Pramāṇa · Search · About · API

Rupakashatka 16

Rūpakaṣaṭka 16

Language
Sanskrit

Contents

16.1

kṛṣṇaḥ- (lakṣmīṃ vibhāvya svagataṃ saharṣotkaṇṭham) nūnamīdṛgvidhastrīsargaśilpe
vaideśika eva vedhāḥ | tathāhiindoḥ kalāstridaśapādapapallavāni
pīyūṣamujjvalaruco maṇayaśca te te
yasyādbhutopakaraṇāvaliritthamasti
sraṣṭuṃ sa eva bhavati prabhurabdhirenām

16.2

( sakhedam ) kiṃ punarimāṃ viṣādavaśaṃvadāmiva vibhāvayāmi ? | ( vimṛśya )
nūnamasyāḥ pāṇigrahaṇasamayapratyāsattimākarṇya kanyābhāvasulabhamāvirbhavati
vaimanasyam | bhavatu sambodhayāmi | ( prakāśam )
muñca priye ! pitṛviyogabhayākulatvaṃ
netre niyantrayasi kiṃ caraṇāṅgulīṣu
tvatsaumanasyasukhasañcayanaikatānaḥ
sthāsyāmi subhru ! jalajantuvadantarabdheḥ

16.2.p1

lakṣmīḥ-( svagataṃ saharṣam ) evaṃpi bhodi, ādu āsāsedi maṃ suhao ?
( prakāśaṃ sabāṣpagadgadam ) kudo edaṃ mahaṇaveaṇādo pahudi daṃsaṇamettaṃpi maha dullahaṃ
devadārūvassa tādassa | edaṃtyeva tava rūvaṃ paḍaaṃḍaṃ pecchāmi 1
kṛṣṇaḥ- ayi sutanu ! pratyāsannameva tava tātadarśanam | nanu prabhuṇā
pinākinā prajāpatipramukhatridaśairapi lobhavaśavihitānaucityairaparādhīnamivātmānamāśaṅkamānairbhagavantamambhodhimānetuṃ varuṇaḥ preṣito'sti | gāmbhīryāvadheśca
tava tātasya mandarāvarttamātreṇa kā vedanā ? | mathanārjitadravyajātādapi yadyadyasya mahodadhirdāsyati tattasya bhaviṣyati | tatsamāśvasītu bhavatī
kṛṣṇaḥ- ( vibhāvya svagatam ) aho saṅkaṭaṃ kanyakānām

16.2.p2

lakṣmīḥ samāśvasya sakaruṇasnehaṃ sāgaramavalokate

16.3

jñātiviśleṣavaikalyātpriyalābhamahotsavāt
muhurjvalati kanyānāṃ prīyate ca muhurmanaḥ

16.4

tadevaṃ tāvat | ( prakāśam ) priye priye !
āśleṣalālasamiladbahuvīcibāhuḥ
kāraṇḍavakvaśitakalpitapeśalāsīḥ
tvāṃ draṣṭumutka iva sambhṛtanetralaśīḥ
lolākṣi ! rājati calattimiramburāśiḥ

16.4.p1

lakṣmīḥ saharṣamāste

16.5

kṛṣṇaḥ—( vāmākṣisyandanaṃ sūcayitvā svagataṃ savipādam ) āḥ ! kimadyāpi ko'pi pratyūho'sti ? | ( nepathye ) kaṣṭaṃ kaṣṭam
ahnāya lumpanniva sarvalokānākāśamāśāḥ pṛthivīṃ pidhāya
kalpāntakālābhinaye paṭīyānvijṛmbhate ko'pi naṭo'ndhakāraḥ

16.6

api ca—
upārjitāḥ sāgaramanthakhedāścandrādayo'mī paramāḥ padārthāḥ
durvātabādhāvidhurāḥ prasahma
punardhiyāsanti payodhimadhyam

16.6.p1

kṛṣṇaḥ—( śrutvā sasambhramamuccaiḥ kāram ) ayi dikpālāḥ ! pālayata pālayata
muhūrttaṃ prayatnena yāvadāyāti vainateyaḥ | sa hi mayā viṣavegaviklavasya kapardino
vārttāmupalabdhuṃ preṣitaḥ | ahaṃ ca pīyūṣaṃ kamalāṃ ca parirakṣannasmi | iha kila niralasā lālasatā durdetyānām | ( sanirvedakhedam ) āḥ ! kathaṃ so'pi śivo'satyaśiva iva saṃvṛtto yaḥ kālakūṭamātrārdapi dāruṇāṃ vipadamanubhavati

16.6.p2

tataḥ praviśati kṛtakapaṭakarpaṭivepo bhārgavaḥ

16.7

bhārgavaḥ—( sāvegaṃ sasambhramam )—
kṛṣṇa ! kṛṣṇa ! vilīyante mamāṅgāni viṣoṣmaṇā
dehi dehi tadetanme pīyūṣaṃ kiṃ vilambyase ?

