Viraraghavavyayoga (Vīrarāghavavyāyoga)
वीरराघवव्यायोग
an one act play, based on the Vālmīki Rāmāyaṇa
- Language
- Sanskrit
- Author
- Pradhāna Veṅkāmātya
- Extent
- 195 passages, 2,448 words
- Text
- partly digitised
- Source
- archiveorg · Vira Raghava Vyayoga Of Venkamatya 167 Oriental Research Institute Mysore; ed. H. P. Malledevaru, B. A.… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…
Contents
- 2 — 2 parts
- 3 — 2 parts
- 4 — 2 parts
- 5
- 6
- 7 — 6 parts
- 15
- 16
- 17 — 2 parts
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22 — 3 parts
- 23
- 24
- 25 — 1 part
- 26
- 27 — 3 parts
- 28
- 29 — 2 parts
- 30
- 31 — 5 parts
- 32 — 2 parts
- 33 — 2 parts
- 34 — 10 parts
- 36
- 37 — 1 part
- 38 — 4 parts
- 40
- 41
- 42
- 43
- 44 — 2 parts
- 45 — 3 parts
- 46
- 47
- 48
- 49
- 50
- 51 — 2 parts
- 52 — 3 parts
- 53 — 1 part
- 54 — 2 parts
- 55
- 56
- 57 — 3 parts
- 58 — 1 part
- 59 — 6 parts
- 60
- 61
- 62
- 63 — 2 parts
- 64 — 3 parts
- 65
- 66 — 2 parts
- 67 — 4 parts
- 68
- 69 — 4 parts
- 70 — 3 parts
- 71 — 1 part
- 72
- 73
- 74
- 75
- 76 — 2 parts
- 77 — 2 parts
- 78 — 2 parts
- 79
- 80
- 81 — 2 parts
- 82 — 4 parts
- 83
- 84
- 85 — 1 part
- 86 — 2 parts
- 87
- 88
- 89 — 1 part
- 90
- 91
- 92
- 93
- 94 — 6 parts
Text
2
'bhindan prāsādakoṭībhiduranakhamukhaiḥ pāṇijāgrannakhāgraibhindannudyānavāṭītaruvaraviṭapānadbhutodantadantaiḥ
'huṃkāreṇaiva rakṣassamudayamabhitastrāsayan' vītatandro
laṅkātaṅkopadeṣṭā sa jayati kabalīkṛtya tāṃ rakṣaḥkapīndraḥ
2.p1
nāndyante sūtradhāraḥ
2.p2
puro vilokya (saharṣaṃ) añjaliṃ badhvā
3
kusumāñjalimabhilapuṣe
¹kuvalayadalavidviṣattviṣe kurmaḥ
kharadūṣaṇamukha²jālaṃ
kalimūlaṃ vyaraci ³yena (sasṛgālam)§
3.p1
(⁴sabhāmimukho bhūtvā sānandaṃ) iyaṃ kila kala⁵vāṇī madhukalupavipakṣakaṭākṣavīkṣākavacita⁶padānatajanatācaraṇasparśaparipālitabhuvanatalasya śaraṇāgatabharaṇākulasya samuddaṇḍadaṇḍakāvanavāstavyanistula⁷balaśālirakṣovidāraṇasampāditatadīyaprāṇaghaṇṭāpathasya mūrtībhavadyathā⁸tathasya bhayānakamukha⁹daśamukhaparibhūtavibhī¹⁰ṣaṇa poṣaṇa
¹¹caṇasya paulastyakuladalanapravīṇasya śaradhīkṛtaśaradherdā
śaratheḥ yadṛcchānukṛtaniravadhikarūpavilāsābhirāmaśrīrāmapurīvasaterbhagavato raghupatermahotsavāvalokanakṛte samāgatā
sarasabharatavidyāvaiśadyahṛdyā sakalasabhājana¹²vilasitā rasikasabhā
tadenāmupasṛtya tanmano'nurūpa¹³rūpakābhinayena vinodanaṃ tanomi
3.p2
ityupasṛtya
4
(ākāśe <sup 1</sup karṇaṃdattvā) kiṃ brūtha ?
bhūyoguṇaikavasatiḥ puruṣo <sup 2</sup yadīyaḥ
prāyorasaśca samudañcati <sup 3</sup dhīranāmā
dhīyogasampadanukūlatayāsti vastu
vyāyoga eva navasaṃgrathito'bhineyaḥ
4.p1
sūtradhāraḥ--(saśiraḥkampam) anugṛhīto'smi cireṇa | kintu tādṛśaṃ
rūpakaṃ <sup 4</sup viralatayā nopalabhyate | bhavatu, gṛhiṇīmāhūya
<sup 5</sup pṛcchāmi || ārye
4.p2
praviśya
5
naṭī--esāhni | koṇioo (eṣāsmi | ko niyogaḥ)
sūtradhāraḥ--kinanyadeteṣāṃ sabhājanānāmānandanāt
naṭī--addhi edaṃ kiṃtu (astyetat kintu)
sūtradhāraḥ--sāvaśeṣamiva te vacaḥ
naṭī--tuha siṃsasa vīratilaaṃsa dujaṇāṇaṃ kudajohiṇā jelalayeṇa
(ṇiaeṇa) viṃjākalaho raṃgaśoṇiṃmi saṃvutto
(tava śiṣyasya vīratilakasya durjanānāṃ kūṭayodhināṃ nikareṇa
vidyākalaho raṃgakṣoṇyāṃ saṃvṛttaḥ)
sūtradhāraḥ—(vihasya) niṣṇātaḥ khalu vīratilakaḥ kalākalaheṣu
śataśastadvijayī bhaviṣyati | tathā hi
samyagviditā vidyā samitijāyāpi śaśvadalameva
atraiva 'saṃśayacchedalametatsabhāpraveśena
6
naṭī—taha jadi kīrisaṃ puṇo rūpaaṃ avaṃkāmi adu (tathā yadi
kīdṛśaṃ punaḥ rūpakamupakramyatām)
sūtradhāraḥ—(bhūyoguṇetyādiṃ punaḥ paṭhati)
naṭī—(vimarśaṃ nāṭayati)
sūtradhāraḥ—(smaraṇamabhitīya) smṛtamidaṃ sukṛtaparipākena
naṭī—kiṃ ṇu edam (kiṃ nvetat ?)
