Rupakashatka 3
Rūpakaṣaṭka 3
- Language
- Sanskrit
Contents
- 3.2 — 1 part
- 3.3 — 2 parts
- 3.4 — 7 parts
- 3.9 — 4 parts
- 3.15 — 8 parts
- 3.16 — 2 parts
- 3.27 — 2 parts
- 3.28 — 4 parts
3.1
samāpto'yaṃ karpūracaritābhidhāno bhāṇaḥ
kṛtiriyaṃ mahākavervatsarājasya
mahāmātyavatsarājaviracitarūpakasaṅgrahe
rukmiṇīharaṇa īhāmṛgaḥ
daramukulitanetrā smeravaktrāmbujaśrīrupagiripatriputri prāptasāndrapramodā
manasijamasabhāvādbhāvitadhyānamudrā
vitaratu rucivaṃ vaḥ śāmbhavo dambhabhaṅgiḥ
3.2
api ca—
upalaśakalakalpaḥ kaustubho yāmiko me
hṛdi nva ramaṇīnāṃ vāryate kena yātrā
tvamasi kuvalayābhāstatkaṭākṣopamarhairbhaṇitibhiriti lakṣmyāḥ pātu mūkau murāriḥ
3.2.p1
nāndyante
3.3
sūtradhāraḥ—( saharṣam ) diṣṭyā manoratha iva drāgupagataḥ paritoṣayati
māmabhinayasamayaḥ | ahaṃ hi kāliñjare cakrasvāmiyātrāsamāgatavidagdhasāmājikairādiṣṭo'smi | yadadya candrodaye devasya cakrasvāminaḥ purato rukmiṇīharaṇākhyaḥ
kavivatsarājaviracita īhāmṛgo'bhineyaḥ | ( sotsukyam ) kiṃ punarviśrabdhāyate mama
parijanaḥ ?
sthāpakaḥ—( praviśya ) bhāva ! tvaryatāṃ tvaryatāṃ samatikrāmatyabhinayavelā
paśyatu bhāvaḥ
udayagirikuraṅgīrāgapāśena kṛṣṭaḥ
paripatatu kuraṅgo mā mamāyaṃ vimūḍhaḥ
iti hṛdi kṛtaśaṅko nūnameṇāṅka eṣa
tvaritapadamupaiti vyomarāṅgasya madhyam
3.3.p1
sūtra0—( vihasya ) aho me parijanasya nijadoṣāropaṇe parasmūrddhani naipuṇam | bhavanta eva viśrabdhā, bhavanta eva māṃ tvarayanti
sthāpakaḥ—( vihasya ) kṣāmyatu kṣāmyatu bhāvaḥ | sa tava prasādabhūmirduḥśīlo nāma śailūṣaḥ kāmapi kanyāṃ durlabhāmanyakāmāṃ samīhamānaḥ sambodhya
sambodhya niṣidhyamāno vilambamiyantaṃ kāritavān
3.3.p2
nepathye
3.4
ayi yūthanātha ! kariṇīṃ kāmapi ramaṇīṃ kuruṣva ramaṇīyām
abhramusamāgamabhrāśiśrāntiriyaṃ dāruṇā bhavataḥ
3.4.p1
ākāśe
3.4.p2
ayi bhadra ! gatvā śrāvayaitāṃ gāthāṃ taṃ duḥśīlaṃ śailūṣaṃ, taṃ ca śiśupālam
3.4.p3
nepathye
3.4.p4
śrāvaya śailūṣaṃ, mā śiśupālam
bhavantyeṣā'vimṛśyakārī vipadāmāspadam
sūtra0—mārṣa ! akrūro'yaṃ rukmiṇīśiśupālapariṇayāsūtraṇāśravaṇājjhagiti pragalbhamāṇaroṣāṅkuro vyāharati | tadedyāvāmanantarakaraṇīyaṃ sampādayāvaḥ !
