Pramāṇa · Search · About · API

Rupakashatka 14

Rūpakaṣaṭka 14

Language
Sanskrit

Contents

14.1

kṛtiriyaṃ mahārājaśrīparamarddidevasyāmātyasya mahākaveḥ śrīvatsarājasya
hāsyacūr̤āmaṇināmakaṃ prahasanaṃ samāptam
amātyavatsarājaviracitarūpakasaṅgrahe
samudramathanābhidhānaḥ samavakāraḥ
gaṅgādharo ruciraśītakarābhirāmo
bhālākṣivahninibhasambhṛtavāḍavāgniḥ
bibhradviṣaṃ suviṣamaṃ guṇaratna ramyo
bhargaḥ samudra iva varddhayatu śriyaṃ vaḥ

14.2

api ca
tāḥ pāntu vaḥ śikharadanturamandarādrivyāloḍanavyatikarāṅgamayāṃ'mburāśeḥ
yadvegaviklavatayā galitāpavādaṃ
śrīnirbharaṃ madhupoḥ parirambhamāpa

14.2.p1

nāndyante sūtradhāraḥ

14.3

sūtradhāraḥ—( prācīmavalokya saharṣam ) aye prāgalbhyamāsasāda pratyūṣasamayaḥ
tathāhi—
abhyutthitā parilasatkamalākarābvelakṣmīḥ sahasrakaramaṇḍalamabhyupaiti
tanmadhyavartti muravairimukhāravindasandarśanotsavasamutsukatāṃ gateva

14.3.p1

brāhma eva muhūrtte cāhaṃ vibuddhaḥ | na ca mayā kiñcidātmahitaṃ vicintitam
śrūyate hi smārtebhyo “ brāhme muhūrtte utthāya cintayedātmano hitam ” iti
tadidānīmapi cintayāmi | ( nepathyābhimukhamavalokya ) ka ihāsmadīyaḥ ?

14.3.p2

praviśya

14.3.p3

sthāpakaḥ—( sapraśrayam ) ahamasmi | samādiśatu māṃ bhāvaḥ
sūtra0—( saharṣam ) diṣṭyā samprāpto'si | tvameva naḥ paramo hitastadvimṛśyatāṃ, dvādaśāpi bhrātaraḥ kathamiva vayaṃ yugapatkṛtakṛtyā bhavāmaḥ
sthāpakaḥ—( saharṣaṃ śiro'vadhūya ) aho bhāvasya saubhrātram | duṣprāpaścaiṣa
manoratho bhāvasya bhāgyasampadaiva samāsādyate | ādityā api dvādaśa paryāyata eva dvādaśamāseṣu paramaiśvaryabhājanaṃ bhavanti | tadvimṛśya vijñāpayāmi

14.3.p4

kṣaṇaṃ vicintya saharṣam

14.4

yuṣmābhiryaugapadyena sarvakāmārthasiddhaye
paramarddinarendro vā samudro vā niṣevyatām

14.4.p1

•sūtra0—(saharṣam ) sādhu dṛṣṭaṃ sādhu smāritam | kavivatsarājaviracitasamudramathanasamavakārābhinayena naḥ paramarddideva eva pūritāśeṣamanorathaḥ samudro
bhaviṣyati

14.4.p2

nepathye

14.4.p3

evannedaṃ | samudvādo vveva savve maṇorahā ṇivvahanti
sūtra0—( svarapratyabhijñānamabhanīya ) aye ! padmako'yaṃ devyāḥ samudraduhiturviśrambhabhūmirvyāharati | tadedyāvāmanantarakaraṇīyaṃ sampādayāvaḥ ( iti niṣkrāntau )

14.4.p4

prastāvanā

14.4.p5

tataḥ praviśati padmrakaḥ

14.4.p6

padmakaḥ—evaṃ nedaṃ | samuddādovveva savve maṇorahā ṇivvahanti | kathitaṃ
khu me gaṃgādevīe jahā kira savve surā asurā a vivihalāhasamūsuā mahumahaṇapamahaṇāhabambhehiṃ saha maṃtiūṇa maṃdaramaṃthāṇeṇa jalahimahamaṇakaaṇicchaā
saṃvuttā | tā tattha phalissadi lacchīe mahūmahammi pemmakappalaā gae
vi viṇhupadīe daṃsidā viṇhuṇo ālihia lacchī | suṣṭhu ukkaṃṭhido vaiuṃṭho | tā
mahaṇāṇatthevi atthi eso atyo jaṃ lacchīe phalissadi maṇoraho | esā khu
bhavadī gaṃgādevī samudghavallahā pāvaṇāṇaṃ śiromaṇī saṃbhusīsammi viṇhupaammi
māhappeṇa vihiharrūvā savvatta ciṭṭhadi | ( sakhedam ) kaha uṇa lacchīe tā jīvadhāraṇaṃ | ahaha ṇa kaaṃ siṃdhuṇāhamahādevīe gaṃgāe sohaṇaṃ jaṃ lacchīe aggado
vaṇṇidā tahā tahā viṇhaguṇā, vaḍḍhāvido a tassiṃ pemmāṇubaṃdho| ahavā alaṃ me
kheeṇa | ko eassa kajjasiddhīe saṃsao, jahiṃ gaṃgādevīe maṇaṃ pattiāadi
tā iha velāvaṇammi khaṇaṃ vīsamia jāmi | ( kṣaṇaṃ viśramya smaraṇamabhinīya ) aye gaṃgādevīsamappidaṃ viṇhūcittavaḍaṃpi dāva gadrua daṃsemi lacchīe, jāva ṇa sā velāvalī samedi | sā khu maha pesaṇasamae pidaraṃ samuddaṃ velāvaṇāgamaṇatthaṃ pucchantī
āsi | ahaṃvi ṇiavīsa|masuhalālaso ṇiṭṭhurova ṇiṃdido vveva saṃvṛtto

14.4.p7

nepathye saroṣam

14.4.p8

āḥ ! ka eṣa mūrkho vyāharati niṣṭhura iva nindita eveti | nirūpayare
pāpa ! nirūpaya asti tavaivaṃ vyāharato rasanā na veti
paṅkakaḥ—( sabhayam ) āḥ ! ko esa akāraṇaṃ kuppaidi ? ( iti tata ito'valokate )