sūtradhāraḥ—śaśvadadhyāpitāsi nanu vīrarāghavavyāyogaṃ nāma rūpakam
naṭī—ṇādam | jaṃsa kaihi vāvāviagaṃbhakalasa jalai puṃṇacaṃdo
niravahiajhuṇāṇuaṃpi hapaṃ ajjatavorūoveṃkaāmājaśi lomaṇi
(jñātam | yasya kavirhi vātrāmbikāgarbhakalaśajaladhipūrṇacandraḥ
niravadhikadīnānukampī hampāryataporūpo veṅkayāmātyaśiromaṇiḥ
sūtradhāraḥ—astyetat
yo'sau kāmavilāsasatkṛtikṛtī karṇāṭarāmāyaṇaprauḍhagranthavidhāyakaḥ samakarotkāvyaṃ hanūmajjayam
'campūṃ kauśalavīṃ mahendravijayaṃ śrīmaccidadvaitikāṃ
tatkukṣimbharisaṃyamiprahasanaṃ śrīmān sa veṅkaprabhuḥ
7
kiṃca—
dhyānenendriyarodhānmaunabhārgavatāṃ yayau
yastadvaṃśe'janiṣṭā'sau phalatyeva hi yatkṛtam
7.p1
naṭī—aṃcariaṃ ekaṃkaṃsa (ekaṃva) vidijā eṃko guṇo bhuvaṇaṃmi
7.p2
aṃsa puṇo) (saalavijjāvalīparipaṃṇataṇiṃ
7.p3
saasaguṇavaṃdaṇiṃ (saala) samaṃja dhulaṃdhalaṃ (taṇiṃ) (eṃaṃ paaṃ
evaṃ (mimiṃdaṃ) saṃvamidi
āścaryam | ekaikasya ²ekaiva vidyā, eko guṇaḥ bhuvane | asya
'punassakalavidyāvalīparipūrarṇatvaṃ sakalaguṇatvaṃ sakalasāmrājyadhurandharatvam | evaṃ militaṃ sarvamiti
sūtradhāraḥ— ārye, kimalabhyamāñjaneyadvitīyāvatārasya tasya ?
yaducyate purāvidbhiḥ buddhivalayaśodhairyādikamapi tatsevakānāṃ
tanmahimnaiva labhyate
śaradaviralamallīmahlikākṣāpracāra
raghuvarabhujalīlābandhuraśca prabandhaḥ
vayamapi naṭavaryā [vyāpta] kīrtiḥ kavīndraḥ
pariṣadapi rasajñā sarvamatrānavadyam
3tadasya 'rūpakamabhinavaṃ vīrarāghavavyayogaṃ nāma prayoktumādiśyatāṃ
naṭavargaḥ | samārādhyatāṃ ca raṅgamaṅgalavidhiḥ
naṭī— (āḥ kiṃ phaṇiadi | ādeso kāṃdaṃoṃti | nanu pāśrve....)
āḥ kiṃ bhaṇyate ādeśaḥ kartavya iti | ⁵ nanupārśve tava
sarvamapi
yatprastutaṃ ⁶ naṭairgānamānandarasamandiram
ślāghyate kila tadvādyaiścāturvidhyamupāgataiḥ
sūtradhāraḥ— ārye evamevaitat
tvayā vivekaśālinyā vayaṃ dhanyā bhṛśaṃ priye
yathā kamalinīsaṃgānmarālā bhṛśaśobhinaḥ
naṭī— ( vilokya ) viasaṃtasalasijavaṇaṃ kalaaṃdi haṃsaasamūā
dhaṇṇaṃsa kaṃsavi labhā guṇalu dhāvaṃ maṇoṃja
( vikasatsarasijavanīṃ kalayanti haṃsakasamūhāḥ
dhanyasya kasyāpi ramāṃ guṇalubdhā iva manojñāḥ || )
sūtradhāraḥ — ( rasaparavaśatāmabhitīya )
aho gānarasastūrṇamānandayati mānasam
jaṭāyuriva rāmasya sauhārdarasabandhuraḥ
prastāvanā
7.p4
tataḥ praviśati 'jaṭāyuḥ
7.p5
jaṭāyuḥ — ayamahaṃ kumārarāmalakṣmaṇābhyāmudantamabhinavamāvedayitum
āgato'smi | yāvadupasarpāmyāśramapadam (iti parikramyāvalokya )
nūnamidameva 2rāmāyatanatapovanam
⁶ paṭhanti nigamāgamān ṛṣivarā paraṃ nirbhayāḥ
makhāṃśca katiciddvijā galitavighnamātanvate
caranti munikanyakā vigataśaṅkamantarbahirna cedraghuvarāśramaḥ 'kathamidaṃ sarakṣovane || '
7.p6
tataḥ praviśati cāpapāṇirlakṣmaṇaḥ
15
jaṭāyuḥ - ( mukhamunnamayya ) kathamayaṃ kumāra lakṣmaṇaḥ ?
lakṣmaṇaḥ - ādiṣṭo'smi
ayaṃ khalu tātamitratayā tādṛśaṃ sanmānamarhati | ( ityupasṛtya
praṇamati )
jaṭāyuḥ - vatsa, samaravijayībhūyāḥ
lakṣmaṇaḥ - anugṛhīto'smi
jaṭāyuḥ - atha kīdṛśo vṛttānto bhavadāśramapade ?
lakṣmaṇaḥ - asti kaścit
jaṭāyuḥ - koyaṃ, kathaya
lakṣmaṇaḥ - kadācidaśeṣadaṇḍakāvanavāstavyamunivaryā samāgatya 'ārya
rāmabhadramidamūcuḥ
jaṭāyuḥ - kimiva ?
lakṣmaṇaḥ - yaddattamiṣṭamiha khātamapi prayāsaiḥ
tatttiṣṭhatu vyayamayanti hi tatphalāni
yasyāśvamedhaśatamadhyasamaṃ vadanti
tatpūruṣairabhayadāna'mapekṣaṇīyam
ato rakṣogaṇatrastān asmānabhayadānataḥ
paripālaya rājanya bhavantaḥ śaraṇaṃ hi naḥ
16
jaṭāyuḥ—(sautsukyam ) tataḥ kimuktaṃ kumārarāmabhadreṇa ?
lakṣmaṇaḥ— pratijñā kṛtaiva
jaṭāyuḥ— kīdṛśī sā ?
lakṣmaṇaḥ--daṇḍakāvanavāstavyatapovanamakhadruhaḥ
sarvānapi vadhiṣyāmi ^1dvibhāṣā naiva^2māmrikā
17
^3jaṭāyuḥ—( sāścaryaṃ ) mahatī khalu pratijñā | yato rakṣovairamātraṃ
prasūte | tataḥ.
lakṣmaṇaḥ—tataśca śruta^4vṛttāntairatikrupitā rakṣobhirvirādho nāma danujaḥ
prahitaḥ
jaṭāyuḥ—valiyān khalvayaṃ ^5dānaveṣu | sa kīdṛśo jātaḥ ?
lakṣmaṇaḥ—so'pi rāmeṇa prahitaḥ
jaṭāyuḥ—kaṃ deśam
lakṣmaṇaḥ—saṃyaminīmeva
jaṭāyuḥ--mahānayamupakāro daṇḍakāraṇyasya
lakṣmaṇaḥ—āryeṇa kīdṛśī pravṛttirupalabdhā ?
jaṭāyuḥ—ahamapi tatra tatra janasthānabhūmiṣu sañcaran kayorapi rakṣasossaṃvādamaśrauṣam
bhrātaḥ kutaḥ kharagṛhādiha kā nu vārtā
sannaddha eṣa vijayāya virādhahantuḥ
kastādṛśo'sti manujaḥ khalu rāmanāmā
taccedahiṃ grasati palvaladarduge'pi
17.p1
iti | tadenaṃ vṛttāntaṃ bhavaddrayāmāveditumihāgato'smi
lakṣmaṇaḥ—yāvadahameva nivedayiṣyāmyāryaṃ prati | bhavānapi tvaritataramupagamya janasthānāddhariḥ yāvadāyāti, tāvedeva vṛttāntavedī
punarāgaccha
jaṭāyuḥ—tathā karomi
17.p2
ityubhau niṣkrāntau
18
viṣkambhaḥ
(tataḥ praviśati śaracāpahasto raṇarabhasamabhinayan
rāmo lakṣmaṇaśca )
rāmaḥ—trasyadvijātiparipālanapuṇyalābhaḥ
svasthyatvadānamapi sarvasuparvapaṅkteḥ
kiñcaiṣa kauśikakṛpāphalitāstravidyāsañcāraṇāvasara ityakhilaṃ priyaṃ naḥ
19
lakṣmaṇaḥ—ārya, kiṃ vihīyate raṇakaraṇeṣu bhavataḥ ?