3.4.p5
iti niṣkrāntau
3.4.p6
prastāvanā
3.4.p7
tataḥ praviśatyakrūraḥ
3.5
akrūraḥ—( saroṣāścaryam ) aho ! bāliśatvaṃ śiśupālasya | yadayaṃ madhukaiṭabhāripremasarasīrājahaṃsīṃ rukmiṇīṃ nijamanomaṇḍale balena vāsayitumabhilaṣati | kathitaṃ hi me subuddhyā parivrājikayā rukmiṇīvṛttāntam
pulakodgamapīnāṅgī kṛṣṇavivāhaṃ niśamya sā bhavati
manute vivāhamanyaṃ svapravivāhaṃ kuraṅgākṣī
3.6
rukmiṇīdhātreyikayā suvatsalayāpītthaṃ niveditam | te hi rukmiṇīprahite ye'pi kṛṣṇaṃ nirūpayituṃ suguptamāgate | sā ca subuddhiparivrājikā
rukmiṇyā gaurīmantropadeśagururanulaṅghayanideśā | rukmiṇīkṛṣṇavivāhāya ca
ye'pi te kṛtapratijñe gate | daivamagrataḥ pramāṇam | athavā varayatu varayatu
śiśupālo rukmiṇīm | alaṃ me harṣāvasare vaimanasyena
so'yaṃ mahānabhyudayo yadūnāṃ yaditthamāgāṃsi karoti caidyaḥ
tadraktavarṣaikasamo murāreḥ krodhāgniruttiṣṭhati nānyathāsya
3.7
na cādyāpi kaṣati karṇau kṛṣṇasya rukmiṇīvarāntaraparigrahavārttādurvātāvattaiḥ | aho ! mahadvaimanasyamāyātaṃ janārdanasya | kathitaṃ hi me tadāsannaparijanena—
kiṃ kathyate śravaṇamātraparigrahe'pi
dattotsavā danujavairaṇi rukmiṇī sā
ālokiteva nikaṭāntikaṭīkṛteva
sotprāsacāṭuvacanairanumoditeva
3.8
tadahaṃ tameva devamupasarpāmi sandhukṣayāmi roṣānalamasya cedīndradāruṇadurṇeyodantadāruṇā | (parikramya puro'valokya) aye ! prāpta evāhaṃ sabhāsaudham
(nirūpya saharṣam ) kathaṃ dvāvapīha rāmakṛṣṇau | aho ! jagadvikhyātā bandhuprītiranayoḥ | tathāhi—
eke rāmaṃ marakatamayā bibhrate bimbitāṅgaṃ
kṛṣṇaṃ caike sphaṭikaghaṭitā vyaktamevodvahanti
tatsaubhrātraṃ sahajasubhagaṃ saṃvidānairmanojñaiḥ
saudhastambhairapi kimanayoḥ kalpitaḥ saṃvibhāgaḥ
3.9
kathaṃ pratīhāramātraparijanāvetau ! | kimetat ! | (katicitpadāni datvā )
kiṃ punarimau krodhāviṣṭāviva dṛśyete | tathāhi—
kapolau svedāmbhaḥkaṇakavacitau dṛṣṭiraruṇā
vapustāmracchāyācchuritamadharau vepathumayau
pralambaghnasyetthaṃ bhavati madayoge'pi racanā
vinā krodhotsedhaṃ na punaramarātijayinaḥ
3.9.p1
tadupasarpāmi | (ityupasarpati )
pratī0—(sapraśrayam ) ayi devau rāmakṛṣṇau ! praṇamati yuvāmakrūraḥ
3.9.p2
akrūra praṇamati
3.9.p3
kṛṣṇaḥ—(sālasyamiva ) āsanam
3.9.p4
pratīhāraḥ āsanamupanayati
3.10
akrūraḥ—(sapraśrayaṃ saṃsambhramam ) kiṃ punaratra bhavatorvaimanasyamiva paśyāmi ?