14.4.p9

tataḥ praviśati kruddho bhagavānniṣṭhurakaḥ

14.4.p10

niṣṭhurakaḥ sakrodhaṃ punarniṃrūpayetyādi paṭhati

14.5

paṅkakaḥ—( svagatam ) aye, bhaavaṃ eso kuppadi | ṇūṇaṃ ṇiṭṭhuretti edassa
ṇāmasamāṇadāe eso kuppadi | ( prakāśaṃ sapraśrayam ) bhaavaṃ ! paṇamāmi tumaṃ
kahiṃ me ṇiravarāhā jīhā gammissadi | ahaṃ khu karuṇāvirahidaṃ ṇiṭṭhuretti attāṇaṃ ṇiṃdemi2
niṣṭhurakaḥ—( svagataṃ savailakṣyam ) aye ātmānaṃ naiṣṭhuryādasāvupālabhate
( prakāśam ) bhadra ! kiṃ punarbhāvānevamātmānamupālabhate
niṣṭhurakaḥ—kva punastava bharttṛdārikā ?
padmakaḥ—bhaavaṃ ! suṭṭhu me tāveṇa uttammadi bhaddidārio
padma0—ciṭṭhadi samuddamajjhammiṃ
niṣṭhu0—(sopahāsam) yā samudramadhye tapyate sā yadi maṇḍale vigatasantāpā bhaviṣyati
padma0—(saropam |) bhaavaṃ ! ṇāmocidaṃ mantesi ṇa daṃsaṇocitaṃ | avanto khu karuṇāparavvasā mantehiṃ tantehiṃ dūattaṇehiṃpi kāmuāṇaṃ pi kāmāiṃ
saṃghaḍāventiṃ
niṣṭhu0—(sakrodham ) āḥ pāpa ! kimālapasi ! | kathamahaṃ puṇḍarīkākṣaprasādamantramapahāya tvadbhartṛdārikāyāḥ smarasiddhimantramārādhayiṣye
padma0—(sapraśrayam ) ayya ! mā kuppa | jammantare khu tuha maṃtehi
bhaavaṃ kamaḷaṇaaṇo pasanno bhodi | devīe uṇa samuddasuāe dūattaṇaṃ viraantassa sahasattia samīhiyaṃ daissadim̐
niṣṭhu0—(sopahāsam ) re re mūrkha ! na tavaivaṃ vyāharato vrīḍā na ca me
śṛṇvataḥ| kathaṃ nu jalamānuṣīsamāgame sakalajagadīśro bhagavānvaikuṇṭha eva
samutkaṇṭhate | tvadbhartṛdārikāyā api mahānayamupahāso yattatra nibiḍeyamāsaktiḥ | nahi vāpīmarālikāyāḥ pitāmahamarālaḥ premapātraṃ bhavitumarhati
padma0—(sagarvam) ayya ! mā evaṃ—
itthīṃṇa savvadaṃsaṇaṃ mohaṇamaṃtaṃ va jayai sohaggaṃ
buḍḍihai ṇaṃ samudde lacchīpemmeṇa goviṃndo
niṣṭhu0—(sopahāsam) yadyevaṃ tadā gataprāyaṃ nārāyaṇasya pāṇigrahaṇam
kimevamuttapyase ? | aho adbhutamadbhutaṃ cakṣuḥpathameva yo nāvatarati kastena saha
premabandhaḥ | re re mūrkha ! asmadādīnāmapi gurava evamupadiśanti—
durdarśo nirguṇaḥ sūkṣmaḥ kevalo'ṅguṣṭhamātrakaḥ
vītarāgo mahāmāyaḥ kṛṣṇastrailokyamohanaḥ

14.6

padma0—(sakrodham) ye evaṃ mannaṃti ṇa te tumhāṇaṃ gurū jāṇanti, ṇa a
tumhārisā suṇenti | aṃdhāṇaṃ aṃdheṣu esa rūvaviseso va eso | peccha re !
peccha ! bhaavado kanhassa rūvaṃ | (iti citrapaṭaṃ darśayati)
niṣṭhu0—(vilokya savismayam) re re ! kva punarayaṃ bhavatā samāsāditaḥ ?
mayā kileha dhyānāya madhusūdanerūpamālikhitam | atrāhaṃ velāvanāśrame vasannaharahaḥ kṛṣṇarūpamidaṃ dhyāyāmi | ekadā varddhiṣṇusindhoḥ kallolenāpahṛtaḥ
padma0—bhaavaṃ ! eso khu samuddadaiāe gaṃgāe samuddasuāe mahumahavirahavihvalāe lacchīe kae mahumahālekkhavasaṇāho cittavaḍo pesido atthi
niṣṭhu0—(sakrodham) arpaya madīyam
padma0—(saroṣopahāsam) appido vi ṇa tuha hatthe ciṭṭhadi| atthi kiṃpi
tuha pāvaṃ jeṇa ālekkhevi ṇa tuha daṃsaṇaṃ dedi devo kanho | ado vveya kallolapellaṇavavadeseṇa tuha hatthādo pabbhaṭṭho cittavaḍo
niṣṭhu0—(sakrodham) āḥ pāpa ! pāpaleśo'pi na me vidyate | idānīṃ
bhavataḥ kaluṣaśīlasya saṃlāpena bhaviṣyati | tadapasarpatu bhavānanyataḥ kuto'pi
padma0—(sagarvam) re re bhagavaṃ ! nārāyaṇaparāyaṇāe dukkaraṃ tavantīe
lacchīe sannihāṇammi kudo me pāvaṃ, kudo a lacchīe maṇorahāṇaṃ asiddhī ?
tahā a—
majjhammi vasai ṇicaṃ surasarijalapūrapuṇṇajalaṇihiṇo
sevāe ahiramantī dūsahavaḍavāhuāsassa

14.7

pujjai hiaammi hariṃ vacchatthalaṇihidakamalamālāe
jhāṇovahāṇalaggā avahīriapariaṇālāvā

14.8

ia dhammakammakalaṇā haripaapaṃkaapasāakāmāe
kaha ṇa phalai lacchīe āhāravihāraviradāe

14.8.p1

saṃpai uṇa ihaṇyeva jalahinīrammi velāvaṇakusumalabkheṇa avadiṃ ruddāṇiṃ aṃcaissidi bhaddidārio
niṣṭhu0—ihāgamiṣyati tvadbhartṛdārikā ?
padma0—adha iṃ2 ?
niṣṭhu0—tadidānīmanucitaṃ samavasthānamiha rāgijanapratyāsattau
padma0—(sakrodham) tae paricattaṃ edaṃ pāvaṇaṃ bhavissadi vaṇaṃ3
niṣṭhu0—(saroṣam) āḥ pāpa ! kimalipasi ? | (iti vṛṣīmudyamya tāḍayitumicchati)
padma0—(sakrodham) ciṭṭha re jāva jalajaṃtuṃ kaṃpi duṭṭhaaraṃ tuha kae kaantaṃ
vāharemiṃ4
niṣṭhu0—( puro'valokya sabhayam ) āḥ pāpa ! tvadanusmṛta eva jalakuñjaro'yaṃ duṣṭaḥ kaścidunmajjati | tayāmi yatastataḥ | ( iti palāyate )
padma0—( nirūpya ) ṇūṇaṃ esā kuṃjaraṃ āruhia lacchī samedi | jissā
uhayapāsammi dīsadi sahī lajjā ghidī a | tā ihayyeva paḍibālemiṃ

14.8.p2

tataḥ praviśati yathānirdiṣṭā lakṣmīḥ

14.8.p3

lakṣmīḥ—sahīo ! addaṭṭhapuvvaṃ maha edaṃ surahikusumapabbhāranibbharabharidaṃ velāvaṇaṃ | tā ihayyeva sahatthāvacidehiṃ kusumehiṃ aṃcaissaṃ bhaavadiṃ
rudāṇiṃ
dhṛtiḥ—jahā suhaṃ bhaṭṭidāriāe
lajjā—ayi kuṃjaresara ! iha thiro bhodu bhavaṃ

14.8.p4

kuñjarastathā tiṣṭhati

14.8.p5

padma0—( svagatam ) iha kahiṃ pi pacchanne pecchāmi dāvaiṃ| ( iti tathā karoti )

14.8.p6

lakṣmīḥ avataraṇaṃ nāṭayati

14.9

dhṛtiḥ—piasahi ! lajje ! peccha taṇuattaṇaṃ bhaṭṭidāriāe
lajjā—suṭṭhu khu dubbalā, ṇa uṇa lakkhīadi lāaṇṇapuṇṇadāe
tahā a—
caṃgattaṇamedāe caṃdassaggasahoarassa sāricchaṃ
raṇaraṇaaduvvalāe ahiaṃ aha hoi acchariaṃ

