Pramāṇa · Search · About · API

Viraraghavavyayoga (Vīrarāghavavyāyoga)

वीरराघवव्यायोग

an one act play, based on the Vālmīki Rāmāyaṇa

Language
Sanskrit
Author
Pradhāna Veṅkāmātya
Extent
195 passages, 2,448 words
Text
partly digitised
Source
archiveorg · Vira Raghava Vyayoga Of Venkamatya 167 Oriental Research Institute Mysore; ed. H. P. Malledevaru, B. A.… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

Contents

Text

2

'bhindan prāsādakoṭībhiduranakhamukhaiḥ pāṇijāgrannakhāgraibhindannudyānavāṭītaruvaraviṭapānadbhutodantadantaiḥ
'huṃkāreṇaiva rakṣassamudayamabhitastrāsayan' vītatandro
laṅkātaṅkopadeṣṭā sa jayati kabalīkṛtya tāṃ rakṣaḥkapīndraḥ

2.p1

nāndyante sūtradhāraḥ

2.p2

puro vilokya (saharṣaṃ) añjaliṃ badhvā

3

kusumāñjalimabhilapuṣe
¹kuvalayadalavidviṣattviṣe kurmaḥ
kharadūṣaṇamukha²jālaṃ
kalimūlaṃ vyaraci ³yena (sasṛgālam)§

3.p1

(⁴sabhāmimukho bhūtvā sānandaṃ) iyaṃ kila kala⁵vāṇī madhukalupavipakṣakaṭākṣavīkṣākavacita⁶padānatajanatācaraṇasparśaparipālitabhuvanatalasya śaraṇāgatabharaṇākulasya samuddaṇḍadaṇḍakāvanavāstavyanistula⁷balaśālirakṣovidāraṇasampāditatadīyaprāṇaghaṇṭāpathasya mūrtībhavadyathā⁸tathasya bhayānakamukha⁹daśamukhaparibhūtavibhī¹⁰ṣaṇa poṣaṇa
¹¹caṇasya paulastyakuladalanapravīṇasya śaradhīkṛtaśaradherdā
śaratheḥ yadṛcchānukṛtaniravadhikarūpavilāsābhirāmaśrīrāmapurīvasaterbhagavato raghupatermahotsavāvalokanakṛte samāgatā
sarasabharatavidyāvaiśadyahṛdyā sakalasabhājana¹²vilasitā rasikasabhā
tadenāmupasṛtya tanmano'nurūpa¹³rūpakābhinayena vinodanaṃ tanomi

3.p2

ityupasṛtya

4

(ākāśe <sup 1</sup karṇaṃdattvā) kiṃ brūtha ?
bhūyoguṇaikavasatiḥ puruṣo <sup 2</sup yadīyaḥ
prāyorasaśca samudañcati <sup 3</sup dhīranāmā
dhīyogasampadanukūlatayāsti vastu
vyāyoga eva navasaṃgrathito'bhineyaḥ

4.p1

sūtradhāraḥ--(saśiraḥkampam) anugṛhīto'smi cireṇa | kintu tādṛśaṃ
rūpakaṃ <sup 4</sup viralatayā nopalabhyate | bhavatu, gṛhiṇīmāhūya
<sup 5</sup pṛcchāmi || ārye

4.p2

praviśya

5

naṭī--esāhni | koṇioo (eṣāsmi | ko niyogaḥ)
sūtradhāraḥ--kinanyadeteṣāṃ sabhājanānāmānandanāt
naṭī--addhi edaṃ kiṃtu (astyetat kintu)
sūtradhāraḥ--sāvaśeṣamiva te vacaḥ
naṭī--tuha siṃsasa vīratilaaṃsa dujaṇāṇaṃ kudajohiṇā jelalayeṇa
(ṇiaeṇa) viṃjākalaho raṃgaśoṇiṃmi saṃvutto
(tava śiṣyasya vīratilakasya durjanānāṃ kūṭayodhināṃ nikareṇa
vidyākalaho raṃgakṣoṇyāṃ saṃvṛttaḥ)
sūtradhāraḥ—(vihasya) niṣṇātaḥ khalu vīratilakaḥ kalākalaheṣu
śataśastadvijayī bhaviṣyati | tathā hi
samyagviditā vidyā samitijāyāpi śaśvadalameva
atraiva 'saṃśayacchedalametatsabhāpraveśena

6

naṭī—taha jadi kīrisaṃ puṇo rūpaaṃ avaṃkāmi adu (tathā yadi
kīdṛśaṃ punaḥ rūpakamupakramyatām)
sūtradhāraḥ—(bhūyoguṇetyādiṃ punaḥ paṭhati)
naṭī—(vimarśaṃ nāṭayati)
sūtradhāraḥ—(smaraṇamabhitīya) smṛtamidaṃ sukṛtaparipākena
naṭī—kiṃ ṇu edam (kiṃ nvetat ?)
sūtradhāraḥ—śaśvadadhyāpitāsi nanu vīrarāghavavyāyogaṃ nāma rūpakam
naṭī—ṇādam | jaṃsa kaihi vāvāviagaṃbhakalasa jalai puṃṇacaṃdo
niravahiajhuṇāṇuaṃpi hapaṃ ajjatavorūoveṃkaāmājaśi lomaṇi
(jñātam | yasya kavirhi vātrāmbikāgarbhakalaśajaladhipūrṇacandraḥ
niravadhikadīnānukampī hampāryataporūpo veṅkayāmātyaśiromaṇiḥ
sūtradhāraḥ—astyetat
yo'sau kāmavilāsasatkṛtikṛtī karṇāṭarāmāyaṇaprauḍhagranthavidhāyakaḥ samakarotkāvyaṃ hanūmajjayam
'campūṃ kauśalavīṃ mahendravijayaṃ śrīmaccidadvaitikāṃ
tatkukṣimbharisaṃyamiprahasanaṃ śrīmān sa veṅkaprabhuḥ