yatkauśikakṛpālābho yaccājñākaraṇaṃ pituḥ
yattāpasasaparyati tatsarvaṃ vijayāya te
20
rāmaḥ— ( sotsāham )
api nāmāryajaṭāyorvacanamayathāthaṃ na bhaviṣyati | api nāma
ripussaparivārasodaraḥ samāyātyacireṇa | api nāma manmano'nusārī
parākramasamayaḥ samupalabhyate
lakṣmaṇaḥ—kadācidapyanuktapūrvānṛtaḥ khalvāryo jaṭāyuḥ
rāmaḥ— atha kim
yattātapāda'sauhārdaṃ yacca gauravātmanaḥ
tattajjaṭāyunānena daṇḍakāyāmakāri saḥ
21
lakṣmaṇaḥ—2nāyamarthavādo'tra
rāmaḥ—tathā 3yadi
kharadūṣaṇakaṇṭhanālaniryadrudhirāsāraparaṃparāprasāraiḥ
abhiṣicya dharāmadharmajātaṃ paritāpaṃ parihartumeṣa kālaḥ
22
idamapyanupadameva—
sāphalyāya pratijñāyāḥ svayaṃ jigamiṣo raṇam
abhiyāti ripuśceti vidhātrāpyadhunā jitam
22.p1
lakṣmaṇaḥ—satyametat | kintu—
rāmaḥ—sāvaśeṣamiva tava vacaḥ
lakṣmaṇaḥ—ārya, samucita eva sapatneṣu śastrasampātaḥ | samīpatayā
tapovanoparodho bhaviṣyatītyetāvadeva cinyate
rāmaḥ—taddvayameva katicitpadāni ripūṇāmabhimukhyena vrajāmaḥ
22.p2
iti katicitpadāni parikrāmati
22.p3
tataḥ praviśyāpaṭīkṣepeṇa jaṭāyuḥ
23
yasmāddeva sa devatāparivṛḍho vimvyadvanaṃ sevate
yallīlā muni maṇḍalīpramathanavyāpārapāraṃ gatā
yasyājñā haridīśvaratnamakuṭīnamrīkṛtiślāghitā
tasyaivaṃ pṛtanābhyupaiti bhavatā tūrṇaṃ dhanurdhāryatām
24
rāmaḥ—kathamāryo jaṭāyuḥ ?
lakṣmaṇaḥ—atha kim
rāmaḥ—( kiñcitparivṛtya ) ārya, bhṛtamevedaṃ dhanuḥ
"āyāntvete pratikalacalatprāsakuntāsiśūlakṣepapyulkāparaśumusalādyāyudhodastahastāḥ
so'yaṃ rāmassapadi kurute tāta'sauhārdabhājo
vṛddhasyājau 'piśitapaṭalaṃ grāsamājīvitaṃ te
25
(lakṣmaṇaṃ prati ) gaccha, vatsa, 'lakṣmaṇa, jānakīsanātha muṭajam
yathā māyāvino rākṣasāḥ nābhibhavanti tathā jāgarūkèṇa
bhavitavyaṃ tvayā
lakṣmaṇaḥ—tathā | ( iti niṣkrāntaḥ )
jaṭāyuḥ—('sāścarya ) yebhyo bibheti kila mṛtyurapi prakāmaṃ,
saṃgrāmabhīmabaladarpabharoṣmalebhyaḥ
'jetuṃ sahāyamapahāya vijṛmbhase tvaṃ
"tvadvikramo nirupamo, na ca "dṛṣṭapūrvaḥ
25.p1
tāvannirvarṇya
26
12 lakṣyante 13 valamānapaṭṭavasanaśrī 14 rañjitāḥ "ketavo
valagadgṛdhrabalāpanodanadaśābibhratkarāgrā iva
śrūyante ca karālakāhalaravā nāsīranāseduṣāmākrośaussaha pārśvajambukatateratyākulairbhairavaiḥ
27
tatsajjībhavatu bhavānavilambena | ( vihasya )
¹kiyānayaṃ samaro nāma ? ( iti jaṭāṃ badhnāti )
jaṭāyuḥ— ²nirmāya digbhramamarātibalasya bāṇairvidhūya dūṣaṇakharatriśiraśśirāṃsi
nirvelamātmani rateṣu nidhāya modaṃ
nirveśamāpnuhi nirargalanityalakṣmyāḥ
27.p1
rāmaḥ— ( ūrdhvamavalokya ) ārya, kimavatarati bhuvanamamṛtamayūkhamaṇḍalam ?
jaṭāyuḥ—kasyacitkhecarasya vimānamiva paśyāmi
27.p2
ubhau savismayaṃ paśyataḥ
27.p3
tataḥ ³praviśati śātamanyavarathena saha mātaliḥ
28
mātaliḥ—aho cirāya dṛṣṭassamaṣṭiriva śauryasya vimataparivāravidāro'yaṃ raghuvīraḥ
( ityupasṛtya ) āyuṣman ! vijayībhavatu bhavān
dṛḍhabaddha⁴mṛgājinaṃ ⁵jaṭānāṃ
nahanānargaladṛkprasāradhīram
¹avalambitacāpamākalaya
raghuvīraṃ śaracālanaṃ² pracāram
29
³tvanmitraṃ preṣayāmāsa
sasādhanamimaṃ ratham
mahendraḥ sārathiṃ tasya
mātaliṃ viddhi māmapi
29.p1
jaṭāyuḥ—yuktamācaritaṃ mahendreṇa | ⁴tadāruhya ⁵sāṃgrāmikaṃ rathaṃ vijayatāmarātibalaṃ bhavān
rāmaḥ—yathā rocate tubhyamāryāya tāta ⁶suhṛde
29.p2
iti mātalinā saha rathārohaṇaṃ nāṭayati
30
jaṭāyuḥ—aho daśarathasya tapovipākaḥ ! athavā
⁷tapasvino munīnetānū devānapi tapasvinaḥ
avisuṃ niyataṃ prādurāsītparamapūruṣaḥ
31
rāmaḥ—( ⁸anākarṇitakena ) ārya,kimadyāpi na dṛśyante rakṣohaṭakāḥ
jaṭāyuḥ—( ⁹karṇaṃ datvā śrutimabhanīya ) ¹⁰nanveṣaḥ kalakalaḥ
(iti gaganotpatanaṃ nāṭayan ) dūradarśitayā paśyāmi savidhagatamiva
rakṣobalam | yataḥ,
nabho nikaṣavisphuratkanakale'khikāvibhramaṃ
dadhāti caturaṃgiṇīgatisamutthadhūlīcayaḥ
ayaṃ ca vilayāmbudadhvanisahodaraḥ śrūyate
bhayānakajayānakaprathanasūcako grasvanaḥ
31.p1
ramāḥ—atha kim | ayi mātale, tvayaivāpramattena bhavitavyam
vimardeṣu vīrāṇāṃ yasya kasyāpyapaharaṇīyaḥ pramādaḥ
mātaliḥ—atha kim
rāmaḥ— ( savinayam ) ārya, jaraṭhatayā tvamanāyāsabhājanamasi
kamapi śailamutpatya 'kṣaṇaṃ paśya kṣaṇadācarāṇāmāḍambaram
jaṭāyuḥ — yadrocate kumārāya
31.p2
iti niṣkrāntaḥ
31.p3
mātaliḥ—āyuṣman, śarasandhānasulabhāgamanamiva balamarīṇām | tatsamarārambhajāgarūko bhūyāḥ
rāmaḥ—kimatrāpi vilambaḥ kriyate ?