16.8

kṛṣṇaḥ— (svagataṃ saviṣādam) āḥ! kaṣṭaṃ kaṣṭaṃ dṛṣṭamadṛṣṭapūrvam | ahaha !.
idameva durnimittaṃ yaddhoro'ndhakāro yaddāruṇaḥ samīraḥ | tatpāyayāmi pīyūṣaṃ, na
punarasya samīpe paśyāmi vainateyam | aho mahadidaṃ vimarśasthānam
tathāhi—
dahatu dahatu ghoraḥ śaṅkaraṃ kālakūḍho
nahi nahi tadapi syāditthamatyākulatvam
abhinayamapi divyasyānabhijño vidhātuṃ
sa hi parataratejomūrttirārttairadhṛṣyaḥ

16.8.p1

tannirūpayāmi dhyānena | (dhyānābhinayaṃ kṛtvā sakrodham ) āḥ śukra vaṭo !
kimidaṃ kṛtavānasi ? | śaṅkaraveṣadharo'si dvijo'si ceti kṛtāparādho'pi na me
vadhyo'si | tadgaccha yāvanna śivanayanagocaratāṃ prapadyase

16.8.p2

śukraḥ sabhayaṃ tirodhatte

16.8.p3

tataḥ praviśati vainateyenānugamyamānaḥ śaṅkaraḥ

16.8.p4

kṛṣṇaḥ— ( vilokya sapraśrayamutthāya sākūtasmitam ) namo namo niṣkapaṭaśaṅkarāya | ita āsyatām
śaṅkaraḥ—(vainateyopanītama| sanamabhiprādya sasmitam ) kṛṣṇa ! kṛṣṇa ! keyamadbhutā
tavādya viśeṣoktiḥ
kṛṣṇaḥ—( sasmitam ) kiṃ vijñapyate sarvajñāya ?
śaṅkaraḥ—(saharṣa vihasya) kṛte pratikṛtaṃ samucitamārabdhaṃ bhārgaveṇa | tvayā
hi kṛtakaitavakāntārūpeṇa vañcitā daityāḥ| pratyāhṛtaṃ pīyūṣam | kimucyate tvayaivedaṃ
vicitrarūpaṃ dviṣatkāryanirvahaṇakoṭimāropyate | tatkiṃ cirayati vārddhimānetuṃ
preṣito varuṇaḥ ?
kṛṣṇaḥ—ayi vainateya ! tvamapi maheśādeśena gatvā tvaritamānaya
sāgaram
vaina0—(katicitpadāni dattvā vyāvṛttya ) āyāntyamī brahmādayo devāḥ, eṣa
cābhyeti varuṇenānugamyamāno ratnākaraḥ | tatkimenemete pratyutthātuṃ gatāḥ ?
kṛṣṇaḥ—vainateya ! nahi nahi | ete kila bhārgavotpāditamāyāndhakāradurvṛttavidravacandrādidhāraṇodvignā nūnaṃ tīradeśe militāḥ samāyānti
(tataḥ praviśanti yathānirdiṣṭā brahmādayo devā varuṇenānugamyamānaḥ sāgaraśca )
maheśakṛṣṇau-(sapraśrayamutthāya ) abhivādayāvahe atrabhavantaṃ jagajjyeṣṭham | ita āsyatāṃ saha mahendrādibhiryathāyatham
sāgaraḥ-(sapraśrayam ) eṣa vaḥ praṇamati samudraḥ
kṛṣṇaḥ-(sagauravam ) niṣīdatu pratyāsanno'tra savaruṇo bhavān | •

16.8.p5

sāgaraḥ tathā karoti

16.8.p6

lakṣmī:-(sakaruṇaṃ sāstram ) tāda ! kiṃ edaṃ saṃvṛttaṃ ? | ( iti kaṇṭhe lagati )
samudraḥ-( sakaruṇaṃ ) putri putri ! mā viṣīda | bhadraṃ bhaviṣyati nirvahaṇaṃ rudraprasādena
maheśaḥ-(apavārya) kṛṣṇa kṛṣṇa ! na śaknomi mukhamasya darśayitum

16.8.p7

iti maviṣādamadhomukhyamabhinayati

16.9

samudraḥ-(sapraśrayam )
dākṣiṇyatastrijagadīśa ! kimākulo'si ?
paśya prasannanayano mukhamunnamayya
śreṣṭho'si me nahi nahi prabhumātrakastvaṃ
manye'vamānamapi mānamahaṃ bhavattaḥ

16.10

api ca | nāhaṃ klībo'smi na cānyena kenāpi parābhūto yadevaṃ viṣīdati
devastathāhicañcadvīcicapeṭatāḍitamugvairdṛṣṭo'smi daityaiḥ kadā
mainākaṃ parirakṣituṃ kuliśataḥ śakto'hamekaḥ param
sambuddho'smi mayā'ntaraurvadahanastrailokyadāhotsukaḥ
sarge'pi pralaye'pyakhaṇḍamahimā śambhoḥ prasādādaham

16.11

śaṅkaraḥ-( saharṣaṃ sagauravam ) kimucyate ?
sargastvamādyastvayi labdhajanmā
sasarja saptāpi jaganti vedhāḥ
sarvopajīvyo'si tavopajīvyo
na sindhurājaḥ kvacidasti kaścit