7

kiṃca—
dhyānenendriyarodhānmaunabhārgavatāṃ yayau
yastadvaṃśe'janiṣṭā'sau phalatyeva hi yatkṛtam

7.p1

naṭī—aṃcariaṃ ekaṃkaṃsa (ekaṃva) vidijā eṃko guṇo bhuvaṇaṃmi

7.p2

aṃsa puṇo) (saalavijjāvalīparipaṃṇataṇiṃ

7.p3

saasaguṇavaṃdaṇiṃ (saala) samaṃja dhulaṃdhalaṃ (taṇiṃ) (eṃaṃ paaṃ
evaṃ (mimiṃdaṃ) saṃvamidi
āścaryam | ekaikasya ²ekaiva vidyā, eko guṇaḥ bhuvane | asya
'punassakalavidyāvalīparipūrarṇatvaṃ sakalaguṇatvaṃ sakalasāmrājyadhurandharatvam | evaṃ militaṃ sarvamiti
sūtradhāraḥ— ārye, kimalabhyamāñjaneyadvitīyāvatārasya tasya ?
yaducyate purāvidbhiḥ buddhivalayaśodhairyādikamapi tatsevakānāṃ
tanmahimnaiva labhyate
śaradaviralamallīmahlikākṣāpracāra
raghuvarabhujalīlābandhuraśca prabandhaḥ
vayamapi naṭavaryā [vyāpta] kīrtiḥ kavīndraḥ
pariṣadapi rasajñā sarvamatrānavadyam
3tadasya 'rūpakamabhinavaṃ vīrarāghavavyayogaṃ nāma prayoktumādiśyatāṃ
naṭavargaḥ | samārādhyatāṃ ca raṅgamaṅgalavidhiḥ
naṭī— (āḥ kiṃ phaṇiadi | ādeso kāṃdaṃoṃti | nanu pāśrve....)
āḥ kiṃ bhaṇyate ādeśaḥ kartavya iti | ⁵ nanupārśve tava
sarvamapi
yatprastutaṃ ⁶ naṭairgānamānandarasamandiram
ślāghyate kila tadvādyaiścāturvidhyamupāgataiḥ
sūtradhāraḥ— ārye evamevaitat
tvayā vivekaśālinyā vayaṃ dhanyā bhṛśaṃ priye
yathā kamalinīsaṃgānmarālā bhṛśaśobhinaḥ
naṭī— ( vilokya ) viasaṃtasalasijavaṇaṃ kalaaṃdi haṃsaasamūā
dhaṇṇaṃsa kaṃsavi labhā guṇalu dhāvaṃ maṇoṃja
( vikasatsarasijavanīṃ kalayanti haṃsakasamūhāḥ
dhanyasya kasyāpi ramāṃ guṇalubdhā iva manojñāḥ || )
sūtradhāraḥ — ( rasaparavaśatāmabhitīya )
aho gānarasastūrṇamānandayati mānasam
jaṭāyuriva rāmasya sauhārdarasabandhuraḥ
prastāvanā

7.p4

tataḥ praviśati 'jaṭāyuḥ

7.p5

jaṭāyuḥ — ayamahaṃ kumārarāmalakṣmaṇābhyāmudantamabhinavamāvedayitum
āgato'smi | yāvadupasarpāmyāśramapadam (iti parikramyāvalokya )
nūnamidameva 2rāmāyatanatapovanam
⁶ paṭhanti nigamāgamān ṛṣivarā paraṃ nirbhayāḥ
makhāṃśca katiciddvijā galitavighnamātanvate
caranti munikanyakā vigataśaṅkamantarbahirna cedraghuvarāśramaḥ 'kathamidaṃ sarakṣovane || '

7.p6

tataḥ praviśati cāpapāṇirlakṣmaṇaḥ

15

jaṭāyuḥ - ( mukhamunnamayya ) kathamayaṃ kumāra lakṣmaṇaḥ ?
lakṣmaṇaḥ - ādiṣṭo'smi
ayaṃ khalu tātamitratayā tādṛśaṃ sanmānamarhati | ( ityupasṛtya
praṇamati )
jaṭāyuḥ - vatsa, samaravijayībhūyāḥ
lakṣmaṇaḥ - anugṛhīto'smi
jaṭāyuḥ - atha kīdṛśo vṛttānto bhavadāśramapade ?
lakṣmaṇaḥ - asti kaścit
jaṭāyuḥ - koyaṃ, kathaya
lakṣmaṇaḥ - kadācidaśeṣadaṇḍakāvanavāstavyamunivaryā samāgatya 'ārya
rāmabhadramidamūcuḥ
jaṭāyuḥ - kimiva ?
lakṣmaṇaḥ - yaddattamiṣṭamiha khātamapi prayāsaiḥ
tatttiṣṭhatu vyayamayanti hi tatphalāni
yasyāśvamedhaśatamadhyasamaṃ vadanti
tatpūruṣairabhayadāna'mapekṣaṇīyam
ato rakṣogaṇatrastān asmānabhayadānataḥ
paripālaya rājanya bhavantaḥ śaraṇaṃ hi naḥ