31.p4
iti saśaraṃ cāpamākarṣayati
31.p5
nepathye
32
bho bho ^1balādhyakṣāḥ, samupāgatassamakṣaṃ sa manuṣyapotaḥ
yena ^2 saṃvitkṛtā sākṣādrakṣaḥ kulavināśinī
virodhī ^3so'yamasmākaṃ ^4virādhavadhapātakī
32.p1
mātaliḥ—kharasainikānāmetat
32.p2
punarnepathye
33
prayujyantāṃ bāṇāḥ pratibhaṭatanau prāṇaharaṇāḥ
prakīryantāṃ kuntāḥ prasabhamurasi prāntaniśitāḥ
nidhīyantāmasmin nibiḍamasipatrīkṣitacayaḥ
nidhāryantāmetadrathavahanavāhāḥ prajavinaḥ
33.p1
rāmaḥ—keṣāmetat ?
mātaliḥ—balādhyakṣāṇām
ata evotkhātinimimāṃ ^5bhuvamutsṛjya samarocitāṃ tūrṇamavatarāmaḥ
33.p2
rathagamanaṃ nāṭayitvā
34
prāyaḥ kharādivadhatassukhasaṃpadeṣā
sarvāpi devamunimaṇḍalabhāga eva
kiṃtvadya rākṣasajayocitavīralakṣmīsaṃśleṣa eva [khalu] 'sāratarā 2phalāptiḥ
34.p1
mātaliḥ—evametat | yataḥ prakṛtimahatāṃ yaśa evātrāsyam
34.p2
ityubhau niṣkrāntau
34.p3
tataḥ praviśati citrarathaścāmaragrāhī ca
34.p4
citrarathaḥ—eṣā mahārājamahendropadiṣṭā samarocitā 3kṣitiḥ
iyameva kharasenā
kośatyāgaparisphuratkarayugagrokṣipta kaukṣeyakavyākīrṇadyutisārthatoparipatatkhadyotama 5dyekṣyatām
sainyaṃ tatkharadūṣaṇatriśirasākalpāpakarṣaṇaika-tara
vyāvalgadraṇanāthabhūtapaṭalāvaṣṭambha viṣṭambhanam 35
cāmaragrāhī—aho hodāṇīṃ eva ṇa saṃkuṇomi seṇāṃ ṇekkhadaṃ
34.p5
aho idānīmeva na śaknomi senāṃ draṣṭum
34.p6
ityakṣi nimīlya kampanaṃ nāṭayati
34.p7
citrarathaḥ—are prākṛtasādhāraṇā matiḥ kutaste, dhīrataivamavalambyatāṃ, na
khalvasmākaṃ viprakṛṣṭatayā sādhvasaprasaktirapi
34.p8
iti karāvarṣāta
34.p9
cāmaragrāhī—( kathaṃcidakṣiṇī unmīlya )
ko eso vahaṃsopari (vicittagaṅgāliṇā )
sālahiṇāliṃ rādāgadāiṃ karoti
( ka eṣa eko rathasyopari vicitragatikāriṇā
sārathinā sākaṃ gatāgatāni karoti ? )
( jassa ) khu salīlapahāpahāheṇa
ṇīlopalimālāiviaṃ ṇalaṃāṃciehiṃ alaṃkariadi
(yasya khalu śarīraprabhāpravāheṇa | nīlotpalamālyāni valakṣyādhikaṃ
alaṃkriyate )
citrarathaḥ—sa evaiṣaḥ | yaḥ kila kṛṃtāvatāraḥ puruṣottamo nareṣu
suramunimaṇḍalāvanāya iti sudharmāyāṃ saṃlāpaḥ
cāmaragrāhi—saṃci edaṃ | jahaṃ sudo tahakhu eṃvaṃ ( diṭṭho )
34.p10
satyametat | yathāśrutastathaiva dṛṣṭaḥ
36
citrarathaḥ—( saroṣaṃ )¹kiṃca vacasamaviṣayo'sya mahimā yataḥ
anyā vigrahamādhurī taducitā vikrāntiranyādṛśī
vṛttiḥ sarvajagajjayavyakalayattāpi tattādṛśī
sattvaṃ cedatilaṃghitāmaranagasthairyaṃ tato manmahe
vaktuṃ kaḥ kṣamate vibhorguṇagaṇaṃ śeṣo ²viśeṣo'pivā
37
cāmaragrāhī— ado evaṃ ekkoda edāvado raṃkhasabalasapaḍimaṃbho
saṃdhusasaṇo ahimuho vaṃṭadi
( ataeva eko'pi etāvato rākṣasabalasya pratipakṣassādhvasaśūnyo'bhimukho vartate )
citrarathaḥ—kimucyate vartata iti
vidhūya madapātraliṃ madhukarīva senāmimām
akhaṇḍamukhadāyinīmayati vīralakṣmīmayam
nikṛtya timiraṃ karaiḥ kamalinīmivāmodayan
nabhomaṇirudārabhāpihitarodasīgahvaraḥ
37.p1
nepathye
38
virādhavadhasaṃjātapātakī vadhya eva naḥ
tathāpyeko muniruceti taṭasthā samarodhdatiḥ
38.p1
citrarathaḥ—kharasainikānāmavaṣṭambhameduraṃ vacanam
38.p2
punarnepathye
38.p3
ekaḥ kathannu bahubhirvata yotsyasīti
mayyadya māstu bhavatāṃ hṛdaye'nukampā
ekatra vā bahuṣu yadbalamatra sākṣī
mārgāyitaḥ sa khalu vetsyati [loka] sākṣī
citrarathaḥ—śrutametatsabharakautukasāndrasya rāmacandrasya
cāmaragrāhī—kimpūśīṃ adimetaṃ kalakale
38.p4
kasmādepa atimātra kalakalaḥ
40
citrarathaḥ—eṣa samaramukhabherīravāḍambaraḥ
tadupakrama'māvedayati trilokyaḥ | paśya—
śastraṃ śastramare kva dhāvasi ? karaisso'yaṃ balī badhyatāṃ
māyāmaunina [mena ] mardaya dayā kā vā virādhadruhi
itthaṃ paṭṭasakuntasāyakagadānistriṃśakaṭṭīrakaprāsādyāyudhabhṛtkarā raghupatiṃ rundhanti sarvāsurāḥ
cāmaragrāhī—aṃcariaṃ | kahi raṃho kahi rahio kahi sālahiṃti
ṇa laṃkhiadi
(āścaryam, kutra rathaḥ kutra rathikaḥ kutra sārathiriti
na lakṣyate |)
citrarathaḥ- maivam | idānīṃ paśya
nikṛttāśśatadhā śastraiḥ śāstrairiva mahojjvalaiḥ
kabandhā eva dṛśyante prabandhā iva 'duṣkaveḥ
41
ardhoccaradripujayoditavīravādaiḥ
ādaṣṭadantavasanairanimeṣanetraiḥ
²bhraśyatkirīṭavigalatkacasamprasāraiḥ
adyāvṛtaṃ ripuśirobhiradabhramabhram
42
kiṃca
dhāvatkabandhapadaghaṭṭanabhūribhāra³śīryatkaddālavikaṭāravayaugapadyāt
bhārāsahā dalati samprati sainikānāṃ
sarvasaheti viditaṃ tadavehi lokaiḥ
43
cāmaragrāhī-ke ṇu khu edo ṇiabhuācalaṇe ṇa veraaṃtaṃ
ajanacalasiharavia adimetagokhādisi
( ke nu khalvete nija¹bhujācalanena prerayantaḥ añjanācalaśikharā
iva atimātragauravā dṛśyante || )