14.9.p1

lakṣmī:—edha vaaṃsiāo edha | ucciṇīanti kusumāīṃ 1

14.9.p2

sarvāḥ puṣpāvacayaṃ nāṭayanti

14.10

lakṣmīḥ—(saharṣāścaryam)
mālāhiṃ chammāsiamottiāṇaṃ keṇāvi vallīo vihūsidāo
etārisaṃ kiṃ idha vihumāṇaṃ dīhattaṇaṃ dīsadi pāavesum̐

14.10.p1

dhṛtilajje itaretaramukhāvalokanasmitaṃ nāṭayataḥ

14.10.p2

lakṣmīḥ—( sāśaṅkam ) sahīo ! kiṃ idha hasīadi3
lajjā—piasahi ! aṇahiṇṇā khu tumaṃ hasīasi | ṇa edāo mottiamāliāo, viaillaphullāīṃ | edāīṃ kaṃkellikusumāīṃ ṇa viddumadalāīṃ4
lakṣmīḥ—( savilakṣaṃ vihasya ) tā edāīṇyeva ucciṇomham̐

14.10.p3

tathā kurvanti

14.11

lakṣmīḥ—( bhramarabādhaṃ rūpayantī sasambhramam ) sahīo ! ke ede lahua6 ā
pakkhisāvā jantā uḍḍentiṃ ?
dhṛtiḥ—( vihasya )piasahi lacchi7 !
tuha muhaparimalarasiā bhasalā ṇa ramanti peccha kusumesu
uṇhoṇhasāsalaharīsaṃtāvakaraṃbidā bhānti

14.11.p1

lakṣmīḥ—(salajjaṃ sasmitam) sahi ! ṇa tumaṃ pucchissaṃ | piasahi lajje !
kathehi ede de bhasalā je maaraṃdajīvā suṇīanti̍ ?
lajjā—adha iṃ ?
dhṛtiḥ—piasahi ! avacidāiṃ pahūdāī kusumāiṃ | aṃcīadu saṃpai
'bhavavadī bhavāṇī
lakṣmīḥ—āṇīantu pariaṇādo pūokaraṇāīṃ | ( dhṛtistathā karoti )

14.11.p2

lakṣmīḥ pārvatīpūjāṃ nāṭayati

14.12

lajjā—( saprārthanam )
taha aṃcidāsi pavvai ! lacchīe vividhakusumamālāhiṃ
aṃcedu tuha pasāe jaha kaṇhaṃ ṇaaṇakamalehiṃ

14.12.p1

dhṛtiḥ—( saharṣama ) piasahi ! lacchi ! diṭṭhiā vaḍḍhasi | pecchāmi tuha
bāhulaaṃ vāmaṃ papphurantaṃ | pañcāsannaṃ piadaṃsaṇaṃ pisuṇediṃ
lakṣmīḥ—( salajjasmitam ) avehi avehiṃ | ( iti kusumena tāḍayati )
padma0--( svagatam ) daṃsemi edassi avasare kaṇhacittavaḍaṃ imīe
( sahasotthāya ) devi ! pujjīadu edaṃ kaṇhassa rūvaṃ ṇaaṇakusumehiṃ kusumehiṃpi̍

14.12.p2

iti citrapaṭamarpayati

14.12.p3

lajjā—(vilokya saharṣam) sāhu sāhu kiṃ bhaṇṇai pomaassa | jahā
pomao davvāṇaṃ ṇihī tahā suhāṇaṃ tumaṃ ṇihī1
lakṣmīḥ—(saprasādasmitaṃ padmakamavalokya saharṣaṃ citrapadamavalokayantī svagataṃ sāścaryam )
aho rūvaṃ aho rūvaṃ ! | ṭhāṇe mahāmuṇiṇo edaṃ purisottasaṃ aṇimmidaṃ vāharanti| ṇahu ṇahu eārisaṃ rūvaṃ keṇāvi ṇimmīadi | (sotkaṇṭham) hiaa !
diṭṭhiā vaḍḍhasi | kusumido dāva devīe kattāaṇīe pasāapāavo saṃpai uṇa
ālekkhadaṃsaṇapuṇṇadohadeṇaṃ ṇeyeva phalissadi2
padma0—devi lacchi ! kiṃ vilaṃbīadi ? | eso khu cittavaḍo gaṃgādevīe pesido pujjīadu | jaṇaddaṇapūāedhyeva jaṇaddaṇo pāvīadi | kiṃ sunnahiaā tumaṃ ? | ahaṃ khu taeyyeva gaṃgādevīe pādavaṃdaṇaṃ kāuṃ pesido3
lajjā—piasahi ! sohaṇaṃ mantedi pomao | pujīadu cittalihio
mahumaho4
lakṣmīḥ—(salajjaṃ dhṛtimukhamavalokya sagadgadam) appehi pūovaaraṇāī 5

14.12.p4

dhṛtistathā karoti lakṣmīḥ| pūjāṃ nāṭayati

14.13

lajjā—(saparihāsasmitam)
kusumaṃjalisaṃghaḍaṇā vevirahatthāe kaha ṇu saṃpaḍai
gaggiragirā a manto samaggavaṇṇo kahaṃ hoī

14.14

diṭṭhī vāhāuliā tumammi jhāṇaṃ suṇibbharaṃ ṇavari tā
kamalaṇaaṇa ! kamalaṃ aṇuaṃpasu vimalasabbhāvaṃ

14.14.p1

lakṣmīḥ savrīḍasmitaṃ pūjāṃ parihartumicchati

14.15

dhṛtiḥ— (sasambhramaṃ saprārthanam ) mā evam
piasahi ! tujjha pavaḍḍhau kāmamao mahumahammi sambhāvo
nikkāmalaasulaā mā muttiṃ jhatti pāvesu

14.15.p1

lakṣmīḥ sasmitaṃ kusumāñjalimāropayati

14.15.p2

lajjā— (saharṣaṃ saprārthanaṃ citrapaṭe lakṣyaṃ baddhā ) suhaa purisottama ! peccha peccha
bhaṭṭidāriābhattiṃ | bhattigejjho khu tumaṃ jhatti paccāsanno hohi

14.15.p3

nepathye

14.16

āḥ kimetat !
ucchidya svayamutpatiṣṇavatanavaḥ sābhogavegormibhirvaidūryyūhamaraṇyayanti gaganaṃ vṛkṣāḥ sapakṣā iva
etena kriyate yugāntapavanaplāvyantyamākasmikaṃ
durvātena vitanvatā'tibhayataḥ sarvaṃ jagajjaṅgamam

14.16.p1

padma0—( svagatam ) nūnamāyāti surāsuraparivāro murāriḥ | nūnamanveti
taṃ mandrādriḥ, yadeṣa bhīṣaṇaḥ pavanotpātaḥ
lakṣmīḥ— (pavanavegabādhāṃ nāṭayantī ) haddhī haddhī sahīo ṇeedha maṃ piduṇo
mahoahiṇo ucchaṃgaṃ | mae khu bhavavadīe kattāaṇīe vāraṃvāraṃ kaaviviharaaṇapuāe velāvaṇakusumapūānimittaṃ tādaṃ abbhatthia idha āgadaṃ
idha a eaṃ phalaṃ saṃvṛttaṃ
lajjā—(sasambhramam) ṇāarāa ! ehi ehiṃ | (hastī sahasopasarpati)

14.16.p2

sarvāḥ samāruhya samudrapraveśaṃ nāṭayanti

14.16.p3

padma0—(svagatam) aye ! mahoahimaddaṇavuttantaṃ gaṃgādevīkadhidaṃ ṇa
dāva ṇivedaissaṃ | suṭṭhu vihvalā bhavissadi bhaṭṭidāriā | varaṃ idhayyeva edaṃ
parūavanto ciṭṭhāmiṃ | (iti tathā tiṣṭhati)

