Pramāṇa · Search · About · API

Rupakashatka 15

Rūpakaṣaṭka 15

Language
Sanskrit

Contents

15.1

prathamo'ṅkaḥ
dvitoyo'ṅkaḥ
( tataḥ praviśati kapaṭakāminīveṣo vaikuṇṭhaḥ sakhīveṣo vainateyaśca )
vainateyaḥ—( saharṣam ) ayi janārdana ! sakalajagarūpasya keyaṃ bhavato'dbhutarūpanirmāṇanaipuṇe ślāghā ?| adya punaryadidaṃ bhavatā vanitārūpamāviṣkṛtaṃ
nahi tadbhavatāpyanubhūtapūrvam | kiṃ punarayaṃ puruṣaśūnye velāvane nikuñje nirarthako
bhavatā saphalīkṛtamadanaprāktanasukṛtaparipāko hevākaḥ prasāryate ?| tathāhi—
dṛśordvandvaṃ khelatyalasamalasaṃ karṇasavidhe
naṭantī bhrūvallī kusumaviśikhaṃ vījayati ca
muhuḥ smerasmeraṃ madayati mukhāmbhoruhamidaṃ
svataḥ kṣobhaṃ yāsi tvamapi mukuraṃ paśyasi yadā

15.1.p1

vaikuṇṭhaḥ—sakhe vainateya ! arthaśṛṅgāro'yamadbhūto mahate'rthāya pragalbhate
hevākābhinayaṃ cātrākasmikapuruṣāgamanaśaṅkayā prasārayāmi
vaina0—( sasambhramam ) kathaṃ śabda iveha śrūyate ! | nūnamāyāti kaścit
vaikuṇṭhaḥ—( sāśaṅkam ) sakhe vainateya ! taditaḥprabhṛti yoṣidbhāvābhinayarthamāvābhyāṃ prākṛtabhāṣayā tadanurūpaḥ kṛtārthīkṛtakusumacāpaḥ saṃlāpaḥ kriyatām
vaina0—( patrāntarālairālokya apavāritakena ) āyāta eva sānucaraḥ kaścinmahānubhāvaḥ puruṣaviśeṣaḥ

15.1.p2

tataḥ praviśati baliḥ kujambhaśca

15.2

baliḥ—( saparitoṣam ) sakhe kujambha ! sādhu sādhu bhavatā kṛtaṃ, yanmahatā naipuṇena pīyūṣamānītam | kiṃ punaḥ pīyūṣaṃ labdhamapyalabdhameva, yanmayā na
samāsāditā jaladhikanyāvamānilāvaṇyā kāpi kanyā
kujambhaḥ—( svagataṃ sajugupsam ) aho ! asya madanamohāndhatā, yadayamamṛtaṃ kāminīsamāgamādadharamavadhārayati | ( prakāśaṃ sapraśrayam ) tadapi na bhavato balavadbhāgyasya balairduṣprāpamavadhārayāmi
vaikuṇṭhaḥ—( svagataṃ sopahāsam ) dvayamapi duṣprāpaṃ bhaviṣyati
baliḥ—sakhe kujambha ! kiṃ punarito mṛgamadāmodaḥ pravarttate ?
kujambhaḥ—( āghrāṇamabhinīya sāścaryam ) ayi dānaveśa !
nāyaṃ vipinalatānāṃ sahasraśaḥparicito hi tadgandhaḥ
mṛgamadaparimalalaharī piśunayati kimapyadhiṣṭhānam

15.2.p1

tadutthāya nirūpayāmi tāvat | ( tathā kṛtvā saharṣāścaryam ) dānaveśa ! ehyehi
kṛtārthaya cakṣuṣī | adyaprabhṛti te saphalaṃ janma | adṛṣṭapūrvaṃ paśya kanyāratnam