kṛṣṇaḥ—(sāvajñam ) na kiñcit
rāmaḥ—(saroṣāveśam ) ayi akrūra ! vīrakṛṣṇa eva kṛṣṇaḥ | ākarṇayatu bhavān
govarddhanamacalendraṃ tṛṇalavabuddhayaiva yaḥ kilātulayata
vīrastṛṇāya kṛṣṇaṃ tameva bata manyate rukmī
3.11
akrūḥ—( sādharyama ) rukmī śārṅgapāṇau garvāyata iti na pratyeti
hṛdayam
kṛṣṇaḥ—( sāvalepasmitam ) pratīhāra ! nivedaya yathāvṛttam
pratī0—iha mayā kṛṣṇadeve samāgacchati vijayatāṃ deva ityudīritam
tataḥ kaścidiha bahiḥsthito bandī sasaṃrambhaṃ babhāṣe
āruhya devabhaṇitiṃ bhuvi bhavyabhogān
re bhūbhujā bhajata muktamudhābhimānāḥ
saṃrambharukmiśaragocaratāṃ gatānāṃ
yuṣmākamastu surasadmani devaśabdaḥ
3.12
api ca—
dāvāgnimāliṅgati kaḥ pramattaḥ
kṛṣṇāhinā krīḍati helayā kaḥ
prāṇāḥ priyāḥ kasya na jīvaloke
ko rukmiṇaṃ roṣayate raṇāya
3.13
akrūḥ—( sasaṃrambham ) tataḥ kimuktaṃ rāmeṇa ?
pratī0—paścāddihāyātaṃ pralambāyiṇā kṛṣṇavīreṇa kimanuktamāsīt
akrūḥ—( sotsukyama ) kimuktam ?
pratī0—evamuktaṃ samānaya taṃ vīraṃ samarāṅgaṇam
paramānandakṛddānaṃ yugapattava rukmiṇaḥ
draviṇena kṛpāṇena kariṣye samarāṅgaṇe
3.14
akrūraḥ—sādhuktaṃ kṛṣṇadevena | ahaṃ punarna pratyemi murārau rukmī vairāyate
chāgo muhurvalgati gāḍhagarvvaśchāgena sārddhaṃ prasaratpramodaḥ
kaṇṭhīravaṃ vīkṣya saśabdakaṇṭhaṃ ko vetti vaiklavyamupaiti kīdṛk
3.15
bandinastu vandyā eva | kinnete vadanti | ayi vīra śiromaṇe kṛṣṇadeva !
tvadīyanandakāndolamārutenāpi saṅgamaḥ
vaikuṇṭhaḥ kampate'tyarthaṃ rukmiṇaḥ paramo guruḥ
3.15.p1
ākarṇito mayā avinayaḥ śiśupālasya | na ca vijñapayituṃ yujyate tatra
prahitapriyaṃvadasyānāgamane
3.15.p2
nepathye
3.15.p3
kaḥ ko'tra bhoḥ | nivedayata kauṇḍinapurādāgataṃ priyaṃvadam
3.15.p4
pratīhāraḥ sahasopasṛtya priyaṃvadena saha praviśati
3.15.p5
priyaṃvadaḥ—( sahasopasṛtya ) eṣa priyaṃvadaḥ praṇamati
akrūraḥ—( upaviśya ) nivedayatu bhavān
3.15.p6
priyaṃvadaḥ upaviśya tiṣṭhati
3.15.p7
akrūraḥ—( svagatam ) mukhavikāraṃ evaṃ vyākaroti prayojanāsiddhim
tadapi punaḥ pṛcchāmi | ( prakāśam ) priyaṃvada ! vijñapaya
3.15.p8
priyaṃvadaḥ tathaiva tūṣṇīmāste
3.16
akrūraḥ—priyaṃvada ! kiṃ na vijñapayasi ?
priyaṃ0—jai viṣṇaviduṃ ucidaṃ bhodi tā kinna vinnavemi | ko maha
tahā viṣṇavide dudīaṃ jīhaṃ daissedi
rāmaḥ—( sasaṃrambham ) kinna vijñapayasi yathāvṛttam ? | kimiha tavaiva kimapyāgaḥ ?