14.16.p4

nepathye

14.17

madhuripureṣa sphuradurukāmaḥ saha suradaityairjaladhimupetaḥ
tuṅgaśṛṅgasamūhairmaulitāmbaramupaiti mathanodyamahetormandaro girirājaḥ

14.17.p1

padma0—(saharṣam) aniṣṭamadhye'pyadya sambhaviṣyati govindasandarśanaṃ
bhartṛdārikāyāḥ | tadahaṃ tvaritamupasarpāmi jaladhimadhyam | (iti jalanidhiśamabhinīya niṣkrāntaḥ)

14.17.p2

tataḥ praviśati vyomayānena mahendrādisurāsuraparivāro vāsudevaḥ

14.18

vāsudevaḥ—(saharṣakautukam) ayi surapate ! paśya—
vyomāṅgaṇādavatarantridaśāsuraughacchāyājighṛkṣumakarotkaraghūrṇitāmbuḥ
apyatra dūrataravarttini mandarādrāvunmathyamāna iva rājati sindhurājaḥ

14.19

tadvayamavatīrya velāvane pratīkṣāmahe yāvadāyānti brahmamaheśādayaḥ sarve'pi
devāḥ sarve'pi cāsurāḥ sa ca girimandaraḥ | (iti velāvanamadhyāste)
bṛhaspatiḥ—(samantādavalokya sāścaryaṃ sabhayam)
aho vṛddhairvāṅkhaistadiha hṛdayaṃ kṣubhyati paraṃ
duranto'yaṃ manthaḥ prasabhamupahāsāya bhavitā
vidhāyātra snānaṃ sapadi sadanaṃ yāta vibudhāḥ
pramodo yādobhyaḥ prabhavati na cetkopi viṣamaḥ

14.20

indraḥ—( svagatam ) aho ! bṛhaspatermantraparāmarśāṃkatānajaḍasaterbhīrutvam
tadevaṃ tāvat | ( prakāśaṃ sagarvam )
kiyānpārāvāraḥ kamalabhavabhṛṅgārakuharakṣaraddhārārabdhatridivasaridaupādhikasaraḥ
tadetanmanthāya vyavasitamidaṃ daityadiviṣatsamūhasyaitāvadbhavati hasanīyaṃ nahi katham

14.20.p1

solluṇṭham

14.21

dambholipāṇerbalasūdanasya
vācaspate! tvaṃ sacivottamo'si
tadatra dugdhāmbudhidīrghikāyāmutsāhabhaṅgaḥ katamastavāyam ?

14.22

bṛhaspatiḥ—( sāvajñaṃ vihasya ) deva prabho purandara !
trailokyadāhaprabhuraurvavahniḥ
kinnāsya kiṃ nāsya sa kālakūṭaḥ
krodhoddhure'mutra nṛ vṛtraśatro
rakṣāprakāraḥ kavacādikaḥ syāt

14.23

dhanadaḥ—( sagarvaṃ sāvajñam )
jīva payodhermathanaṃ kāraya kiṃ vā nivāraya svairam
śauryaṃ kimatra pātuṃ dugdhaṃ vaḍavānalakathitam

14.24

bṛha0—( sāvajñopahāsam ) dūre'stu śauryam | amunā mahimnaivāsya
cakravāka iva vininvindronno mandaro'tra bhavatu bhramaniṣṭhaḥ
pārśvato'sya parivarttanabhaṅgyā kīṭkā iva bhavantu bhavantaḥ

14.25

vāsu0—( svagatam ) aye ! garvāyate gīrvāṇavargaḥ samudronmathanāya | tatputrīpremapāśaparavaśaścāsmi | tatkiṃ suramantrimantrānusāreṇa samudronmathanodyogaṃ
visṛjya prakārāntareṇa tatpāṇigrahaṇamārabhe, athavā surāsurasarvaiḥ samabhyarthyānītaḥ kathamivaitānatisandhāya bhagnamano rathānkariṣye ! | tadevaṃ tāvat | ( prakāśam )
ayi vācaspate !
nālasaṃ kuliśaṃ śāktaṃ na buddhividhurāsti te
sarvaṃ bhāvi śubhodarkaṃ harau sahacare mayi

14.26

bṛha0—( svagataṃ saharṣam ) aye ! anadhyavasāyottyaiva me sudṛḍhaṃ saṃvṛttaṃ surakāryaṃ, yadevamayaṃ bhagavānmukundaḥ pratijñātavān | tadevaṃ tāvat | ( prakāśam )
pāthonidhirmathita eva samīhitāni
siddhāni tāni madhusūdananirjarāṇām
duṣprāpametadadhigamya vacastvadīyaṃ
pīyūṣamapyatanu samprati pītameva

14.27

indraḥ—( sapraśrayam )
pādodakaṃ tava janārdana ! jāhnavī yā
tattoyapūrṇajalaghermathanaṃ kiyatte
ājñākaraistridaśadānavamandarādyairāḍambaravyatikaro'yamaho vinodaḥ

14.28

vāsu0—( ūrdhvamavalokya ) ayi sahasrekṣaṇa ! dṛśyatāmayamāyātyeva
kamalāsanaḥ | tathāhi—
dugdhāmbudherdugdhamadaḥ pipāsuḥ
paitāmaho'yaṃ taralo marālaḥ
apreryamāṇo'pi pitāmahena
vihaṅgarājādhikamabhyupaiti

14.29

indraḥ—( sakautukamūrdhvamavalokya ) kathamayaṃ bhagavānmaheśo'pi samāyāti vegena ! | adṛṣṭapūrvaṃ mahadetatkautūhalam | devadevo'pi taralāyata eva
kṛṣṇaḥ—mahendra ! maivam—
krīḍantu komalaparākramasanniveśaiḥ
svargesadaḥ surapateḥ pṛthukāmacārāḥ
atyāhite paripatatyatha daivayogāddevo'yameva śaraṇaṃ karikṛttivāsāḥ

14.29.p1

tataḥ praviśati maheśo brahmā ca

14.30

brahmā—( sarabhasamupasṛtya )
udyamaṃ kuru govinda ! pūrṇakāmo bhavācirāt
phalitodyamakhedānāṃ viśrāmo maṇḍanāyate

14.31

maheśaḥ—( maharṣasmitam ) kṛṣṇa ! anuṣṭhīyatāṃ surajyeṣṭhaśāsanam
vāsu0—( sapraśrayam )
ugra ! tvadagrato gāḍhaṃ sarva evotsahāmahe
ujjṛmbhate hi bhṛtyānāṃ kāpi śaktiḥ prabhoḥ puraḥ

14.32

tadāyātu mandarādriḥ
indraḥ—( nabho'valokya ) kṛṣṇadeva ! paśya paśya | ambharāduttīrya pratya[ā]sanno babhūva mahodadhermandarādriḥ
abhyutthita ivātithyānmaināko gauraveṇa yam
samudramadhyasaṅkrāntaprativimbasya kaitavāt

14.33

vāsu0—( saharṣasmitaṃ harakaṇṭhe śeṣamālokya )
nirmokavacaḥ pṛthivīṃ vibhartti
paryaṅkatāṃ yāti jagatpateryaḥ
tasyaiva te mandaraśaila ! manthanetrādhikāraḥ phaṇirājayogyaḥ

14.34

śeṣaḥ—( sapraśrayam )—
dandaśūkasya kīṭasya śaktirevaṃvidhā kva me
prabhuḥ karotu yatkiñcinmayi nyasya svavaibhavam