citrarathaḥ—²vaṃśānurūpacari³tacayavanānmaharṣibādhāvidhānadhanadonmathanaprasaktam
⁴aśreyasāṃ trayamidaṃ kila ⁵rāvaṇasya
dhatte ⁶kharādikalatrayarūpadheyam
44
cāmaragrāhī—ṇādaṃ ṇādaṃ| edo khu savvagivvāṇāṇaṃ bāhāṃ saṃjaṇa
aṃviti taṃdha taṃdha paṃthāvāvasaleṣu kahiaṃdi
( jñātam jñātam| ete khalu sarvagīrvāṇānāṃ bādhāṃ saṃjanayantīti
tatra tatra ⁷prastāvāvasareṣu kathyante | )
citrarathaḥ—āḥ kimucyate bādhākāriṇa iti ? amī hi
nirdhūya ⁸ratnamakuṭāni nirasya śastrāṇyastrāṇi cāpyavigaṇayya śirodhilagnām
nistriṃśasantatimapohya nidhāya pāpaṃ
nirvyājameva hṛdi kiṃ glapitā na devāḥ
44.p1
cāmaragrāhī—kahiṃ ṇu kāleṇa sulāṇaṃ suhā haviṃsadi
44.p2
⁹atra khalu kālena surāṇāṃ sukhaṃ bhaviṣyati
45
citrarathaḥ—kharamukhyariputrayaṃ 'vijitya
'pradhanelaṃ prathayatyayaṃ yaśopi
raghunandana eṣa hi tridoṣānapahṛtyeva satāṃ kṣaṇena saṅgaḥ
45.p1
cāmaragrāhī—( taha jadi puṇovi saṃsārasokkhaṃ aṇuhavissadi savvagi
vvāṇādi )
45.p2
tathā yadi punarapi saṃsārasaukhyamanubhaviṣyanti sarvagīrvāṇāḥ
45.p3
mukhamunnamayya
46
amho, accariaṃ | jaṃṇa kaṃsavi śeṇāmuhe muhaṃ
aho āścaryamāścaryaṃ, yanna kasyāpi senāmukhe mukham
citrarathaḥ—are, na jānāsi karalāghavaṃ rāghavendrasya
anu'saṃhitā dhanuṣi tatpadacyutaṃ
paripanthi'jālaga lanālahāriṇām
punaruddhṛtaṃ ca ripuṣu prapātitaṃ
śaramekameva 'kati nānnamaṃsata
47
( anyato dattadṛṣṭiḥ ) paśya
kvaciccharavidāritadrutamataṃgajāṃghricchaṭāvimṛṣṭaśakalī' bhavadrathavidīrṇapattivrajam
kvacidbhayabharadravanniśicarādhvanimnonnatasthalīgatavivecanāpatanamurvarābhyantaram
48
patadaśvaviṣādisādilokaṃ
paṭavāsa³pratīmībhavacchatāṅgam
paripaśya patatpadāti janye
⁴kharasainyaṃ bata dainyamāvirāste
49
api ca
palāśināmuddhatajanyabhīti⁵palāyitānāmapalāyitānām
babhūva bhadradravaṇābhimukhyanipāvataḥ sūryakṛtā praśāstiḥ || (?)
50
cāmaragrāhī — accariaṃ | dāṇiṃ eva ṇikhahiavīralaṃccī
karāhilāmaṃ rāmaṃ evaṃ aviṃdavera
(āścaryam idānīmeva 1niravadhikavīrakṣmyabhirāmaṃ
2rāmamevābhidravati)
citrarathaḥ-ayaṃ triśirā nāma kharasodaraḥ
rājanmaṇīmayakirīṭaramārcitāni
trīṇi sphuṭaṃ vahati rātricaraḥ śirāṃsi
māṇikyamañjarucimaṇḍalamaṇḍanāni
5śailastrikūṭa iva śṛṅgavarāṇi dhīraḥ
51
kiṃca
asmin vismayadāyibhiḥ svavaktraiḥ
trailokyaṃ gilitumanā yadā yadābhūt
"naptṛtvādiva bahu lālayan vidhātā
kalpāyuḥ kimakṛta nāñjalīn amuṣmai
51.p1
cāmaragrāhī- alaṃ edeṇa pekkhara samalasohaggam
51.p2
alamalaṃ tena | paśyāvaḥ samarasaubhāgyam
52
citrarathaḥ - paśya paśya mātaleścāturyam
haritāṃ tritaye śrutābhimukhyaṃ
¹vadanānāṃ tritayaṃ vidhāya bhūyaḥ
amukhāṃ diśameva ²tadvimānaṃ
praṇayan digbhramamātanoti śatroḥ
52.p1
cāmaragrāhī - aṃho ekkaṃ evaṃ vaaṇaṃ ( diṇāṃdhi dṛśyate rakhasahadaeṃsa )
52.p2
aho ekameva vadanaṃ rākṣasahatakasya
52.p3
nepathye
53
bho bho rakṣobhaṭāḥ jātamavalambanam | alamāvegena
yenākāri suparvalokakalalanāmāṃgalyanirvāpaṇaṃ
yenaitrāviditaanyavīramakhilaṃ rakṣobalaṃ rakṣitam
tenaiva prathamāna³rākṣarasabhāsaṃśleṣiṇā bāhunā
rāmaṃ śatruvirāmanāmabirudaṃ raudrādabhidrāvati
53.p1
punarnepathye
54
yāvacchūlamudañcayatyanukṛtasvarbāhunā bāhunā
rāmaṃ rākṣasalokabhīṣaṇamasau hantuṃ trimūrdhā raṇe
tāvattena vikhaṇḍitāni tarasā petuḥ śirāṃsi kṣitau
kīnāśaklamanodapātitamahātālīphalaupamyataḥ
54.p1
cāmaragrāhī—aṃho sovi gadāsurevaṃ jādo
54.p2
aho ! so'pi gatāsureva jātaḥ
55
citrarathaḥ—atha kim
daśarathasuta'caṇḍakāṇḍakoṭīghaṭitaśiraḥprakārāssamutpatanti
ciraparicayaśālibhiḥssvakīyairasubhiranuvrajanaṃ yathācaranti
56
kiṃca
ayamaptau hanti svīyairakhaṇḍaparākramaḥ
kanakavilasatpuṃkhairakṣayyadivyaśilīmukhaiḥ
iti katipaye śastrāghātaṃ vinā jahurapyasūna
ahaha mamatābandhaḥ 'prāṇānapohati 'janminām
57
cāmaragrāhī—accariam | dāṇaṃ evaṃ savvāraṃkhasāvalī samalāpe
kkhaṃva diṃṭara dāṇīṃva koi jīvala tiṭṭhadi
( § āścaryam | idānīmeva sarvā rākṣasāvalī samarāpekṣiṇī
dṛṣṭā | idānīmeva kopi jīvanna tiṣṭhati | )
citrarathaḥ--anyatra kāryamāścaryam
natvasmin sahajavikramarase raghuvaṃśatilake
yaḥ kākapakṣadhara eva makhāntarāyaṃ
jaghne subāhumakhilāmarajetṛbāhum
mārīcamugratapasojjvalamānavāstrād
dūrīcakāra samarāṅgaṇataḥ pravīraḥ
57.p1
nirvarṇya
57.p2
cāmaragrāhī--ko esau bhīsaṇatalajāghoṣaṇa vicaṃ ḍilita bahmāṇḍamaṇḍale
muhuṃmuhārā miṭṭaghaṇataramaṃsuasudapuraṃ valaṃkamaṃ aviṃkuvaṃto rāmaṃ evaṃ
ahiṃdarei
ka eṣa bhīṣaṇatarajyāghoṣaṇapicaṇḍilitabrahmāṇḍamaṇḍalaḥ muhurmuhurāsṛṣṭaghanataraśmaśruśrutapūrvaṃ parākramamāviṣkurvan rāmamevā'bhidravati ?