priyaṃ0—( sabhayam ) tadavi ahaṃ na viṣṇavissaṃ | lehocceva eso viṣṇaveduṃ | ( iti lekhamarpayati )
akrūraḥ—( vācayati )
yaśodāyāḥ stanyaistava tanurayāsīdupacayaṃ
vanānteṣu bhrāntastvamasi saha taistūrṇakaśartaiḥ
yadi tvādṛkkaścidvata nṛpatiputrīṃ varayate
tadānīṃ kaḥ krodhaḥ kimu na śaśinaṃ vāñchati śiśuḥ
3.16.p1
priyaṃ0—esa uṇa leho sisuvāleṇa ruppiṇīkae pesido | ruppiṇāvi
padaṃ kesavassa daṃsayissasitti bhaṇia maha hatthe samappido
3.16.p2
iti dvitīyaṃ lekhamarpayati
3.17
akrūraḥ—( vācayati )
gataḥ puṣṭiṃ bālyātprabhṛti ciramābhīrabhavane
tataḥ svāmidrohādvyatikarasamārūḍhamahimā
savaikuṇṭhaḥ śūro yadi hṛdi vilagro'sti sutarāmakuṇṭho'smatkhaṅgastadayamapi gaṇyo'stu bhavatām
3.18
śiśupālasya prakṛtiduḥśīlasya nedamadbhutam | rukmiṇaḥ punaḥ prakṛtivaiparītyamidam | ( sāścaryam ) priyaṃvada !
śruto bhūtāveśaḥ kimu na bhavatā tasya viṣamaḥ
priyaṃ0—( vihasya ) to kadhaṃ iarakajje kusalo ?
akrūraḥ—pradatto'yaṃ lekhaḥ kimu na madirāpānasamaye
priyaṃ0—ṇaṃ hu ṇa hu
akrūraḥ—na kṛṣṇastenānyo manasi kalito bhrāntivaśataḥ
priyaṃ0—( sopahāsama ) avarovi kiṃ kanho balabhaddabhāduo vasudevasuo
devaīnaṃdaṇo 4 ?
akrūraḥ—-dhruvaṃ kruddhaḥ kālo vighaṭayati sadbuddhimacirāt
3.19
rāmaḥ—( sasaṃrambham )
nahi vahati narendra kvāpi saṅkīramudrārabhasarasadāreidre jāṅgale lāṅgalaṃ me
upacitasukharāśiṃ caidyadehaṃ khananantī
phalatu kṛṣiridānīṃ sādhu saṅkarṣaṇasya
3.20
kṛṣṇaḥ—( svagataṃ saharṣam )
citta prasīda samupaiti manorathastvāṃ
sā vallabhā'dya sulabhā'jani durlabhāpi
tyaktā gṛhasthaparipāṭikadarthanā sā
jāto'dhunā sapadi nandaka eva dūtaḥ
3.21
rāmaḥ—( khaṅgamāsphālayan saharṣa sasaṃrambham )
svacchandaṃ madhupānakeliṣu mayā svātmā sukhaṃ sthāpitaḥ
prītastatra kṛto nijaḥ parijanastvaṃ vañcitaḥ kevalam
haṃho gvaṅga ! piba prakāmamadhunā sambandhino rukmiṇaḥ
svāduskāramahāstrapūramadirāṃ lumpāmi doṣaṃ nijam
3.22
akrūraḥ—( sahāsaṃ saroṣam ) ayi vīraśiromaṇe rāma ! śiśupālarukmiṇīpariṇaye'pi bhavatāṃ rukmī sambandhī
rāmaḥ—( saroṣaṃ sasaṃrambham ) ayi akrūra ! yādṛśaṅkaro na bhāṣate tādṛguktam
kaṃsāriḥ pariṇeṣyate paramayaṃ tāṃ rukmiṇīṃ kanyakāṃ
cedīndro vihariṣyate suravadhūvargeṇa sārddhaṃ cirāt