14.35

maheśaḥ—( sasmitam ) nāgarāja ! avilambitaṃ vidhehi mukundasandeśam
( śeṣaḥ sahasā śivakaṇṭhāduttīrya nāṭyenoḍḍīya dugdhābdhimadhyagatamandaramabhiveṣṭayati )
mahendraḥ—( saharṣollāsam ) agre devā agre devā ! pūrvavadeva avalambanta nāgendranetramubhayapārśvayoḥ | ( sarve tathā kṛtvā viloḍanābhinayaṃ kurvanti | mandarastathaiva tiṣṭhati )
maheśaḥ--( vihasya )
sarve'pi kuṇṭhaḥ kṛṣṇa ! tvāṃ vināmī surāsurāḥ
tvameṣāmadbhuto bāhurniṣpratyūhaścaturbhujaḥ

14.36

tadvyavasyatu bhavān | mā bhavatu viḍambanā surāsurāṇām
kṛṣṇaḥ—( sahasopamṛtya mandaramāvarttayansvagataṃ sotkaṇṭham )
tāmambudhāvatra vicintya lakṣmīmutkampitaṃ niḥśvasitaṃ ca dīrgham !
ujjṛmbhate gadgadaśabdatā me
manthaśramaḥ kintu susaṃvṛṇoti

14.37

tatsāvahitthamāvarttayāmi tāvat | ( iti mandaramāvarttayati )
brahmā—( vilokya sakautukam ) maheśa ! dṛśyatām
krīḍati bhramarakairiba nṛtyanmandaraḥ saha surāsurasārthaiḥ
śeṣapucchamukhabāhuyugasya
drāggatāgatamanojñavinodaiḥ

14.38

maheśaḥ—( saharṣāścaryam ) aho mahatkautukaṃ varttate ! | tathāhi—
sāṭopasampātarayaprakarṣādullāsinastuṅgatarāṅgachaṭāḥ
hastā iva krodhanadugdhavārddheḥ
patantyamī mandaraśailamaulau

14.38.p1

vāsu0—( ākarṇanābhinayaṃ kṛtvā ) tiṣṭhata tiṣṭhata kṣaṇam | nirgacchadiva
kimapi vibhāvyate

14.38.p2

sarve niścalā bhavanti

14.39

vāsu0—( saharṣakautukam )
kathitakuliśapātadurnimittasphuradurumeghavirūkṣagarjitānte
dhvaniriva madhuraḥ kalāpiyūnaḥ
sukhayati mantharavātpayaścaro'yam

14.39.p1

tataḥ praviśanti vedāḥ

14.39.p2

vāsu0—(jñānena pratyabhijñāya svagataṃ saharṣam ) diṣṭyā nūnamamī vedāḥ samāgatāḥ
baliḥ—(sapraśrayam ) bhagavan jagadīśa ! sādhāraṇaḥ prabhurasi surāṇāmasurāṇāṃ ca | samānabhaktivyavasāyeṣu ca parijaneṣu samānaprasādāḥ prabhavo
bhavantīti vicintyam
maheśaḥ—( svagatam ) aye vibhāgalālasā dānavāḥ ! | apriyaṃ ca taddānavārestadevaṃ tāvat | ( prakāśam ) ayi dānaveśa ! alamutsukatayā | kimaucityamacyutātmacyavate ? | tadayameva pramāṇam
kṛṣṇaḥ—( saharṣa svagatam ) sādhu sarvajña ! sādhu, yatkimapi na viśiṣṭaṃ
sandiṣṭavānasi | tadevaṃ tāvat | ( prakāśam ) ayi dānaveśa ! yadyadviniḥsarati
sāgarāttattadyāpi sāgaragarbha eva tiṣṭhatīti sampradhāryatām | vastujātaṃ ca
velāvane pālayantu dikpālā agriyamanirṛtayaḥ | siddhe samudramathanodyame bhargājñayā vibhāgo'stu
baliḥ—yathā rocate'cyutāya
kṛṣṇaḥ—ayi bhagavanto vedāḥ ! samucite'tra velāvane vyapanīyatāṃ
tāvadayaṃ mathanāyāso dikpālaśuśrūṣayā
agnyādidikpālāḥ—( sapraśrayam ) ita ito'tra bhavanto vedāḥ

14.39.p3

parikramya sarve tathā tiṣṭhanti

14.39.p4

kṛṣṇaḥ—( sollāsam ) aye devāsurāḥ ! punarviloḍayata gāḍham | ( sarve tathā
kurvanti )
kṛṣṇaḥ—tiṣṭhata tiṣṭhata tāvat

14.39.p5

sarve tiṣṭhanti

14.40

kṛṣṇaḥ—( nirūpaṇāmabhinīya sāścaryam ) garīyānkaścididānīmāyāti
āyātyarvāgvicīmālāsphūrjatphenāvegābhogāt
garjābhaṅgirvalgatyeṣā pratyagrābdadhvānodārā

14.40.p1

tataḥ praviśatyairāvataḥ

14.41

indraḥ— vilokya savismayam )—
dambholeighātacakitaḥ prasabhaṃ purā yaḥ
pāthodhikoṇakuhare nibhṛtaṃ nilīnaḥ
uttuṅgaśṛṅgasabalaḥ pṛthumanthakhedānmaināka eṣa sa punarbahirabhyupaiti

14.41.p1

kṛṣṇaḥ—( svagatam ) diṣṭyā nūnamayamairāvataḥ karī | ( prakāśam ) ayi
rameśāna ! nirgato'yaṃ gajendrastadvilokyatām
maheśaḥ—( saharṣasmitam ) rājatvamarhati kuñjaraviśeṣo'yam | adhitiṣṭhatu
śeśiraśiśirāṃ velāvanatarucchāyām

14.41.p2

airāvatastathā karoti

14.41.p3

vāsu0—api cālayata punarmanthācalam

14.41.p4

sarve tathā kurvanti

14.41.p5

vāsu0—sthīyatāṃ sthīyatām punaḥ kiñcidāyāti

14.41.p6

sarve sthirā bhavanti

14.42

'baliḥ—(vilokya) ayi vāsudeva ! vyarthamidānīṃ saṃvṛttaṃ mandarāvarttanaṃ, yadidamavastubhūtamiva kiñcinniḥsarati
vāsu0—(svagatam) vyarthameva bhavatāṃ mandarāvarttanam | avastubhūtaṃ ca
sarvaṃ bhavatāṃ bhaviṣyati
indraḥ—sādhuktaṃ dānavarājena | tathāhi—
prāṇamārutahatollasaddhvaṃkṣīrasīkarakṛtotkaravṛṣṭiḥ
vārddhimadhyagataparvataśṛṅgādvyākulaḥ sphuṭamupaiti hayāsyaḥ

14.42.p1

tadavastubhūta evāyam
vāsu0—nirgacchatu niḥśeṣastāvat

14.42.p2

tataḥ praviśatyuccaiḥśravāḥ

14.42.p3

vāsu0—(vilokya svagatam) aye ! ayaṃ hayarāja uccaiḥśravāḥ sarvalakṣaṇasampūrṇaḥ śrūyate | tadevaṃ tāvat | (prakāśaṃ saparihāsam) prabho śambho ! sarvalakṣaṇasampūrṇo'yamaśvamedhayogyo hayo dīyatāṃ bhagavate hiraṇyagarbhāya
brahmā—(saparihāsam) aho ! asmāsu harerhayapratigrahaṃ kārayitumapacikīrṣā
maheśaḥ—(saharṣaṃ vihasya) ayi kṛṣṇa ! semāṅgatvādayamapi hastisavidhamadhyāstām