16.11.p1

tadidaṃ gṛhāṇa dravyajātam | kṣamasva naścāpalam
samudraḥ—( saharṣaṃ sapraśrayam ) bhagavanbharga ! anugraho'yaṃ mayi kṛtaḥ | kimidānīṃ pratyarpaṇena nigrahaḥ kriyate ?
śaṅkaraḥ—tadbhavaneva svamukhena vibhajya sammānayatu devān
• samudraḥ—eṣa sampādayāmi devādeśam | ( samantādavalokya ) vinodayanta
madutsaṅgamākandaviyogavedanāṃ viriñcivadanāravindakānane susvarā vedendindirā

16.11.p2

vedāḥ saṅkrāmanti

16.11.p3

samudraḥ—kṛtārthayatu māṃ pramathanāthaśironepathyapadavīmāsādya bha
ścandramāḥ

16.11.p4

candrastathā karoti

16.12

lakṣmīḥ—( svagataṃ saviṣādam ) kaṃṭhammi saṃṭhidaṃ maha jīvidaṃ | ṇa jāṇe kiṃ
bhaṇissadi tādo
kṛṣṇaḥ—( svagataṃ sotkaṇṭham ) idānīṃ me sukṛtaparipākasya phalāvasaraḥ
samudraḥ—( saharṣam ) ujjvalayatu matkulaṃ kamalākarakamala parigraheṇa
bhaktajanānugrahagrahelo govindaḥ | ( iti lakṣmīpāṇi kṛṣṇapāṇau niveśayati ) ayaṃ cāstu
kanyāmahādānasya dakṣiṇākaustubho maṇiḥ | ( iti kaustubhamarpayati )
kṛṣṇaḥ—( lakṣmīṃ vibhāvya svagataṃ sotkaṇṭham )
ye tanau sutanormagnāḥ kandarpasya śarāṅkurāḥ
matpāṇicumbakākṛṣṭaste'mī romāñcakaitavāt

16.12.p1

samudraḥ—ayaṃ ca niṣkandayatu durdāntadaityakulakamalakānanaṃ devarājādhyāsanopabṛṃhitasturagarājoccaiḥśravasahacaraḥ kumbhīndraḥ

16.12.p2

airāvataḥ sahoccaiḥśravasā puruhūtamāśrayati

16.12.p3

samudraḥ—ete'pi sakalajagadupakṛtiparāṇāṃ mahauṣadhīnāṃ ratnānāṃ cādhāratayā dhanyatarā bhavantu merumandarādayo dharādharāḥ | ( auṣadhayaḥ saha ratnairmerumandarādīnāśrayanti )
samudraḥ—svīkurvantu kṛtadāridyanidhanāni nidhānāni dhanādhinātham

16.12.p4

nidhānāni tathā kurvanti

16.12.p5

samudraḥ- aṅgīkarotu sakalajagadāhlādakāriṇīṃ vāruṇīṃ kṛtāhitavināśaṃ pāśaṃ ca varuṇaḥ| ( varuṇastathā karoti )
samudraḥ- aṅkuśaṃ mahāyudhamādāya pragalbhatāṃ ripuvaṃśaviśasane niraṅkuśo
gandhavāhaḥ| ( vāyustathā karoti )
samudraḥ- kalayatu jagadrakṣāparāyaṇaṃ kauṇapanāyakaḥ kṛpāṇam | ( nirṛtistathā karoti )
samudraḥ-bhavatu ca sakalajagatprāṇaśamanaḥ śamano'munā daṇḍena caṇḍataraḥ

16.12.p6

yamaḥ saharṣamutthāya daṇḍamādatte

16.12.p7

samudraḥ- viṣamurīkṛtya durdharṣatarā bhavantu vāsukipramukhā mahoragāḥ
viṣamataramidaṃ ca

16.12.p8

vāsukiḥ saharṣamutthāya viṣamādatte

16.13

samudraḥ-sarvadevamukhyamuparyuparyamadhitiṣṭhatu pīyūṣam | etatprāśanena bhavantu
nirjarā amarāḥ surāḥ | ( pīyūṣaṃ vahnimāśrayati )
samudraḥ- (saharṣollāsam ) ayi bhagavanpīyūṣamayūkhaśekhara !
adya tvayā pramathanātha ! kṛtaḥ kṛtārtho
manyopamardamahamutsavameva manye
dravyāṇyamūni vitarannamarārthisārthe
yadvātṛtāmupagato'smi kimanyadīhe

16.14

tathāpīdamastuaudāryaśauryarasikāḥ suvvayantu bhūpāḥ
sanmārgavāsitadhiyo vilasantu lokāḥ
varṣantu baddhaparitoṣabharāḥ payodāḥ
sārasvatotsavamayāḥ kavayo bhavantu

16.14.p1

iti niṣkrāntāḥ sarve

16.14.p2

tṛtīyo'ṅkaḥ
iti mahākavivatsarājaviracitaḥ samudramathanābhidhānaḥ samavakāraḥ samāptaḥ