16

jaṭāyuḥ—(sautsukyam ) tataḥ kimuktaṃ kumārarāmabhadreṇa ?
lakṣmaṇaḥ— pratijñā kṛtaiva
jaṭāyuḥ— kīdṛśī sā ?
lakṣmaṇaḥ--daṇḍakāvanavāstavyatapovanamakhadruhaḥ
sarvānapi vadhiṣyāmi ^1dvibhāṣā naiva^2māmrikā

17

^3jaṭāyuḥ—( sāścaryaṃ ) mahatī khalu pratijñā | yato rakṣovairamātraṃ
prasūte | tataḥ.
lakṣmaṇaḥ—tataśca śruta^4vṛttāntairatikrupitā rakṣobhirvirādho nāma danujaḥ
prahitaḥ
jaṭāyuḥ—valiyān khalvayaṃ ^5dānaveṣu | sa kīdṛśo jātaḥ ?
lakṣmaṇaḥ—so'pi rāmeṇa prahitaḥ
jaṭāyuḥ—kaṃ deśam
lakṣmaṇaḥ—saṃyaminīmeva
jaṭāyuḥ--mahānayamupakāro daṇḍakāraṇyasya
lakṣmaṇaḥ—āryeṇa kīdṛśī pravṛttirupalabdhā ?
jaṭāyuḥ—ahamapi tatra tatra janasthānabhūmiṣu sañcaran kayorapi rakṣasossaṃvādamaśrauṣam
bhrātaḥ kutaḥ kharagṛhādiha kā nu vārtā
sannaddha eṣa vijayāya virādhahantuḥ
kastādṛśo'sti manujaḥ khalu rāmanāmā
taccedahiṃ grasati palvaladarduge'pi

17.p1

iti | tadenaṃ vṛttāntaṃ bhavaddrayāmāveditumihāgato'smi
lakṣmaṇaḥ—yāvadahameva nivedayiṣyāmyāryaṃ prati | bhavānapi tvaritataramupagamya janasthānāddhariḥ yāvadāyāti, tāvedeva vṛttāntavedī
punarāgaccha
jaṭāyuḥ—tathā karomi

17.p2

ityubhau niṣkrāntau

18

viṣkambhaḥ
(tataḥ praviśati śaracāpahasto raṇarabhasamabhinayan
rāmo lakṣmaṇaśca )
rāmaḥ—trasyadvijātiparipālanapuṇyalābhaḥ
svasthyatvadānamapi sarvasuparvapaṅkteḥ
kiñcaiṣa kauśikakṛpāphalitāstravidyāsañcāraṇāvasara ityakhilaṃ priyaṃ naḥ

19

lakṣmaṇaḥ—ārya, kiṃ vihīyate raṇakaraṇeṣu bhavataḥ ?
yatkauśikakṛpālābho yaccājñākaraṇaṃ pituḥ
yattāpasasaparyati tatsarvaṃ vijayāya te

20

rāmaḥ— ( sotsāham )
api nāmāryajaṭāyorvacanamayathāthaṃ na bhaviṣyati | api nāma
ripussaparivārasodaraḥ samāyātyacireṇa | api nāma manmano'nusārī
parākramasamayaḥ samupalabhyate
lakṣmaṇaḥ—kadācidapyanuktapūrvānṛtaḥ khalvāryo jaṭāyuḥ
rāmaḥ— atha kim
yattātapāda'sauhārdaṃ yacca gauravātmanaḥ
tattajjaṭāyunānena daṇḍakāyāmakāri saḥ

21

lakṣmaṇaḥ—2nāyamarthavādo'tra
rāmaḥ—tathā 3yadi
kharadūṣaṇakaṇṭhanālaniryadrudhirāsāraparaṃparāprasāraiḥ
abhiṣicya dharāmadharmajātaṃ paritāpaṃ parihartumeṣa kālaḥ

22

idamapyanupadameva—
sāphalyāya pratijñāyāḥ svayaṃ jigamiṣo raṇam
abhiyāti ripuśceti vidhātrāpyadhunā jitam

22.p1

lakṣmaṇaḥ—satyametat | kintu—
rāmaḥ—sāvaśeṣamiva tava vacaḥ
lakṣmaṇaḥ—ārya, samucita eva sapatneṣu śastrasampātaḥ | samīpatayā
tapovanoparodho bhaviṣyatītyetāvadeva cinyate
rāmaḥ—taddvayameva katicitpadāni ripūṇāmabhimukhyena vrajāmaḥ

22.p2

iti katicitpadāni parikrāmati

22.p3

tataḥ praviśyāpaṭīkṣepeṇa jaṭāyuḥ

23

yasmāddeva sa devatāparivṛḍho vimvyadvanaṃ sevate
yallīlā muni maṇḍalīpramathanavyāpārapāraṃ gatā
yasyājñā haridīśvaratnamakuṭīnamrīkṛtiślāghitā
tasyaivaṃ pṛtanābhyupaiti bhavatā tūrṇaṃ dhanurdhāryatām