citrarathaḥ-- ayameva kharānujo dūṣaṇa iti
57.p3
nepathye
58
abhayaṃ bhavatvarikṛtā na vostu bhīrayameti rākṣasabalaikabhūṣaṇam
kupitāntakānukṛtarauṣabhīṣaṇo
kutukī raṇaprasaraṇepu dūṣaṇaḥ
58.p1
punarnepathye
59
¹kṣaṇamanusaranairna sainikā mā raṇaṃ vaḥ
²kalayati vilayaṃ sā dūṣaṇasyaiva śaktiḥ
kharaparicayajanyā kāpyapūrvā samṛddhiḥ
sṛjati sapadi nūnaṃ ³svasthatāṃ rākṣasānām
59.p1
cāmaragrāhī—kaṃsa khu eso vaaṇovaṇāso raṃkhasāṇāṃva ṇiaṇaṃ sūedi
59.p2
kasya khalveṣa vacanopanyāsaḥ rākṣasānāmeva nidhanaṃ sūcayati
59.p3
citrarathaḥ— dūṣaṇānucarasyaiva tat
59.p4
punarnepathye
59.p5
aho yuktamuktamapuṇyaiḥ ⁴puṇyajanaiḥ yadeṣāmupa̍nyāsa eva
⁵bhṛśamarthāntareṇārthāntaraṃ sūcayati | kṣaṇamanusaratetyādi
cāmaragrāhī—kaṃsa eda (kasyaitat)
citrarathaḥ—tasyaiva raghukulatilakasya !
59.p6
nepathye
60
are re manujahataka śārdūlamukhādiva ¹hariṇo madabhimukhapadātkutra gantāsi ?
pralapanniha kāṃcapi pratijñāṃ
²phalaparṇāśanajīrṇajīrṇadehaḥ
kathamadya nirudyamo yadi tvaṃ
kṛtamastāṃ vijahātu yātudhānaḥ
61
nāyaṃ subāhurna ca tāṭakāpi
na jāmadagnyo na ca vā virādhaḥ
saroṣa³kālantakabhīṣaṇo'laṃ
⁴sapatnahantā nanu dūṣaṇo'yam
62
⁵api satyametadanṛtaṃ na nāma te
nanu sārthamatra bhavadīritānugam
paradūṣaṇaṃ vacasi garhyakarmaṇā
kuladūṣaṇaṃ kalayasīti dūṣaṇaḥ
63
ayi paśyasi triśirasaṃ divīti te
mudihāstu māstu ^2kharahānavaidhurī
ayamabhyupaiti bhavadantikaṃ kṣaṇādasamānavāṇaparilūnamastakaḥ
63.p1
cāmaragrāhī—kaṃsa eda ( kasyaitat )
citrarathaḥ—iyamapi raghuvīrasya
63.p2
punarnepathye
64
citrarathaḥ—dūṣaṇasyaitat
kva nu khalu bhavadindraḥ kvāgataḥ kāṃdiśīkaḥ
tvamiha ^1carasi citraṃ mātale bhūtalepi
na khalu khala tavāyaṃ nāma vāme grahītuṃ
^3vidhivinihatakālaṃ kiṃ punarbajrapāṇeḥ
64.p1
punarnepathye
64.p2
cāmaragrāhī—ṇivuṇaṃ khu vadāṇīṃ vaaṇam
64.p3
nipuṇaṃ 3khalyetayorvacanam
65
ājiradya parivartate tathā dūṣaṇasya raghunṛpaṇasya ca
sāyakāhatimirasya randhritā cālinīva jagadaṇḍabhittikā
66
patadutpatatprasaradujjvaladgaladrapurāgatordhvanihitaiḥ 'śilīmukhaiḥ
vividhaprakāracaladūrbhimaṇḍalaṃ
jaladhiṃ jigāya caladūrbhimaṇḍalam
66.p1
cāmaragrāhī- ( sāścaryam) edaṃ kiṃpi bhūdaṃ muhameteṇavaṃkhiduṃ
āgacchai !
66.p2
etatkimapi bhūtaṃ mukhamātreṇa bhakṣayitumāgacchati
67
citrarathaḥ-nedaṃ bhūtaṃ, rāmaśaravidhūtaṃ śīrṣamutpatati | paśya
samībhūtaṃ śmaśrucchuritaraṇadhūlīnibiḍitaṃ
samunmīlattātraśravaṇavilulatkuṇḍalayugam
jvalatkoṭīrāśūṃ caladalakayuktaphālaphalakaṃ
mudaṃ dhatte śatrormukhamavigalaccetanamiva
67.p1
cāmaragrāhī-taha jadiujjīvidaṃhma jeṇa suraloakaṭa o dūṣaṇo
viṇāsaṇaṃ pāvido
( tathā yadyujjīvitāḥ smaḥ yena suralokakaṇṭako dūṣaṇo
vināśaṃ prāpitaḥ )
67.p2
nepathye
67.p3
re re kāṃdiśīkā mā maivam
citrarathaḥ-asurāṇāmetat
67.p4
nepathye
68
dhṛtaròpaviśèparūpitātmā
triśiroropaviśeṣarūpitātmā
abhiyoktu'manā vinā vilāpān
abhiyāmagrasaraḥ kharassameti
69
pākāriprathamānamānaharaṇā vaiśvānaraśrīharāḥ
kīnāśonmadatāvināśakaraṇā rakṣovarāpekṣiṇaḥ
parjanyāhitatarjanā maruddahaṅkāraprahārodyamāḥ
śrīdāmodahṛtaḥ śivādihṛtayaḥ 'kvāmī madīyā bhaṭāḥ
69.p1
cāmaragrāhī-kasa edaṃ ( kasyaitat ? )
citrarathaḥ—palāyitasenājanasya kharasyaiva
cāmaragrāhī—kiṃṇu khu eso kahekevia
69.p2
kinnu khalveṣa kathayatīva ?