15.2.p2

baliḥ sotkaṇṭhamuttiṣṭhati

15.3

vaina0—( apavārya ) vaikuṇṭha ! abhinīyantāṃ vipralambhānubhāvāḥ
vaikuṇṭhaḥ—( svagatam )
taistaiḥ pṛthuśvasitapāṇḍimatānavādyairyai vipralambhamabhinetumahaṃ samīhe
so'yaṃ payonidhisutāvyavadhānaduḥkhasandhukṣito bhavati samprati satya eva

15.3.p1

vaina0—piyasahi mohaṇie ! kiṃ uṇa attāṇaṃ aṇavekkhiya evaṃ uttammasi ? | sāhesu me ṇiviṇaadiṭṭhaṃ taṃ suhaaṃ
mohanikā—ṇiuṇie ! alaṃ sāhideṇa | ṇahu ṇahu teṇa sārikkheṇa
tihuaṇammi kovi atthiṃ
baliḥ—( ākarṇya sotkaṇṭham ) kiṃ punaritthamadbhutasambhāvanayā sukṛtī sudṛśā kṛtārthīkriyate
kujambhaḥ—ehi tāvatprakaṭībhavāvaḥ

15.3.p2

ubhāvupasarpataḥ

15.4

nipuṇikā—( sahasotthāya sapraśrayam ) mahābhāa ! paṇāmo bhaṭṭidāriāem̐
baliḥ—( sagadgadam ) abhilaṣitamāsādayatu bhavadbhartṛdārikā
vaikuṇṭhaḥ—( svagatam ) gadgadagalitākṣarāpi sampūrṇeyamupaśrutirbhaviṣyati
kujambhaḥ—(uttarīyamāsanavatkṛtvā) idamalaṅkarotu dānavendraḥ
baliḥ—(upaviśya saharṣotkaṇṭhaṃ svagataṃ sāścaryaṃ)
anubhūtapūrvamitthaṃ strīratnaṃ na khalu vedhasaḥ śilpe
madanasya bhuvanajayinaḥ śaktirmāyāmayī kimiyaṃ ?
(prakāśaṃ sakhīrūpaṃ vainateyaṃ prati) bhadre ! keyaṃ bhavadbhartṛdārikā ?| kiṃ nimittamuttāmyati ?
nipuṇikāveṣo vainateyaḥ—mahābhāa ! esā khu kamalāe kaṇiṣṭhā
samuddaduhidā | jadopahudi imīe kovi abbhudarūvo suhao siviṇae puloido
tadopahudi abbhaṃtaraviaṃbhamāṇaḍāhaḍḍā maraveaṇāe ṇiviḍavilayāvaguṇṭhaṇā
kilammadi | paraṃ paramasāhasiavva ṇa bīhedi maraṇādo | aṇṇahā—
agghāi karuaṇaṃ kā jhaṃpai kā malayagaṃdhavāhammi
kā jīvie saaṇhā kulaaṃṭhakuhūmuṇiṃ suṇai

15.5

(sākūtasmitam) saṃpai uṇa tumhāṇa daṃsaṇādo pahudi kiṃpi kiṃpi āsattiṃ va vihāvemi | kā muṇedi atthi tumhāṇa siviṇayadiṭṭhasārikkhavaṃ ṇa veti̍
(nipuṇikāveṣaṃ vainateyaṃ tarjayanniva tiryagavalokanaiḥ savrīḍamadhomukhaṃ tiṣṭhati)
baliḥ—(sautsukyaṃ sotkaṇṭham)—
māmanugṛhāṇa mugdhe ! dṛkpātairamṛtapāṭavagrahitaiḥ
jīvitamajīvitaṃ me samprati subhru ! tvadāyattam

15.5.p1

vaikuṇṭhaḥ avāṅmukha eva sasmitaṃ paśyati

15.6

baliḥ—(saharṣotkaṇṭha svagatam)—
locanasarojamālā premaguṇeneyamadbhutā grathitā
viśrāmyati mayi diṣṭyā sutanoḥ saṃvaraṇamāleva

15.6.p1

(prakāśam) sakhe kujambha ! sambhāvito'smi suhṛdā prasādena | kiṃ punarvirayati gururno bhagavānbhārgavaḥ ? | sa hi mayā amṛtaprāśanamahotsave agrāsanārthe
sandhānakaṃ preṣya samāhūtastatki sandhānakaḥ paṅguḥ karmāntaravyagro vā guruḥ ?