24

rāmaḥ—kathamāryo jaṭāyuḥ ?
lakṣmaṇaḥ—atha kim
rāmaḥ—( kiñcitparivṛtya ) ārya, bhṛtamevedaṃ dhanuḥ
"āyāntvete pratikalacalatprāsakuntāsiśūlakṣepapyulkāparaśumusalādyāyudhodastahastāḥ
so'yaṃ rāmassapadi kurute tāta'sauhārdabhājo
vṛddhasyājau 'piśitapaṭalaṃ grāsamājīvitaṃ te

25

(lakṣmaṇaṃ prati ) gaccha, vatsa, 'lakṣmaṇa, jānakīsanātha muṭajam
yathā māyāvino rākṣasāḥ nābhibhavanti tathā jāgarūkèṇa
bhavitavyaṃ tvayā
lakṣmaṇaḥ—tathā | ( iti niṣkrāntaḥ )
jaṭāyuḥ—('sāścarya ) yebhyo bibheti kila mṛtyurapi prakāmaṃ,
saṃgrāmabhīmabaladarpabharoṣmalebhyaḥ
'jetuṃ sahāyamapahāya vijṛmbhase tvaṃ
"tvadvikramo nirupamo, na ca "dṛṣṭapūrvaḥ

25.p1

tāvannirvarṇya

26

12 lakṣyante 13 valamānapaṭṭavasanaśrī 14 rañjitāḥ "ketavo
valagadgṛdhrabalāpanodanadaśābibhratkarāgrā iva
śrūyante ca karālakāhalaravā nāsīranāseduṣāmākrośaussaha pārśvajambukatateratyākulairbhairavaiḥ

27

tatsajjībhavatu bhavānavilambena | ( vihasya )
¹kiyānayaṃ samaro nāma ? ( iti jaṭāṃ badhnāti )
jaṭāyuḥ— ²nirmāya digbhramamarātibalasya bāṇairvidhūya dūṣaṇakharatriśiraśśirāṃsi
nirvelamātmani rateṣu nidhāya modaṃ
nirveśamāpnuhi nirargalanityalakṣmyāḥ

27.p1

rāmaḥ— ( ūrdhvamavalokya ) ārya, kimavatarati bhuvanamamṛtamayūkhamaṇḍalam ?
jaṭāyuḥ—kasyacitkhecarasya vimānamiva paśyāmi

27.p2

ubhau savismayaṃ paśyataḥ

27.p3

tataḥ ³praviśati śātamanyavarathena saha mātaliḥ

28

mātaliḥ—aho cirāya dṛṣṭassamaṣṭiriva śauryasya vimataparivāravidāro'yaṃ raghuvīraḥ
( ityupasṛtya ) āyuṣman ! vijayībhavatu bhavān
dṛḍhabaddha⁴mṛgājinaṃ ⁵jaṭānāṃ
nahanānargaladṛkprasāradhīram
¹avalambitacāpamākalaya
raghuvīraṃ śaracālanaṃ² pracāram

29

³tvanmitraṃ preṣayāmāsa
sasādhanamimaṃ ratham
mahendraḥ sārathiṃ tasya
mātaliṃ viddhi māmapi

29.p1

jaṭāyuḥ—yuktamācaritaṃ mahendreṇa | ⁴tadāruhya ⁵sāṃgrāmikaṃ rathaṃ vijayatāmarātibalaṃ bhavān
rāmaḥ—yathā rocate tubhyamāryāya tāta ⁶suhṛde

29.p2

iti mātalinā saha rathārohaṇaṃ nāṭayati

30

jaṭāyuḥ—aho daśarathasya tapovipākaḥ ! athavā
⁷tapasvino munīnetānū devānapi tapasvinaḥ
avisuṃ niyataṃ prādurāsītparamapūruṣaḥ

31

rāmaḥ—( ⁸anākarṇitakena ) ārya,kimadyāpi na dṛśyante rakṣohaṭakāḥ
jaṭāyuḥ—( ⁹karṇaṃ datvā śrutimabhanīya ) ¹⁰nanveṣaḥ kalakalaḥ
(iti gaganotpatanaṃ nāṭayan ) dūradarśitayā paśyāmi savidhagatamiva
rakṣobalam | yataḥ,
nabho nikaṣavisphuratkanakale'khikāvibhramaṃ
dadhāti caturaṃgiṇīgatisamutthadhūlīcayaḥ
ayaṃ ca vilayāmbudadhvanisahodaraḥ śrūyate
bhayānakajayānakaprathanasūcako grasvanaḥ

31.p1

ramāḥ—atha kim | ayi mātale, tvayaivāpramattena bhavitavyam
vimardeṣu vīrāṇāṃ yasya kasyāpyapaharaṇīyaḥ pramādaḥ
mātaliḥ—atha kim
rāmaḥ— ( savinayam ) ārya, jaraṭhatayā tvamanāyāsabhājanamasi
kamapi śailamutpatya 'kṣaṇaṃ paśya kṣaṇadācarāṇāmāḍambaram
jaṭāyuḥ — yadrocate kumārāya

31.p2

iti niṣkrāntaḥ

31.p3

mātaliḥ—āyuṣman, śarasandhānasulabhāgamanamiva balamarīṇām | tatsamarārambhajāgarūko bhūyāḥ
rāmaḥ—kimatrāpi vilambaḥ kriyate ?