69.p3
citrarathaḥ—nipuṇamākarṇayāmaḥ
69.p4
nepathye
70
kramara̍bhasavataḥ kimasti mṛtyoḥ
samarapalāyana̍bhāji vatsalatvam
yadi vidhilikhitaṃ ca dīrghamāyuḥ
vyasanaśataṃ kimalaṃ vapurviyoge
70.p1
citrarathaḥ—tasyaiva rakṣasaḥ
cāmaragrāhī—eso raghunāhamudisa kiṃvi phadiviā
70.p2
eṣa raghunāthamuddiśya kimapi bhaṇatīva
70.p3
nepathye
71
are re manujavarāka kṣatriyammanya, kimebhirasārairabhiyogaḥ
sthaviravirādhapatanamanujjhitaśaiśavayoḥ
vadhamapi dūṣaṇatriśirasoraśaravyavidoḥ
na bhavatu te madāya tu madāyatabāṇajharaṃ
yadi sahase'pagāhitamupaihi jahīhi bhayam
71.p1
punarnepathye
72
mā maivamagrabhuvi me cara pāpaśīla
nāmaiva te vadati duṣkulasambhavatvam
śokaṃ vimuñca sahajasmṛtijātamekaṃ
lokaṃ nayāmi tava yatra tayossavāsaḥ
73
tapaśkhaṇḍasahodaṇḍadaṇḍakāvanamauninām
jighāṃsataḥ phalaṃ tāvadyātman tava sidhyati
74
cāmaragrāhī—kaṃsa edaṃ (kasyaitat ?)
citrarathaḥ—tayoreva khararaghuvarayoḥ na kevalamuktam
muktaṃ śarajālamarātau rāmeṇa
patadutpatadambakāvalīnām
upaghātena parasparauditānām
na phalairupasāditaḥ 1taḍhā cet
kimasāvantaka2jihnikāvikāsaḥ
75
(nipuṇaṃ nirvarṇya) kuto vā śikṣitaḥ kramaḥ śaravidyāyāḥ
1dṛśau cedanyonyapraharaṇavidhau mārgaṇacaṇe
karau tūṇīcāpaprasaraṇavivekāpaharaṇe
vaisthitiśchedātkāpagamanakathāsthairyakalitā
samaṃ paśyāmyasmin jayati raṇapāṇḍityavibhavaḥ
76
suramahoragabhūdharavāraṇasvapanajṛmbhaṇamohanasāyakān
prakaṭayan raṇamūrdhani rāghavaḥ
kalayate ripusaṃharaṇaucitīm
76.p1
cāmaragrāhī—amho ! aṃcariam ( etāvadavi ) aṃdhasaṃdhajādaṃ
suṃtuṇo vahasamaṃthataṇaṃ ṇa vahedi
( aho āścaryam | etāvadapyastraśastrajātaṃ śatrorvadhasamarthatvaṃ
na vahati )
citrarathaḥ—na khalu sādhāraṇoyaṃ kharāsuraraṇaḥ
sahasraparivatsarānupavasansamambhāvanāmapodya tapasā vidhiṃ viracayannanidrādaram
prasādasumukhādasāvalabhatāstraśastrābhayam
cāmaragrāhī—( sabhayam ) āhākeṇasāhaṇe...................
76.p2
atha kena sādhanena vadhaṃ kariṣyati raghuvīra etasya
77
citrarathaḥ—baletyatibaleti ca prathitamasti vidyādvayam
77.p1
cāmaragrāhī—asāsiviṃdahmi
77.p2
āśvāsitosmi
78
citrarathaḥ—sandhāyātibalaṃ balāmati'balo gādheyatejomayīmānamyātmagurūnnaruntudaripuprāṇa prayāṇodyamaḥ
yāvanmuñcati roṣasaṃkramavaśādekāmapiśvāṃ vibhuḥ
tāvatkutra gataṃ kathaṃ ripuśiraḥ keneti no manmahe
78.p1
cāmaragrāhī—
78.p2
anyatopi vilokya
79
ko eso mahaṃsalaṃ ( sadisa ) sarīlo kovi giṃdhovi saṃmaddaṃ
samalameṃṭale rakkhasāṇaṃ kuṇavāi mukhahaṃdhehi aṇaṇudivia rāhavarahavahassa suṃhapasalaṃtaṇaṃ karovi
( ka eṣa mahāśailasadṛśaśarīraḥ kopi gṛdhra iva sarvataḥ 'samaramaṇḍale
rākṣasānāṃ kuṇapāni mukhahastena apanūdya rāghavastha' pathasya
sukhaprasaraṇatvaṃ karoti || )
citrarathaḥ—na kevalameṣa gṛdhramātraḥ, kintu 'gṛdhrarājo jaṭāyuḥ
sakhā daśarathasyāyaṃ sauhārdai'kavaśānugaḥ
karoti raghuvīrasya kadana'kṣmāsahāyatām
80
cāmaragrāhī—taha jadi ṇa kevalaṃ sāmiṇo eṃva kaṃ jaṃ ataṇovi
vijadaevaṃ edaṃsa
( tathā yadi na kevalaṃ svāmina eva kāryaṃ ātmanopi vidyata
evaitasya |)
citrarathaḥ—evametat
sadyaḥkṛttapatanmahāsuraśiraḥpaṅkti'kṣaracchoṇitonmajjatkaṃkabalānukūlyakalanāsandarśitaprābhavaḥ
pītvā dūṣaṇa śoṇitaṃ triśiraso hṛtvā śiraḥpañjaraṃ
kṛtvā pādayugādhare 'kharaśiro bhitvā nakhaiḥ krīḍati
81
vasārasāsvādasukhānubhūtayaḥ
prabhūtamedobharitātmavṛttayaḥ
caranti gṛdhrāśca jaṭāyurantike
kharādimāṃsāśanasāravedinaḥ
81.p1
cāmaragrāhī—diṭṭaṃ diṭṭavvaṃ sudaṃ sodavvaṃ
81.p2
dṛṣṭaṃ draṣṭavyaṃ śrutaṃ śrotavyam
82
citrarathaḥ—na kimeta¹nnayanarasāyanaṃ paśya
navakuvalayalīlāvigrahe vigrahe'smin
²raghukulajalarāśiprauḍhacandrāyitasya
prasṛtamasṛta³niryadraktasāraṃ pratīmaḥ
śitijaladharasandhyārāgacchāntratāṅkam (?)