15.6.p2

tataḥ praviśati sandhānakenānugamyamāno bhārgavaḥ

15.6.p3

sandhānakaḥ— (sapraṇāmam) dāṇavesa ! eso bhaggavo gurū saṃpatto1

15.6.p4

baliḥ sasambhramaṃ yathāvadupasthāya praṇamati

15.6.p5

śukraḥ— (saharṣam) varddhatāṃ varddhatāṃ kaliḥ | (svagataṃ savailakṣyam) āḥ kathaṃ me
harṣabharavyākulasya baliriti vaktavye kaliriti samāgatam ! | bhavatu | yātu
tāvadaviditamevaitat
sandhānakaḥ— (vṛṣīmupanīya) alaṃkaredu edaṃ ajjo2
śukraḥ— (upaviśya kanyārūpaṃ vaikuṇṭhamālokya svagataṃ sāścaryama) aho adṛṣṭapūrvamadbhutamidaṃ strīrūpaṃ prajāpateḥ sarge | tatkeyaṃ māyāmayīva ?

15.6.p6

strīrūpo vaikuṇṭhamnaiva savrīḍamāste

15.6.p7

baliḥ—(saharṣam ) bhagavanbhārgava ! ratnākarasya tanayeyamaparā rūpopahasitakamalālayā mayi sarāgā | ataḥparaṃ bhagavānpramāṇam
śukraḥ— (saharṣam) kimatra vimṛśyamasti | niṣpratyūho bhava sarvābhyudayaparamparāṇāṃ pātram

15.6.p8

nepathye

15.7

na manyate sudāruṇaṃ daivametat | yadetairgṛhītasakalasamudropārjitadravyairdevairapahastitāḥ parityaktasamarāṅgaṇāḥ samāpatanti viklavā dānavāḥ
baliḥ— (sakrodhamutthāya) āḥ ! kiṃ durbalo baliḥ saṃvṛttaḥ ?, yadevaṃ bhaviṣyati
kujambhaḥ—sañjaya sañjaya sainyāni
śukraḥ— (vāmāṅgimpanadanaṃ sūcayitvā svagataṃ saviṣādam) āḥ ! kathaṃ madupaśrutidurnimittaṃ durnimittāntaramapyanuvarttate | tadevaṃ tāvat | (prakāśam) ayi dānavarāja ! na yujyate tadājimahotsavaḥ | samprati samuditā devāḥ
baliḥ—(sopahāsam) guro bhārgava ! jānātyeva bhavānbalerbalam | tatkimidamucyate ? | (sasaṃrambham) .
mahoḥstambhavivūrṇitena tarasā yenaiva manthādriṇā
pāthodhiḥ sa tathā tathā pramathitastadbhavyajātaṃ dadau
tenaivādya vṛthā bhujoṣamacapalān niṣpiṣya daityadruho
bhūyo'syāḥ pitaraṃ karomi sahasā durddharṣaharṣotkaṭam

15.8

śukraḥ—daityapate ! kṛtāmṛtaprāśanasya bhavato mṛtyuñjayasya sukhāvahaḥ
samarārambhaḥ
baliḥ—(sagarvam) guro ! bhaiṣajyamātramidaṃ pīyūṣam | kimanena ?
asāgarotpannamatīva citraṃ
pīyūṣametadbhujayordvayaṃ me
nirmāya yadvairikulāvasānaṃ
mamāmaratvaṃ sahasā bibhartti

15.9

pratijñātamidaṃ mayā bhagavato guroḥ purataḥ
pīyūṣābhyadhikaṃ praharṣasuhitānsaṃsārayātrārtyajo
dhārātīrthagatāyuṣaḥ pratibhaṭānkṛtvā raṇaprāṅgaṇe
tvayyagrāsanapūjite kulagurau sārddhaṃ suhṛdbāndhavaiḥ
mohinyā saha kāntayā sarabhasaḥ prāpnomi no vā sudhām