31.p4

iti saśaraṃ cāpamākarṣayati

31.p5

nepathye

32

bho bho ^1balādhyakṣāḥ, samupāgatassamakṣaṃ sa manuṣyapotaḥ
yena ^2 saṃvitkṛtā sākṣādrakṣaḥ kulavināśinī
virodhī ^3so'yamasmākaṃ ^4virādhavadhapātakī

32.p1

mātaliḥ—kharasainikānāmetat

32.p2

punarnepathye

33

prayujyantāṃ bāṇāḥ pratibhaṭatanau prāṇaharaṇāḥ
prakīryantāṃ kuntāḥ prasabhamurasi prāntaniśitāḥ
nidhīyantāmasmin nibiḍamasipatrīkṣitacayaḥ
nidhāryantāmetadrathavahanavāhāḥ prajavinaḥ

33.p1

rāmaḥ—keṣāmetat ?
mātaliḥ—balādhyakṣāṇām
ata evotkhātinimimāṃ ^5bhuvamutsṛjya samarocitāṃ tūrṇamavatarāmaḥ

33.p2

rathagamanaṃ nāṭayitvā

34

prāyaḥ kharādivadhatassukhasaṃpadeṣā
sarvāpi devamunimaṇḍalabhāga eva
kiṃtvadya rākṣasajayocitavīralakṣmīsaṃśleṣa eva [khalu] 'sāratarā 2phalāptiḥ

34.p1

mātaliḥ—evametat | yataḥ prakṛtimahatāṃ yaśa evātrāsyam

34.p2

ityubhau niṣkrāntau

34.p3

tataḥ praviśati citrarathaścāmaragrāhī ca

34.p4

citrarathaḥ—eṣā mahārājamahendropadiṣṭā samarocitā 3kṣitiḥ
iyameva kharasenā
kośatyāgaparisphuratkarayugagrokṣipta kaukṣeyakavyākīrṇadyutisārthatoparipatatkhadyotama 5dyekṣyatām
sainyaṃ tatkharadūṣaṇatriśirasākalpāpakarṣaṇaika-tara
vyāvalgadraṇanāthabhūtapaṭalāvaṣṭambha viṣṭambhanam 35
cāmaragrāhī—aho hodāṇīṃ eva ṇa saṃkuṇomi seṇāṃ ṇekkhadaṃ

34.p5

aho idānīmeva na śaknomi senāṃ draṣṭum

34.p6

ityakṣi nimīlya kampanaṃ nāṭayati

34.p7

citrarathaḥ—are prākṛtasādhāraṇā matiḥ kutaste, dhīrataivamavalambyatāṃ, na
khalvasmākaṃ viprakṛṣṭatayā sādhvasaprasaktirapi

34.p8

iti karāvarṣāta

34.p9

cāmaragrāhī—( kathaṃcidakṣiṇī unmīlya )
ko eso vahaṃsopari (vicittagaṅgāliṇā )
sālahiṇāliṃ rādāgadāiṃ karoti
( ka eṣa eko rathasyopari vicitragatikāriṇā
sārathinā sākaṃ gatāgatāni karoti ? )
( jassa ) khu salīlapahāpahāheṇa
ṇīlopalimālāiviaṃ ṇalaṃāṃciehiṃ alaṃkariadi
(yasya khalu śarīraprabhāpravāheṇa | nīlotpalamālyāni valakṣyādhikaṃ
alaṃkriyate )
citrarathaḥ—sa evaiṣaḥ | yaḥ kila kṛṃtāvatāraḥ puruṣottamo nareṣu
suramunimaṇḍalāvanāya iti sudharmāyāṃ saṃlāpaḥ
cāmaragrāhi—saṃci edaṃ | jahaṃ sudo tahakhu eṃvaṃ ( diṭṭho )

34.p10

satyametat | yathāśrutastathaiva dṛṣṭaḥ

36

citrarathaḥ—( saroṣaṃ )¹kiṃca vacasamaviṣayo'sya mahimā yataḥ
anyā vigrahamādhurī taducitā vikrāntiranyādṛśī
vṛttiḥ sarvajagajjayavyakalayattāpi tattādṛśī
sattvaṃ cedatilaṃghitāmaranagasthairyaṃ tato manmahe
vaktuṃ kaḥ kṣamate vibhorguṇagaṇaṃ śeṣo ²viśeṣo'pivā

37

cāmaragrāhī— ado evaṃ ekkoda edāvado raṃkhasabalasapaḍimaṃbho
saṃdhusasaṇo ahimuho vaṃṭadi
( ataeva eko'pi etāvato rākṣasabalasya pratipakṣassādhvasaśūnyo'bhimukho vartate )
citrarathaḥ—kimucyate vartata iti
vidhūya madapātraliṃ madhukarīva senāmimām
akhaṇḍamukhadāyinīmayati vīralakṣmīmayam
nikṛtya timiraṃ karaiḥ kamalinīmivāmodayan
nabhomaṇirudārabhāpihitarodasīgahvaraḥ

37.p1

nepathye

38

virādhavadhasaṃjātapātakī vadhya eva naḥ
tathāpyeko muniruceti taṭasthā samarodhdatiḥ