14.42.p4

uccaiḥśravāstathā karoti

14.42.p5

kṛṣṇaḥ—(sollāsam) aye bhramayantu punarmandaraṃ bhavantaḥ

14.42.p6

devā surāstathā kurvanti

14.43

dhanadaḥ—(sāścaryaṃ savitarkam) aye ! mathanaṃ mantharīkṛtya dṛśyatāṃ tāvat
prahlādanaṃ dravyamudeti kiñci—
ddālakṣyavṛttākṛtisaṃniveśam
yatkāntipūraprasareṇa vārddhiḥ
manthakṣudhā dyāmadhirohatīva

14.43.p1

tataḥ praviśati candraḥ

14.44

indraḥ—( saharṣaṃ savitarkam )
kimayamamṛtakumbhaḥ kinnu manthāpamarddavyathitajaladhidugdhasnehapiṇḍo'yamīdṛk
kimidamananubhūtaṃ bhūtamāhlādi kiñcitkimiva nahi vicitraṃ syātpayodhau vicitre

14.45

kṛṣṇaḥ—(smaraṇamabhitīya svagataṃ sotkaṇṭham )
taccitradṛṣṭaṃ kimu vakramaitadāvirbhavetyambunidheḥ sutāyāḥ
api śrutaṃ yatkusumāyudhasya
mṛtyuñjayatvādamṛtaṃ jigāya

14.45.p1

(nipuṇaṃ nirūpya ) aye ! kalaṅkakaluṣamanyadeva kimapi | na tadvakram

14.45.p2

sakhedaṃ niḥśvasya

14.46

priyāmukhāśayā dṛṣṭirdhāvitā me'tra nirmale
drāgevāpasaratyeṣā kalaṅkagalahastitā

14.47

(nirūpya ) nūnamanena pīyūṣamayūkhena bhavitavyam | (prakāśam) prabho !
śaṅkara ! sudhākaro'yaṃ samprāptaḥ
candraḥ—( maheśamālokya saharṣaṃ svagatam ) diṣṭyā pramathito me pitā pāthodhiryadeṣa mahāmunibhirapi durāsadasandarśano nayanapathamavatīrṇo bhagavānpramathanāthaḥ
maheśaḥ—(sudhāṃśumālokya svagatam ) aye mahāphalaḥ saṃvṛttaḥ pāthodhimatha
nāyāso yadayamāsādito yajvanāṃ parivṛḍhaḥ | (prakāśam) ayi kṛṣṇa !
kakubhi kakubhi varṣan śaityagarbhānābhastīnmathanajanitakhedaṃ khaṇḍayanvaḥ prakāmam
adhivasatu muhūrttaṃ vārddhivelāvanālīṃ
dvijaparivṛḍha eṣa grāmaṇīḥ prīṇamānaḥ

14.47.p1

candrastathā karoti

14.47.p2

kṛṣṇaḥ- (saharṣollāsam) aho ! pāthodhimathanasyādbhutāni phalāni | tadbhūyo'bhivarttatāṃ mandarāvarttaḥ

14.47.p3

surāsurāstathākurvanti

14.48

varuṇaḥ- (puro'valokya sakhedam) āḥ! kimāmūlato vyathitaḥ pāthodhiryadetāḥ samullasanti śevālalatāḥ !
indraḥ- (sāścaryam )
tādṛgvidhairmandaradurvivarttairvināśamāyurjalajantavo ye
prāṇanti te paśyata sadya eva
jhampālivācālitavārddhipūrāḥ

14.49

sarve surāsurāḥ-ahaha ! citraṃ citraṃ modāmahe
aṅgamaṅgamadhikṛtya varddhate
tādṛgeva balavānbalodayaḥ
manthaśailaparivarttanaśramaḥ
sadya eva śamameti dāruṇaḥ

14.49.p1

tatkimetat ?
vāsu0- (vimṛśya ) nūnametā mahauṣadhayo na śevālalatāḥ

14.49.p2

tataḥ praviśanti mahauṣadhayaḥ

14.50

kṛṣṇaḥ- (saharṣam)
amlānapuṣpabharasampadupāsyamānā
mṛtyucchidastvamiva śaṅkara ! puṇyaśīlāḥ
abhyāgatāḥ śiva ! mahauṣadhayastadāsāmājñāṃ prayaccha mahasā hasitānalādām

14.51

maheśaḥ- (saharṣam )
dugdhāmbudhau janma sudhā svasā sā
paropakārāya rasaprakarṣaḥ
āsāṃ prasaṅgena mahānubhāvā
bhavantu velāvanaśākhino'pi

14.51.p1

kṛṣṇaḥ—kriyatāṃ maheśānideśaḥ

14.51.p2

auṣadhayastathā tiṣṭhanti

14.51.p3

vāyuḥ—( sotsāham ) ayi devadānavāḥ ! vivarttayata manthācalam | ahamapi nijavegavaibhavena sahasraguṇīkaromi tadvegam | vitaratu ratnākaro duṣprāpapadārthān

14.51.p4

devadānavāstathā kurvanti

14.52

kuberaḥ—( sāścaryam ) āstāmāstām | paśyata paśyata vividhavarṇatāṃ
mahārṇavasya
kṛṣṇaḥ—( savitarkam )
utpreṅkhanti tuṣotkaṭasya vaḍavāvahneḥ kimetāḥ śikhāḥ
sindhurdaśayate purandaradhanurnirjiṣṇu kiṃvā dhanuḥ
etatkiñcidudīyate'dbhutamayaṃ dravyāntaraṃ kiñca vā
yajjyotirnicayairghanaṃ kavacito netrāyate sāgaraḥ

14.52.p1

tataḥ praviśanti vividhavarṇāni ratnāni

14.53

kṛṣṇaḥ—( nirūpya saharṣam ) aye ! ratnāni samāgatāni | idameteṣu kimapi māṃsalaṃ kuṭilaṃ pradhānaratnam | ( sotkaṇṭham )
śṛṅgāritāśeṣasamudrapūramidaṃ manohāri na rociṣaiva
janmāntaropārjitabandhukalpaṃ
hārdādapi drāvayatīva cetaḥ

14.54

tadāvedayāmi devadevasya| śrīkaṇṭha ! nirūpaya nirūpaya| ratnāni samāgatāni
maheśaḥ—( saharṣam ) adya kṛtārthā pṛthivī | nanu vaktavyaṃ samāgatāni
nidhānāni, samāgatā lakṣmīḥ , samāgatamamṛtam | tadidānīm—
ete'tra pāvanaśiromaṇayo bhajantāṃ
velāvanābharaṇatāṃ maṇayo muhūrttam
āyāmibhiḥ kiraṇabāhubhiramburāśerāprabhrakālaparirambhamivārpayantaḥ

14.54.p1

ratnāni tathā tiṣṭhanti

14.54.p2

vāsu0—( svagataṃ saharṣam ) hṛdaya ! hṛdaya ! diṣṭyā varddhase kamalāvalokanapratyāsattyā | nahi nahi maheśāvyāhṛtayo vṛthā bhavanti | (prakāśaṃ sotsukyam )
tvaradhvaṃ tvaradhvaṃ surāsurāḥ | bhramayantu bhavanto manthācalam

14.54.p3

sarve tathā kurvanti

14.54.p4

indraḥ—( sāścaryaṃ sasambhramam ) śāmyatu śāmyatu tāvanmathanāvarttaḥ | avatarati kimapi saumyataraṃ vastu

14.54.p5

sarve sāścaryaṃ nirūpayanti

14.55

vāsu0—( vilokya savitarkam )
samullasatsaumyamahomahormiḥ
sahodaraḥ kiṃ bhavitāyamindoḥ
apūrako netramahotsavasya
madhye sa tādṛṅ na tu kālimāsti