15.10

mohinīveṣo vaikuṇṭhaḥ—(svagataṃ saharṣam) diṣṭyā bhagnastāvadbhārgavasya
mantraḥ | diṣṭyā kṛtāntadolāmiva duṣpratijñāmārūḍho baliḥ
śukraḥ—(sakrodham) bale ! avasannaṃ dānavakulaṃ yadevamasadgrahagṛhīto bhavān | tadapyavabodhayāmi bhavantam
caritraṃ pātaṅgaṃ yadasisikhini prāpuracirānmahādaityāste te madhumurahiraṇyākṣanarakāḥ
idānīṃ vaikuṇṭhaḥ kimu sa mahilābhāvamagamadyadetatprāgalbhyaṃ sphurati bhavato dormadamayam

15.10.p1

vaikuṇṭhavainateyau sākūtamanyonyamavalokya saṃvaraṇaṃ nāṭayataḥ

15.11

baliḥ—(sagarvam) guro bhārgava ! kiṃ pralapasi ? | mahileva mamāgrato
vaikuṇṭhaḥ | etadeva bhavatāmahamābhyarthaye—
vicitrarūpāmanubandhirāgāṃ
svayaṃ sametāṃ mahate sukhāya
kanyāmapūrvāṃ paripālayaitāṃ
mābhūnmamāyaṃ viphalaḥ prayāsaḥ

15.11.p1

sakhe kujambha ! apanaya me pīyūṣabhājanam

15.11.p2

kujambhaḥ upanayati

15.12

baliḥ—( pīyūṣabhājanamādāya kanyāveṣaṃ vaikuṇṭhaṃ prati )—
pīyūṣametaddayite ! gṛhāṇa
tvameva pīyūṣamidaṃ vṛthā me
sampūrṇakāmā katicinmuhūrttairbhava priye yāmi raṇotsavāya

15.12.p1

iti pīyūṣapātramagrato dhārayati

15.12.p2

kan‍yārūpo vaikuṇṭhaḥ—( sakaruṇaṃ sagadgadamiva ) samaravijayatthaṃ pautthe ajjau( ityardhokte salajjamiva sagadgadam ) duve tiṇṇi muhuttāiṃ paḍivālaissaṃ | puṇo edaṃ ṇiruvauttaṃ taṇuṃ pāvaasamāāgaṃmi parissaissa̍ṃ 1
baliḥ—( sasambhramam ) subhru ! ka idānīṃ śokāvasaraḥ ? | āgataprāyo'ham

15.12.p3

iti tvaritapadaṃ niṣkrāmati

15.12.p4

strīrūpo vaikuṇṭhaḥ—( svagataṃ saharṣam ) siddhaṃ samīhitena mahāpratyūheneva gatamanena | tadalamihasthitena | tadevaṃ tāvat | ( prakāśaṃ salajjamiva ) piasahi ! karehi
hatthe edaṃ amaabhāaṇaṃ | ṇiuṇiā khu tumaṃ | ṇahu kahavi tumāhinto edaṃ
pabbhaṭṭhaṃ bhodi | puṇovi tae edaṃ āṇidaṃ 2

15.12.p5

vainateyastathā karoti

15.13

śukraḥ—( svagataṃ sāśaṅkam ) āḥ ! parakare bhavati pīyūṣaṃ viśaṅkate ca mamātmā tatkimatra karavai | bhavatu kimanena balereva durvilasitamidam
vaikuṇṭhaḥ—( svagatam ) alamidānīṃ vilambena| ( anusmṛtya )| vidruvāya pāvakamānayāmi| ( iti pāvakasmaraṇamabhinayati )
śukraḥ— ( samantādavalokya sasambhramam ) āḥ kimatet ?
viśālajvālābhiḥ kavacayati dikkakramacirānmahādhūmastomarmarjanayati nabhaḥ pīvarataram
atikāthāddagdhaṃ taralayati ca kṣīrajaladhiṃ
vinā kalpāpāyaṃ prasaratiṃtarāṃ ko'yamanalaḥ ?