38.p1

citrarathaḥ—kharasainikānāmavaṣṭambhameduraṃ vacanam

38.p2

punarnepathye

38.p3

ekaḥ kathannu bahubhirvata yotsyasīti
mayyadya māstu bhavatāṃ hṛdaye'nukampā
ekatra vā bahuṣu yadbalamatra sākṣī
mārgāyitaḥ sa khalu vetsyati [loka] sākṣī
citrarathaḥ—śrutametatsabharakautukasāndrasya rāmacandrasya
cāmaragrāhī—kimpūśīṃ adimetaṃ kalakale

38.p4

kasmādepa atimātra kalakalaḥ

40

citrarathaḥ—eṣa samaramukhabherīravāḍambaraḥ
tadupakrama'māvedayati trilokyaḥ | paśya—
śastraṃ śastramare kva dhāvasi ? karaisso'yaṃ balī badhyatāṃ
māyāmaunina [mena ] mardaya dayā kā vā virādhadruhi
itthaṃ paṭṭasakuntasāyakagadānistriṃśakaṭṭīrakaprāsādyāyudhabhṛtkarā raghupatiṃ rundhanti sarvāsurāḥ
cāmaragrāhī—aṃcariaṃ | kahi raṃho kahi rahio kahi sālahiṃti
ṇa laṃkhiadi
(āścaryam, kutra rathaḥ kutra rathikaḥ kutra sārathiriti
na lakṣyate |)
citrarathaḥ- maivam | idānīṃ paśya
nikṛttāśśatadhā śastraiḥ śāstrairiva mahojjvalaiḥ
kabandhā eva dṛśyante prabandhā iva 'duṣkaveḥ

41

ardhoccaradripujayoditavīravādaiḥ
ādaṣṭadantavasanairanimeṣanetraiḥ
²bhraśyatkirīṭavigalatkacasamprasāraiḥ
adyāvṛtaṃ ripuśirobhiradabhramabhram

42

kiṃca
dhāvatkabandhapadaghaṭṭanabhūribhāra³śīryatkaddālavikaṭāravayaugapadyāt
bhārāsahā dalati samprati sainikānāṃ
sarvasaheti viditaṃ tadavehi lokaiḥ

43

cāmaragrāhī-ke ṇu khu edo ṇiabhuācalaṇe ṇa veraaṃtaṃ
ajanacalasiharavia adimetagokhādisi
( ke nu khalvete nija¹bhujācalanena prerayantaḥ añjanācalaśikharā
iva atimātragauravā dṛśyante || )
citrarathaḥ—²vaṃśānurūpacari³tacayavanānmaharṣibādhāvidhānadhanadonmathanaprasaktam
⁴aśreyasāṃ trayamidaṃ kila ⁵rāvaṇasya
dhatte ⁶kharādikalatrayarūpadheyam

44

cāmaragrāhī—ṇādaṃ ṇādaṃ| edo khu savvagivvāṇāṇaṃ bāhāṃ saṃjaṇa
aṃviti taṃdha taṃdha paṃthāvāvasaleṣu kahiaṃdi
( jñātam jñātam| ete khalu sarvagīrvāṇānāṃ bādhāṃ saṃjanayantīti
tatra tatra ⁷prastāvāvasareṣu kathyante | )
citrarathaḥ—āḥ kimucyate bādhākāriṇa iti ? amī hi
nirdhūya ⁸ratnamakuṭāni nirasya śastrāṇyastrāṇi cāpyavigaṇayya śirodhilagnām
nistriṃśasantatimapohya nidhāya pāpaṃ
nirvyājameva hṛdi kiṃ glapitā na devāḥ

44.p1

cāmaragrāhī—kahiṃ ṇu kāleṇa sulāṇaṃ suhā haviṃsadi

44.p2

⁹atra khalu kālena surāṇāṃ sukhaṃ bhaviṣyati

45

citrarathaḥ—kharamukhyariputrayaṃ 'vijitya
'pradhanelaṃ prathayatyayaṃ yaśopi
raghunandana eṣa hi tridoṣānapahṛtyeva satāṃ kṣaṇena saṅgaḥ

45.p1

cāmaragrāhī—( taha jadi puṇovi saṃsārasokkhaṃ aṇuhavissadi savvagi
vvāṇādi )

45.p2

tathā yadi punarapi saṃsārasaukhyamanubhaviṣyanti sarvagīrvāṇāḥ

45.p3

mukhamunnamayya

46

amho, accariaṃ | jaṃṇa kaṃsavi śeṇāmuhe muhaṃ
aho āścaryamāścaryaṃ, yanna kasyāpi senāmukhe mukham
citrarathaḥ—are, na jānāsi karalāghavaṃ rāghavendrasya
anu'saṃhitā dhanuṣi tatpadacyutaṃ
paripanthi'jālaga lanālahāriṇām
punaruddhṛtaṃ ca ripuṣu prapātitaṃ
śaramekameva 'kati nānnamaṃsata

47

( anyato dattadṛṣṭiḥ ) paśya
kvaciccharavidāritadrutamataṃgajāṃghricchaṭāvimṛṣṭaśakalī' bhavadrathavidīrṇapattivrajam
kvacidbhayabharadravanniśicarādhvanimnonnatasthalīgatavivecanāpatanamurvarābhyantaram

48

patadaśvaviṣādisādilokaṃ
paṭavāsa³pratīmībhavacchatāṅgam
paripaśya patatpadāti janye
⁴kharasainyaṃ bata dainyamāvirāste

49

api ca
palāśināmuddhatajanyabhīti⁵palāyitānāmapalāyitānām
babhūva bhadradravaṇābhimukhyanipāvataḥ sūryakṛtā praśāstiḥ || (?)

