakṣyaṃ badhvā )
re re ! surāḥ samarakarmaṇi nirvikāre
klībāḥ kimityahaha ! kaitavamārabhadhvam
kinte vayaṃ ditisutāḥ kapaṭapradhānaistaistairbhavadvilasitaiḥ pralayaṃ yayurye
11.15
nāradaḥ—(sotsukyam) kimidānīṃ pratīkṣyate| pratyāsannā eva hanyantāmamī
maheśaḥ—ayi nārada ! ko'yamavasaraḥ parākramasya
svenaiveṣupathe bhavanti yadamī darpajvaronmohitāḥ
pāṇiṃ kasya dhanurgrahīṣyati hahā ! hantuṃ tadetānapi
tucche karmaṇi bhūriḍambaradharaṃ dhigdhancinaṃ dhigdhanurdhigbāṇaṃ dhigamuṃ raṇavyatikaraṃ dhiksārathiṃ dhigratham
11.15.p1
kṛṣṇaḥ—(sotprāsam) ayi kalipriya ! sādhūktaṃ parameśvareṇa | pratīkṣatāṃ,
bhavantu tāvadamī bhūyo'pi tathaiva durddharṣāḥ | durādharṣe hi viddhiṣi vikramaḥ prakarṣamabhyupapadyate
sphuṭā0—(sapraśrayam) nāha savvatāva! ṇiddalido dāva esa vairīṇa vaṃcaṇāpavaṃco | tā saṃpahaṃ tahatahaccea ṇiaṭṭhāṇesu saṃcarantu sujjatāvacaṃdātā
ṇa eārisī ṇīdī bhodi, jaṃ ekkaṭhāṇe ciṭṭhīyadi'
sarva0—(sotprāsam) sphuṭākṣara ! krodhano'si | kaste vacanamullaṅghayituṃ
paryāptaḥ ? | kāraya yathocitam
sphuṭā0—jaṃ āṇavedi sāmī—(iti niṣkramya tayā tathā kārayati )
kṛṣṇaḥ—(sasambhramamavalokya) ayi maheśa ! dṛśyatāṃ dṛśyatām | nīmamī suṣṭhu samadhikāntarāle saṃvṛttā na jāne ghātagocare bhaviṣyanti na veti
maheśaḥ—(saharṣollāsaṃ sahasotthāya ) hatā evāmī | ka idānīṃ sandehaḥ
vāhayatu bhagavānviriścirvegena ratham
11.15.p2
viriścistathā karoti
11.16
nāradaḥ—(vyākulatāmabhinayansasambhramam) āḥ ! kathamātmānamapi nānena ratharayeṇa jānāmi | kva me darśanaśravaṇaśaktī | ayi parameśa ! tadahaṃ kutūhalāvalokanataralamunimaṇḍalamadhye kailāsārūḍho drakṣyāmi | ( ityantarikṣagatyā tathā karoti )
nāradaḥ—(puro'valokya sāścaryam)
bāṇo hararvijayate'ndhakasūdanasya
vāggocara| bhavati yasya na vegalakṣmīḥ
lakṣyaṃ kimapyabhavadanyadivābhigamyaṃ
mārgayitaṃ punaramuṣya puratrayeṇa
11.17
ārya dharma ! paśya paśya | kṛtārthaya cakṣuṣī | yugapadeva jvalatīyaṃ puratrayī
śaṅkaraśarānalena
dharmaḥ—( saparitoṣamālokya ) sādhu sādhu
prāgyāgavighnaprathitoruvairahvetānaloḍayaṃ kalitāvakāśaḥ
balena śambhostritayaṃ purāṇāṃ
jvālākarālaḥ kavalīkaroti
11.17.p1
nepathye
11.18
aspṛśyasparśakāraḥ prasabhamapanayanvarttabhedavyavasthāṃ
lokaṃ niḥsīmaśokaṃ ruditamayadṛśaṃ kalpayankrāndiśīkam
kurvansanmārgarodhaṃ śiśuyuvatigurudhvaṃsakarmaṇyaśaṅkaḥ
kusvāmīvaiṣa vahniḥ pralayamupanayatyāśu hā ! dhikpurāṇi