14.56

indraḥ—( nirūpya sāścaryam ) aho ! sahasaiva nirgatya sphuṭībabhūva strīrūpamidam
vāsu0—( vibhāvya sāścaryam ) aho ! rūpamasyāḥ
adhijalanidhigarbhaṃ ko'pi lāvaṇyavārddhirnivasati janirasyāstatra nūnaṃ babhūva
bhavati hi kathamitthaṃ yogyatā'syaiva vārddheramṛtakarasudhāyā yatprasūtiḥ praśasyā

14.57

api ca—
asyāḥ sphuratkāntivibhūṣitābdheḥ
kalloladolātaralāṅgayaṣṭeḥ
āpūrayantyāḥ kakubho'kṣipakṣmairākalpamevābharaṇatvameti

14.58

(pratyabhijñāya svagataṃ sotkaṇṭham ) nūnamiyaṃ gaṅgayā ālikhya kathitā sā payodhiputrī bhaviṣyati | tathāhi—
ālekhye dṛṣṭaitāṃ yaścetasi paricayo mamāṅkuritaḥ
utpallavaḥ sa sahasā sahasrabhāsatvamabhyeti

14.58.p1

tataḥ praviśati lakṣmīḥ

14.59

lakṣmīḥ—haddhī ! haddhī ! aho maha haajīvassa kahiṇattaṇaṃ jaṃ eārise
vi visamavaiare ṇa ṇīharadi | ( puraḥ kṛṣṇamālokya sapratyabhijñamiva ) kathaṃ ālekhvadiṭṭhaṃ taṃ suhaaṃ aṇuharadi esā rūvariddhī | ( niḥśvasya ) ahavā kudo eārisāiṃ
bhaggāīṃ ? | kiṃ karemi | tahavi ahiramadi idha me diṭṭhī | ( iti aśramavalokate )
vāsu0—( svagataṃ saharṣam ) hṛdaya ! diṣṭyā varddhase | mahatyapi sambhrame sākūtamiva dṛṣṭamasyāḥ | tathāhi—
sābhogavegamathanaklamasambhṛtoṣmakṣīrābdhivīcipaṭalīparitāpitāni
aṅgāni me śiśirayanti saroruhākṣyā
akliṣṭasṛṣṭalaharīsuhṛdaḥ kaṭākṣāḥ

14.60

maheśaḥ—( lakṣmīṃ dṛṣṭvā svagatam ) nūnamiyaṃ sā bhāvinī puruṣottamasya vallabhā
lakṣmīstadevaṃ tāvat | ( prakāśaṃ sākūtam ) ayi puruṣottama ! samuddharaitāmadvitīyāmaśaraṇāṃ pāṇigrahaṇena yoṣitam
lakṣmīḥ—( svagataṃ saharṣam ) kathaṃ eso purisuttamo ! | edaṃ esa kovi
avaro mahāṇubhāvo ādiśadi | tā kiṃ aṇukaṃpissadi maṃ paāvaī2
vāsu0—eṣa sampādayāmi śivanideśam | ( iti pāṇiṃ prasārya lakṣmīmānayati )
lakṣmīḥ—( svagataṃ sotkaṃṭhaṃ vaikuṇṭhakaṇṭhamavalambamānā ) acchariaṃ acchariaṃ
tādassa mahaṇadukkhe virahe caṃdādivaṃdhuvaggassa
ukkamaṇe pāṇāṇaṃ ko eso pahariso jāo
(prakāśaṃ vivṛtya samudramavalokya sakhedam) aho me piduṇo mahaṇaveaṇāe
pañjāulattaṇaṃ
•vāsu0—(sollāsam)
muñca subhru ! bhayameṣa te pitā
prārthyate na khalu mathyate'mbudhiḥ
āgatānavadati devadānavānmandarastamavahelaniṣṭhuram

14.60.p1

(svagatam) iyadeva me sukhaṃ, parārthaḥ kāyakleśo'paraḥ | (iti satrīḍaṃ kathañcathamapi
kaṇṭhāttāmavatārayati)
lakṣmīḥ—(saharṣamātmagatam) aṇūbhūdaṃ mae amaaṃ, aṇubhūdo caṃdo, aṇaṇubhūdaṃ mae eaṃ vaaṇamahurattaṇaṃ | tā ṇūṇaṃ esa so jeva suhao | saṃvadanti te
gaṃgādo āaṇṇidā guṇā edassiṃ
vāsu0—(sapraśrayam) ayi parameśa ! āgateyaṃ lakṣmīḥ
maheśaḥ—kṛṣṇa ! kṛṣṇa ! prathamata eva mayā jñātaṃ, yattaralāyitamasya
jananya ratnākarapatnyā mama maulimandākinyā | (gaṅgāṃ prati) ayi gaṅge kāmarūpe ! viśramaya velāvane kamalālayām

14.60.p2

gaṅgā sahasotthāya tathā karoti

14.60.p3

baliḥ—(svagataṃ saviṣādam) aho ! durāśayatāmiva maheśakeśavādīnāmavadhārayāmi | yadete dhārayanti, na vibhajante pāthodhimathanopāttāni vastūni
(sāvajñam) bhavatu | paścādapi bāhubalenaiva sulabhānītarāṇi vastūni, yāvanna
diviṣadaḥ pīyūṣaṃ nipīyarāmarā bhavanti | tadamṛtāvirrbhāvasamaye mayā avahitena
bhāvyam | tadevaṃ tāvat | ( prakāśam ) sakhe kujambha ! ehyehi
kujambha0—( praviśya ) kimādiśyate ?

14.60.p4

baliḥ | karṇe evameva

14.61

kujambhaḥ—( saharṣollāsam ) siddhametat
indraḥ—bhagavannārāyaṇa ! tvatparāyaṇo'yaṃ vyavasāyaḥ | kimidānīmeva
mandāyase ?
vāsu0—( mandaramāvarttayansvagataṃ sotkaṇṭham )
yāvadbabhūva hariṇārbhakalocanāyāstrāsapragalbhaparirambhasukhopabhogaḥ
bāhvorbalaṃ matibalaṃ vyapanīya kāmastāvadviḍambayati māṃ karavai kimatra

14.61.p1

( prakāśaṃ sāvahittham ) ayi gīrvāṇāḥ ! ayi dānavāḥ ! sarvaprāṇena paribhramayata punarmanthācalam

14.61.p2

sarve tathā kurvanti

14.62

dhanadaḥ—paśyata paśyata kumbhānāmiva mukhānyutpreṅganti
indraḥ—( sasambhramam ) āstāmāstāṃ tāvanmandarāvarttanam | kathaṃ samagrā
eva kumbhāḥ samuttaranti | ( savitarkam ) kimamī sphuṭitatvādviviktāḥ kathamanyathottānamukhāstarānta
dhanadaḥ—( savitarkam ) vicitrā kimiyamuttānamukhī kaumbhī nauradbhutanidhau payodhau !
vāsu0—( nirūpya saharṣam )
kaumbhī dhruvaṃ nauriyamabhyupaiti
vinirmitā kittu nidhānakumbhaiḥ
yasyāḥ prasiddhā bhuvanatraye'pi
dāridryavārddhestaraṇe prasaktiḥ

14.63

indraḥ—( sāścaryam ) kṛṣṇa ! kṛṣṇa ! paśya paśya upanidhānakumbhaṃ kiñcidaparaṃ vinirgacchati | ( kṣaṇa nirūpya saharṣāścaryam )
kumbho'yamambhonidhipūramadhyādatyadbhutaḥ ko'pyudayāṃbabhūva
asaṃstutaṃ kiñcidudañcayanti
yadgandhavāhāḥ paramapramodam