50

cāmaragrāhī — accariaṃ | dāṇiṃ eva ṇikhahiavīralaṃccī
karāhilāmaṃ rāmaṃ evaṃ aviṃdavera
(āścaryam idānīmeva 1niravadhikavīrakṣmyabhirāmaṃ
2rāmamevābhidravati)
citrarathaḥ-ayaṃ triśirā nāma kharasodaraḥ
rājanmaṇīmayakirīṭaramārcitāni
trīṇi sphuṭaṃ vahati rātricaraḥ śirāṃsi
māṇikyamañjarucimaṇḍalamaṇḍanāni
5śailastrikūṭa iva śṛṅgavarāṇi dhīraḥ

51

kiṃca
asmin vismayadāyibhiḥ svavaktraiḥ
trailokyaṃ gilitumanā yadā yadābhūt
"naptṛtvādiva bahu lālayan vidhātā
kalpāyuḥ kimakṛta nāñjalīn amuṣmai

51.p1

cāmaragrāhī- alaṃ edeṇa pekkhara samalasohaggam

51.p2

alamalaṃ tena | paśyāvaḥ samarasaubhāgyam

52

citrarathaḥ - paśya paśya mātaleścāturyam
haritāṃ tritaye śrutābhimukhyaṃ
¹vadanānāṃ tritayaṃ vidhāya bhūyaḥ
amukhāṃ diśameva ²tadvimānaṃ
praṇayan digbhramamātanoti śatroḥ

52.p1

cāmaragrāhī - aṃho ekkaṃ evaṃ vaaṇaṃ ( diṇāṃdhi dṛśyate rakhasahadaeṃsa )

52.p2

aho ekameva vadanaṃ rākṣasahatakasya

52.p3

nepathye

53

bho bho rakṣobhaṭāḥ jātamavalambanam | alamāvegena
yenākāri suparvalokakalalanāmāṃgalyanirvāpaṇaṃ
yenaitrāviditaanyavīramakhilaṃ rakṣobalaṃ rakṣitam
tenaiva prathamāna³rākṣarasabhāsaṃśleṣiṇā bāhunā
rāmaṃ śatruvirāmanāmabirudaṃ raudrādabhidrāvati

53.p1

punarnepathye

54

yāvacchūlamudañcayatyanukṛtasvarbāhunā bāhunā
rāmaṃ rākṣasalokabhīṣaṇamasau hantuṃ trimūrdhā raṇe
tāvattena vikhaṇḍitāni tarasā petuḥ śirāṃsi kṣitau
kīnāśaklamanodapātitamahātālīphalaupamyataḥ

54.p1

cāmaragrāhī—aṃho sovi gadāsurevaṃ jādo

54.p2

aho ! so'pi gatāsureva jātaḥ

55

citrarathaḥ—atha kim
daśarathasuta'caṇḍakāṇḍakoṭīghaṭitaśiraḥprakārāssamutpatanti
ciraparicayaśālibhiḥssvakīyairasubhiranuvrajanaṃ yathācaranti

56

kiṃca
ayamaptau hanti svīyairakhaṇḍaparākramaḥ
kanakavilasatpuṃkhairakṣayyadivyaśilīmukhaiḥ
iti katipaye śastrāghātaṃ vinā jahurapyasūna
ahaha mamatābandhaḥ 'prāṇānapohati 'janminām

57

cāmaragrāhī—accariam | dāṇaṃ evaṃ savvāraṃkhasāvalī samalāpe
kkhaṃva diṃṭara dāṇīṃva koi jīvala tiṭṭhadi
( § āścaryam | idānīmeva sarvā rākṣasāvalī samarāpekṣiṇī
dṛṣṭā | idānīmeva kopi jīvanna tiṣṭhati | )
citrarathaḥ--anyatra kāryamāścaryam
natvasmin sahajavikramarase raghuvaṃśatilake
yaḥ kākapakṣadhara eva makhāntarāyaṃ
jaghne subāhumakhilāmarajetṛbāhum
mārīcamugratapasojjvalamānavāstrād
dūrīcakāra samarāṅgaṇataḥ pravīraḥ

57.p1

nirvarṇya

57.p2

cāmaragrāhī--ko esau bhīsaṇatalajāghoṣaṇa vicaṃ ḍilita bahmāṇḍamaṇḍale
muhuṃmuhārā miṭṭaghaṇataramaṃsuasudapuraṃ valaṃkamaṃ aviṃkuvaṃto rāmaṃ evaṃ
ahiṃdarei
ka eṣa bhīṣaṇatarajyāghoṣaṇapicaṇḍilitabrahmāṇḍamaṇḍalaḥ muhurmuhurāsṛṣṭaghanataraśmaśruśrutapūrvaṃ parākramamāviṣkurvan rāmamevā'bhidravati ?
citrarathaḥ-- ayameva kharānujo dūṣaṇa iti

57.p3

nepathye

58

abhayaṃ bhavatvarikṛtā na vostu bhīrayameti rākṣasabalaikabhūṣaṇam
kupitāntakānukṛtarauṣabhīṣaṇo
kutukī raṇaprasaraṇepu dūṣaṇaḥ