15.14

api ca—
dhūmastomakardanādiva gataṃ kutrāpi tigmatviṣā
tatkṛtyaḥ kriyate tadeṣa śikhinā śaśvatprakāśaḥ svayam
jvālājālaparamparābhiranilavyāghūrṇitābhirbalādbhūyo viśvamidaṃ hiraṇmayamahābrahmāṇḍabhāṇḍāyate

15.14-2

tatkimatrocitam ?
vaikuṇṭhaḥ—piasahi ṇiuṇie ! | ṇatthi tassa suhaassa bhaddaṃ | tā ehi
jalaṇapasaṃgeṇa attāṇaṃ kaatthaṃ karemha̍ | ( ubhauvuttiṣṭhataḥ )
śukraḥ—( svagataṃ sāśaṅkam ) aho'syāḥ pūrvānurāga eva maraṇāntaṃ prema
gṛhītāmṛtaiva caiṣā pāvakapraveśamārabhate | tadvayamapi na mayā parirakṣitam | bhavatu
vārayāmi | ( prakāśam ) ayi kalyāṇi ! kimakalyāṇamidamakasmādārabhyate ?
pratipālaya katicinmuhūrttān
vaikuṇṭhaḥ—( saviṣādaṃ salajjāṃmava ) ajja ! kiṃ aṇayyocidaṃ mantesi | evaṃ
pyeva tassiṃ tuṭṭasisse baddharāgāe maha ucidaṃ bhodi2
śukraḥ—ayi mugdhe ! tavāmṛtasya ca rakṣārthaṃ tvatsamakṣameva dānaveśvareṇābhyarthito'smi | tadyadi vāryamāṇā na nivarttase tadagnistambhamapi kariṣye
vaikuṇṭhaḥ—( svagatam ) haste gataṃ tāvadamṛtaṃ saṃvṛttam | tadidānīmasyāpi
paśyāmi kautukam | ( prakāśam ) karedu ajjo jaṃ ucidaṃ bhodi3
śukraḥ— (agnistambhamantrābhinayaṃ kṛtvā sāścaryam) ahaha ! !
viśālaphālaiḥ prasamaṃ prasarppannāgrato jhampati tīvratejāḥ
na manyate mantramayaṃ prayogaṃ
vīravratāviṣṭa ivaiṣa vahniḥ

15.14-2.p1

vimṛśya

15.15

api layasamayotthe vītihotre prayuktā
nahi nahi vimukhīsyādbhārgavī mantraśaktiḥ
satatamasuravaṃśadhvaṃsabaddhāvadhānaḥ
kvacidapi tadihāsti krodhanaḥ kaiṭabhāriḥ

15.16

tannirūpayāmi dhyānena | (dhyānābhinayaṃ kṛtvā svagatam) ahaha ! ! murārirayaṃ
mahilārūpastatsampravṛttastāvadanarthaḥ | kimadyāpi bhayena ? | (prakāśaṃ bhagavopahāsāt )
vaikuṇṭha ! vaikuṇṭha !
dhigdhigtsudhāṃ vārvviviloḍanotthāṃ
dhigdhiṅca tadurlabhavastu jñānam
kinnāma nāsaṃ danujapravīrai -
vaikuṇṭha ! yattvaṃ mahilākṛto'si

15.16.p1

vaikuṇṭhaḥ—(sopahāsaṃ mahilārūpaṃ parityajya) bhārgava ! tvameva nayamārge nipuṇaḥ | kimitthaṃ vyāharasi ?
vainateyaḥ—(strīrūpaṃ parityajya sopahāsam) daityācārya ! sādhayāmastāvat
tvamapi gatvā daityaiḥ sahāgrāsanībhavāmṛtaprāśanamahotsave

15.16.p2

iti niṣkrāntāḥ sarve

15.16.p3

dvitīyā'ṅkaḥ

15.16.p4

tataḥ praviśati kṛṣṇo lakṣmīśca