11.19
api ca—
śayyāṃ śrānta ivābhyupaiti nṛpavaddvadrāsanaṃ sevate
garbhām̐gāramupaiti kāmuka iva drohīva rundhe diśaḥ
svairaṃ vīra ivāśvahastinivahānmathnāti vahnyātmakaḥ
ko'yaṃ ko'yamahno puratrayakṛte dhigdeva ! sṛṣṭastvayā
11.20
munayaḥ—( śrutvā saharṣam ) diṣṭyā śrutaṃ tāvadadya śrotavyam
nāradaḥ—( nabho'valokya svagatam ) āryāḥ ! vyākulo'smi | na paśyāmi
devān
munayaḥ—( sāśaṅkam ) tāta nārada ! nirūpaya nirūpaya
nāradaḥ—( dṛgbādhāmabhinayan ) āryāḥ ! kiṃ nirūpayāmi
kvacitakakubho'mī śmāmalā dhūmakūṭāḥ
kanakaśisvariśrṛṅgaprāṃśurarciḥprapañcaḥ
taruṇataruṇaguñjāpuñjapiṅgāḥ sphuliṅgāḥ
kimapi nabhasi nānyattūryamālokayāmi
11.20.p1
munayaḥ—( puro'valokya saharṣam ) ahaha! harṣavyākulo'si | kinna paśyasi
nikhilasuraparivāraṃ rathārūḍhamāyāntaṃ tripurāntakam ?
11.20.p2
tataḥ praviśati yathānirdiṣṭo maheśaḥ
11.20.p3
maheśaḥ—bhagavansurajyeṣṭha ! sthāpaya ratham | sthīyatāmihaiva kvāpi munināradaṃsanāthe kailāsaikadeśe
11.20.p4
brahmā tathā karoti | nāradādyāḥ sapraśrayamupasṛtya praṇamanti
11.20.p5
maheśaḥ—ayi devāḥ ! sarve rathādavatīrya yathāyathamupaviśata | upaviśantu
cātrabhavanto munayaḥ
11.20.p6
sarve tathā kurvanti ṛṣayaḥ | saharṣaṃ maheśaḥ savrīḍamāste
11.21
nāradaḥ—( saharṣam) ayi jagannātha ! kiṃ te devā ucitaṃ pāritoṣikamihādbhute karmaṇi kurvantu ?
utkṛtya maulikamalairnavacandracūḍa !
tvaṃ pūjyase yadi kimapyucitaṃ tathā syāt
tubhyaṃ tadapyahaha ! na svadate śivāya
trailokyarakṣaṇaparāya kimatra kurmaḥ
11.22
maheśaḥ—( savrīḍasmitama ) ayi nārada !
vaikuṇṭhaḥ padmajanmā tridaśaparivṛḍhaḥ pāvakaḥ pretanātho
rakṣo vārāmadhīśaḥ pavanadhanapatī sūryyacandrau kumāraḥ
dharmaḥ śeṣādrirājāvahṛmapi taralaḥ ṣoḍaśaḥ kautukārthī
māmevaikaṃ kimitthaṃ tripuravadhavidhau ślāghase nārada ! tvam
11.23
indraḥ—( sapraśrayam )
vyāpriyante tvayā svairaṃ nijā avayavāḥ surāḥ
tvamekaḥ pūruṣaḥ stutyaḥ pṛthaggaṇanayātra kim
11.24
maheśaḥ—( svagatam ) aye saṅkocayati māmiyaṃ vrīḍā | tadvisarjayāmi
'nirjarān | ( prakāśam ) ayi bhagavanto gīrvāṇāḥ ! sthīyatāṃ yathāyathaṃ yathāsukhaṃ,
samādiśata ca kimidānīṃ karomi
indraḥ—( sapraśrayama )
trayo'pyete tvayā daityā doṣā iva nirākṛtāḥ
akṣayāṇi jagantyāsanprārthyate kimivādhunā
11.25
tathāpīdamastucūḍācandrāvadātena sphuradbhālākṣirociṣā
nirastamohātimiraṃ tvayā'stu hṛdayaṃ satām
11.25.p1
iti niṣkrāntāḥ sarve