82.p1
tadenamāpāditakṣatrakṛtyaṃ satyapratijñaṃ ⁴devāya nivedya
pāritoṣikamu⁵palabhāmahe
cāmaragrāhī—taha jadi puḍamaṃ evaṃ gacchāmo
82.p2
tathā yadi prathamameva gacchāmaḥ
82.p3
iti niṣkrāntau
82.p4
tataḥ praviśati rathena ⁶saha rāmo mātalieśca
83
rāmaḥ—ayi mātale, paśyatu ⁷paritopi bhavān sapatneṣu jīvati
kaściditi
mātaliḥ—āyuṣman na khalu jīvanakathāpi
rāmaḥ—( punardhanurudyamya ) re re munidrohiṇastiṣṭhata mārgaṇapathe
mātaliḥ - āyuṣman kuto'dyāpi rākṣasāvasthānam
rāmaḥ - nanvete dṛṣṭi Check: dṛṣṭi Check: dṛṣṭipathe vartante
mātaliḥ - naite rākṣasāḥ, kiṃtu
nivṛttapiśitakṣāmakṣemasaṃmodimānasāḥ
na kiṃ kaṅkādibhiḥ sākaṃ naṭanti kaṭapūtanāḥ
84
rāmaḥ - (saharṣam ) (dhanurāvaropya )
api nāma sakhā purandaraḥ prahṛṣyati kharādivirāmeṇa ?
mātaliḥ - trailokyamapi
yatprauḍhātapataptapānthavitateḥ sadyaḥ sudhāvarṣaṇāt
yaddīrghā mayasevināmagadakṛddivyauṣadhaprāpaṇāt
yatsaṃsāravicārakhinnamanasāmātmāvalokodayāt
etattat kharadūṣaṇādivadhataḥ saukhyaṃ trilokyāmapi
85
kiñca—
rakṣovikṣobhasaṃjātaṃ rāma te rājate yaśaḥ
tāvadeva—
rāmaḥ—kimeṣa sāvadhikaṃ vakṣyati ?
bhavatvākarṇayāmaḥ
mātaliḥ—bhṛśaṃ yāvajjīvaṃ¹lokasthitiḥ svayam
85.p1
nepathye
86
priyaṃ naḥ | priyaṃ naḥ
jitvā saṃyati lokakaṇṭakamayaṃ rakṣastrayaṃ sainikairakṣepyaḥ svayameka eva tarasā tīrṇapratijñārṇavaḥ
adyāyāti sukhī sa rāghava iti draṣṭuṃ samutkaṇṭhi²tā
dṛṣṭiḥ samprati cetasopi purataḥ ³svātantryamālambate
86.p1
mātaliḥ—bhavadīyajayānumodināṃ utkhātakaṇṭakānāmuditaṃ muditahṛdayānāmṛṣīṇāmetat
rāmaḥ—tattvatastvidamakiṃcitkarameva paśyāmi ripujayam | etadadhikamapi
kartumutsahate⁴mamāntaraṃ, tattvam—
86.p2
nepathye
87
yāsīddhvani maunināṃ jayajayavyāhāradhārāyate
yāvatkaṇṭhabalaṃ prahṛṣṭamanasāmahvāya rāmaṃ prati
ādyantākṣaramadhyataḥ pratimuhuḥ saivābhavadrākṣasavyāpādādgatavighnayajñaracanāmodāya tatrottaram
88
mātaliḥ—bhavajjayāśaṃsināṃ vibudhottamānāṃ praśaṃsanametadaticamatkāritayā
vartate
rāmaḥ- ( harṣamabhinayan ) ete vayamupāgatā eva vastyuṭajam
apraveśyatamaṃ kasyāpyarerlakṣmaṇasaṃśrayāt
asmadāśramamīkṣasva vismayākaramaśramam
89
mātaliḥ---dṛṣṭa eva śataśaḥ śatakratusahacāriṇā mayā
yatra maharṣitapovyāpārānatyadbhutānupalabhāmahe | tathāhi
kaṇṭhīravākarṣikarāḥ karīndrāḥ
kalāpisasnehakalāḥ phaṇīndrāḥ
tarakṣuvakṣaḥśayitāḥ kapīndrāḥ
sukhena yenātra mahāmunīndrāḥ
89.p1
pratīcīmālokya
90
kathamavatarati sāgaramambaramaṇivimbam
ratnākarastvaṃ saridīśa bhūyāḥ
'kintutvadīyāntararatnajāle
tulyaṃ madīyasya kimityanantaṃ
ninye svaratnaṃ nikuṭaṃ kimabdheḥ
91
rāmaḥ - adarśanaṃ prāptavatīha bhāsvatyalaṃ praveṣṭuṃ jagadandhakāraḥ
yadasya sandhyābhidhaśeṣatejo
muhūrtamātrādgalitaṃ babhūva
92
mātaliḥ - ayamandhakāranicayo jagajjayaṃ
kalayannikhilapadeṣu jṛmbhate
2 (prācīmālokya)
ayameva pūrvaharidīśapāṇḍimā
dalayannamuṃ jayati sottaraṃ jagat
93
rāmaḥ—kathamuditameva nikhilatamoraśinirāsa¹karalambena niśākarabimbena
mātaliḥ—śṛṅgāropakaṣāyanaijakāyaḥ
prathamaṃ yo'bhavadandhakāraśatrau
atinirmalatāmamuṣya paśyan
bhavadaupamyadaśāmanusmarāmi
94
rāmaḥ— ( sānandaṃ ) ayi mātale, vayamāśramapadaṃ praviśya jānakī²lakṣmaṇayorāmodamāpādayāmaḥ | tvamapi priyasakhāya mahendrāya
vṛttāntarasāyanaṃ samarpaya
mātaliḥ—āyuṣmannanujānīhi | kiṃ te bhūyaḥ priyamupaharāmi
rāmaḥ—sarvamapi samupapannameva maharṣiprasādānmahendrasahāyatayā ca
yā vāgabhyuditā munīndra³savidhe ⁴gaṇānāṃrakṣo vadhe
sābhūdadya kṛtārthasāramadhurā satyā jagattyāḥ priyā
āmodaḥ śatamanyunā priya⁵sakhe nādyādhikaṃ prāpitaḥ
kāmaḥ ko'sti tadīyamitravitaterāśaṃsine durlabhaḥ
94.p1
tathāpīdamastu
94.p2
bharatavākyam
94.p3
yaḥ sāhityadhurandharaḥ prabhumaṇirdātā guṇaikapriyaḥ
tasya syādanukūladaivavihitaḥ sampadvilāsodayaḥ
yaśca kṣāmamupāgato'dya viṣayaḥ parjanyadaurjanyataḥ
tatra syādamṛtopamāmbujananī vṛṣṭiḥ samaṣṭiḥ śriyām
94.p4
iti niṣkrāntāḥsarve
94.p5
yaḥ śrīrāmapurīvilāsatiḥ śrīveṅkaṭeśakṣaṇaproṅkhanāmṛtasekapaṇḍitatamārājyābhiṣekokṣitaḥ
tasya śrīnidhihampaveṅkasudhiyo vyāyogaratne śubhe
kasya syādaratirguṇaikavasattau kaṇṭhāvalambocite
94.p6
samāpto vīrarāghavavyāyogaḥ
See also: more in One-act heroic plays (vyāyoga, ḍima, īhāmṛga, aṅka, vīthī, samavakāra)
- Rupakashatka (Rūpakaṣaṭka) — Sanskrit; partly digitised
- Ramanka (Rāmāṅka) — Sanskrit; 1310 CE; partly digitised
- Saugandhikaharana (Saugandhikāharaṇa) — Sanskrit; 1294–1325 CE; partly digitised
- Kalyanasaugandhika (Kalyāṇasaugandhika) — Sanskrit; 1580–1660 CE; partly digitised
- Dhananjayavijaya (Dhanañjayavijaya) — Sanskrit; 1100–1199 CE; partly digitised