yadyetatsamarāṅgaṇe saphalayāmyunmudradordikramo
nāmoddāmaguṇaṃ bhaviṣyati paraṃ tatkāmapāleti me
3.23
ayi pratīhāra ! dīyatāṃ samaravijayaprayāṇadundubhiḥ
pratī0—yathādiśati svāmī
kṛṣṇaḥ—( sapraśrayam ) ayi rauhiṇeya ! kalpāntakrūddharudrāpavādaḥ ko'yamakāṇḍe dāruṇaḥ saṃrambhaḥ | mahadidamanucitam
kṣatasamadagajānāṃ kumbhamuktāphalaudyairvitarati vanadeśe kesarī yaścatuṣkam
capalacaṭakaḍimbhe dātumicchoścapeṭaṃ
kathamiva bala lajjā tasya naivojjihīte
3.24
rāmaḥ—kṛṣṇa ! kṛṣṇa ! tiṣṭha naiṣa vilambāvasaraḥ
kṣudrakṣatriyakīṭakairaviditakṣātravrataiḥ kalpitaṃ
vākpāruṣyamapāvanaṃ kalayatormatkarṇayordāruṇam
prāyaścittavidhirbhaviṣyati dalattatkīkasollāsitā
teṣāṃ kaṇḍananiḥsvanena muśalairyuddhāṅgaṇolūkhale
3.25
kṛṣṇaḥ—( sasaṃrambham ) āḥ ! kimakṛṣṇā pṛthivī yaditthamuttāmyasi
matkāraṇena guruṇā mama durmadārikrūrākṣaraśravaṇaduḥkhamasahyatedam
kṛṣṇo'smi cedahaha ! tatparitoṣayiṣye
karṇau tavotkaṭatadīyavadhūvilāsaiḥ
3.26
rāmaḥ—( savātsalyam ) kṛṣṇa ! kṛṣṇa ! maivam
śastrāstravidyāsu na bāliśo'si
tathāpi me keśava ! bāliśo'si
tvāṃ rukmiṇīpāṇinipīḍanāya
varaṃ na yoddhāramahaṃ kariṣye
3.27
akrūraḥ—( saharṣam ) nandantu yādavāḥ, yadi dveṣiniṣpeṣāya rāmakṛṣṇauvitthaṃ kṛtapratijñau
rāmaḥ—( sāvegam ) akrūra ! samākarṇaya vairivadhavilambāsahaṃ mama duṣkaraṃ
niyamam
dṛptārāvikṣatajamadirāsatradātuḥ śivābhyo
yāvannāsya praṇamati padau keśavo rukmiṇī ca
prāṇebhyo'pi priyataraguṇāṃ sammadādvaitakartrīṃ
hālāṃ hālāhalamitra halī manyatāṃ tāvadeṣaḥ
3.27.p1
akrūraḥ—ahaha ! duṣkaraḥ kṛto rāmeṇa niyamaḥ
kṛṣṇaḥ—āḥ ! kaṣṭaṃ kaṣṭam | kimakāṇḍe naḥ kaṣṭamaṅgīkṛtamāryeṇa | akrūra ! tadidānīṃ prātarevāstu prayāṇotsavaḥ
akrūraḥ-evamevāstu| samprati hi pratīcīprayāṇotsuko barttate gabhastimālī
3.27.p2
nepathye
3.28
yāmānimānkatipayānaparāmburāśisaudhasthito gamaya mīlitaraśminetraḥ
sūrya ! prasīda punarabhyudayādhirūḍhaḥ
prahlādayiṣyasi jagannavakāntikāntaḥ
3.28.p1
rāmaḥ- (śrutvā saharṣam) aho! sadupaśrutiḥ
kṛṣṇaḥ-upaśrutyā prabodhito'smi| tadehi bhavane yāminīmetāṃ samara
rgalāmativāhayāvaḥ
3.28.p2
iti niṣkrāntāḥ sarve
3.28.p3
prathamo'ṅkaḥ
dvitīyo'ṅkaḥ
3.28.p4
tataḥ praviśati priyaṃvadaḥ