14.63.p1

kṛṣṇaḥ—( saharṣa svagatam ) nūnamanena pīyūṣakumbhena bhavitavyaṃ, yadasya
sandarśanādeva mamāpyantarātmā praharṣavyākulatāmupaiti | ( prakāśaṃ saharṣam ) maheśa !
maheśa ! diṣṭayā varddhase pīyūṣasamāgamena | nidhānakumbhā apyamī samāgatāḥ
maheśaḥ—( saharṣaṃ sasambhramam ) kṛṣṇa ! kṛṣṇa ! avahitenātra bhavatā bhavitavyam | svayameva sambhāvayantu velāvanaṃ nidhānakumbhāḥ | āhūya samarpaya
hutabhujaḥ pīyūṣakumbham
kṛṣṇaḥ—( saharṣamuccaiḥkāram ) pāvanaśiromaṇe pāvaka ! ehyehi
baliḥ—( sasambhramamiva ) sakhe kujambha ! svayameva devadevo janārdanaḥ
pāvakamāhvayate | tattvaṃ gatvā samānaya velāvanātpāvakam | ( iti kākṣeṇa vīkṣate )
kujambhaḥ—( sahasā nirgatya pāvakaveṣaḥ praviśya sapraśrayam ) kimādiśati devadevaḥ
keśavaḥ ?
kṛṣṇaḥ—( saharṣam ) sakhe śociḥkeśa ! mukhamasi sarveṣāṃ, mukhyo'si
sarveṣu, tadgṛhāṇa pīyūṣakumbham | ( kujambha pratīcchati )
kṛṣṇaḥ—( sopahāsamiva ) sakhe śikhin ! kiṃ punastvaṃ mandatejāḥ saṃvṛttaḥ?!
kujambhaḥ—( sapraśrayam ) kimasmadādīnāṃ tvatsamīpe'pi tejaḥ samudīyate ?

14.63.p2

iti niṣkrāmati

14.63.p3

baliḥ—( svagataṃ saharṣam ) sādhu sādhu samarthitaṃ kujambhena
vāsu0—( saharṣotsāham ) ayi dānavāḥ ! kṛtakṛtyāḥ saṃvṛttāḥ smastadidānīmuddāmarabhasāḥ sahasraguṇabalena calayata manthācalam

14.63.p4

sarve tathā kurvanti

14.64

vāyuḥ—(sabhayam) ahaha ! kruddhamivedānīṃ baivarṇyamāpadyamānamambhonidhimavalokayāmi | itaśca kaścidduṣṭo jalajanturiva nirgacchati
indraḥ—(samyagvibhāvya) naiṣa jalajantuḥ
bhīṣaṇo'tikuṭilaḥ kaṭhinātmā
marmakarttanavicakṣaṇavakraḥ
aṅkuśaḥ khala ivaiṣa payodherduṣṭaceṣṭitanidhiḥ samupaiti

14.65

dhanadaḥ—(sāścaryam) paśyata paśyata | itaścāyam—
duḥsahaḥ surapateriva daṇḍo
daṇḍa eṣa samupaiti kaṭhoraḥ
yadbhayena jalajantusamūho
dūrato'pasarati kvacidandhau

14.66

vāyuḥ—(sabhayam) samullasatkāntipūrānusāradṛśyamānaśarīro mīnaḥ kaścidito'bhivarttate
indraḥ—(nirūpya) maivam
āvarttate timirayaṃ yadi tatkimasya
sparśādvidīrṇatanavastimayo mriyante
saktābhirāmapulakotkarasaṅkalāṅgastadvāridherayamudañcati maṇḍalāgraḥ

14.66.p1

vāsu0—ayi parameśa ! paśya paśya | parikupitaḥ pārāvāraḥ
maheśaḥ—(sāvajñam) kimasya sainikāḥ sāyudhā vinirgatā utāyameva
svayamudāyudho vikrāmati ? | gabhīro'yaṃ mahātmā vaideśikaḥ kopaprakāreṇu | mathanāyāsollasitāni mahānubhāvāni svayamāyudhāni niṣkrāmanti | tadetāni sādhidevatāni namaskṛtya vāsaya velāvane | devānāmevaitāni sulabhāni mahate phalāyabhaviṣyanti

14.66.p2

kṛṣṇaḥ tathā kṛtvā punastathaiva mathanāvarttaṃ pravarttayati

14.67

mahendraḥ—( vilokya sāścaryam ) kṛṣṇa ! kṛṣṇa ! paśya paśya | āścaryamayaṃ
kimapyatipramāṇaṃ marakataratnaṃ samullasati
vāsu0—( nirūpya )
ānandasandohanidānaśakterudīyate pātramidaṃ surāyāḥ
tadṅghagādhairyagrahagāḍhalagnaṃ
bhṛṅgotkaraimārkitaṃ vibhāti

14.68

dhanadaḥ—( sasambhramam ) atyāhitamatyāhitam paśyata tāvaditaḥ
ihopariṣṭādvihagā bhramantaḥ
kallolavātopahatāḥ patanti
parāsavo'mī timayo bhavanti
drāgāranālatvamupaiti dugdham

14.68.p1

indraḥ—( vibhāvya ) paśyata paśyata | vinirgataiva kācidiha vallī
kṛṣṇaḥ—( nirūpya ) nūnaṃ viṣamidam | ahaha ! atyāhitamāpatitam
śiva ! śiva ! surā samāgatā, viṣaṃ cāgatam
maheśaḥ—( sasambhramam ) kṛṣṇa ! kṛṣṇa ! sādhidaivataṃ dravyadvayamidaṃ prasādya
velāvane niveśayatu bhavān

14.68.p2

kṛṣṇastathā karoti

14.68.p3

mahendraḥ—( sarabhasam ) ayi surāsurāḥ ! tathedānīṃ samadhikabalā viracayata viloḍanaṃ , yathā samāsāditādbhutapadārthāḥ punarviloḍanāya na spṛhayāmahe

14.68.p4

sarve tathā kurvanti

14.68.p5

nepathye kalakalaḥ

14.68.p6

vāsu0—( samākarṇya sasambhramam ) āḥ ! ka eṣa mandarāparapārśve surāsurāṇāṃ
bhīṣaṇaḥ kalakalo vijṛmbhate ?

14.68.p7

punarnepathye

14.69

dhūmaḥ preṅkhati ko'pi sārddhamaśucirnetrāṇi nirvāpayan
jvālaughāstṛtamāraṇapraṇayinaḥ preṅkhanti paścādamī
dugdhaploṣavirūkṣagarvaviṣamacchaṅkāravācālitaḥ
kṣīrābdhiḥ punareti mecakaruciḥ ko'pyeṣa boṣarbudhaḥ

14.70

vāsu0—(sabhayaṃ sāścaryaṃ samantādavalokya) kathamahaha ! kṣaṇādeva na kimapi
paśyāmi
naṣṭaḥ kutra mahārṇavaḥ kva nu yayau tādṛksa manthācalo
vidrāṇaḥ kva phaṇīśvaraḥ kva nu gatāste hanta devāsurāḥ
dik cakraṃ jvalayadbhiraṅkuśamiladdhorāndhakārormibhiḥ
pātālāyitarodasīparikaraḥ ko'yaṃ prakāro'bhavat

14.70.p1

maheśaḥ—(sasambhramam) ayi kṛṣṇa ! pālane tava niyogastadidānīṃ saha
devāsuraiḥ samudramathanopāttavastūni gṛhītvā kvacitparipālaya | ahamenamanarthaṃ
śamayāmi

14.70.p2

iti niṣkrāntāḥ sarve