58.p1

punarnepathye

59

¹kṣaṇamanusaranairna sainikā mā raṇaṃ vaḥ
²kalayati vilayaṃ sā dūṣaṇasyaiva śaktiḥ
kharaparicayajanyā kāpyapūrvā samṛddhiḥ
sṛjati sapadi nūnaṃ ³svasthatāṃ rākṣasānām

59.p1

cāmaragrāhī—kaṃsa khu eso vaaṇovaṇāso raṃkhasāṇāṃva ṇiaṇaṃ sūedi

59.p2

kasya khalveṣa vacanopanyāsaḥ rākṣasānāmeva nidhanaṃ sūcayati

59.p3

citrarathaḥ— dūṣaṇānucarasyaiva tat

59.p4

punarnepathye

59.p5

aho yuktamuktamapuṇyaiḥ ⁴puṇyajanaiḥ yadeṣāmupa̍nyāsa eva
⁵bhṛśamarthāntareṇārthāntaraṃ sūcayati | kṣaṇamanusaratetyādi
cāmaragrāhī—kaṃsa eda (kasyaitat)
citrarathaḥ—tasyaiva raghukulatilakasya !

59.p6

nepathye

60

are re manujahataka śārdūlamukhādiva ¹hariṇo madabhimukhapadātkutra gantāsi ?
pralapanniha kāṃcapi pratijñāṃ
²phalaparṇāśanajīrṇajīrṇadehaḥ
kathamadya nirudyamo yadi tvaṃ
kṛtamastāṃ vijahātu yātudhānaḥ

61

nāyaṃ subāhurna ca tāṭakāpi
na jāmadagnyo na ca vā virādhaḥ
saroṣa³kālantakabhīṣaṇo'laṃ
⁴sapatnahantā nanu dūṣaṇo'yam

62

⁵api satyametadanṛtaṃ na nāma te
nanu sārthamatra bhavadīritānugam
paradūṣaṇaṃ vacasi garhyakarmaṇā
kuladūṣaṇaṃ kalayasīti dūṣaṇaḥ

63

ayi paśyasi triśirasaṃ divīti te
mudihāstu māstu ^2kharahānavaidhurī
ayamabhyupaiti bhavadantikaṃ kṣaṇādasamānavāṇaparilūnamastakaḥ

63.p1

cāmaragrāhī—kaṃsa eda ( kasyaitat )
citrarathaḥ—iyamapi raghuvīrasya

63.p2

punarnepathye

64

citrarathaḥ—dūṣaṇasyaitat
kva nu khalu bhavadindraḥ kvāgataḥ kāṃdiśīkaḥ
tvamiha ^1carasi citraṃ mātale bhūtalepi
na khalu khala tavāyaṃ nāma vāme grahītuṃ
^3vidhivinihatakālaṃ kiṃ punarbajrapāṇeḥ

64.p1

punarnepathye

64.p2

cāmaragrāhī—ṇivuṇaṃ khu vadāṇīṃ vaaṇam

64.p3

nipuṇaṃ 3khalyetayorvacanam

65

ājiradya parivartate tathā dūṣaṇasya raghunṛpaṇasya ca
sāyakāhatimirasya randhritā cālinīva jagadaṇḍabhittikā

66

patadutpatatprasaradujjvaladgaladrapurāgatordhvanihitaiḥ 'śilīmukhaiḥ
vividhaprakāracaladūrbhimaṇḍalaṃ
jaladhiṃ jigāya caladūrbhimaṇḍalam

66.p1

cāmaragrāhī- ( sāścaryam) edaṃ kiṃpi bhūdaṃ muhameteṇavaṃkhiduṃ
āgacchai !

66.p2

etatkimapi bhūtaṃ mukhamātreṇa bhakṣayitumāgacchati

67

citrarathaḥ-nedaṃ bhūtaṃ, rāmaśaravidhūtaṃ śīrṣamutpatati | paśya
samībhūtaṃ śmaśrucchuritaraṇadhūlīnibiḍitaṃ
samunmīlattātraśravaṇavilulatkuṇḍalayugam
jvalatkoṭīrāśūṃ caladalakayuktaphālaphalakaṃ
mudaṃ dhatte śatrormukhamavigalaccetanamiva

67.p1

cāmaragrāhī-taha jadiujjīvidaṃhma jeṇa suraloakaṭa o dūṣaṇo
viṇāsaṇaṃ pāvido
( tathā yadyujjīvitāḥ smaḥ yena suralokakaṇṭako dūṣaṇo
vināśaṃ prāpitaḥ )

67.p2

nepathye

67.p3

re re kāṃdiśīkā mā maivam
citrarathaḥ-asurāṇāmetat

67.p4

nepathye

68

dhṛtaròpaviśèparūpitātmā
triśiroropaviśeṣarūpitātmā
abhiyoktu'manā vinā vilāpān
abhiyāmagrasaraḥ kharassameti

69

pākāriprathamānamānaharaṇā vaiśvānaraśrīharāḥ
kīnāśonmadatāvināśakaraṇā rakṣovarāpekṣiṇaḥ
parjanyāhitatarjanā maruddahaṅkāraprahārodyamāḥ
śrīdāmodahṛtaḥ śivādihṛtayaḥ 'kvāmī madīyā bhaṭāḥ

69.p1

cāmaragrāhī-kasa edaṃ ( kasyaitat ? )
citrarathaḥ—palāyitasenājanasya kharasyaiva
cāmaragrāhī—kiṃṇu khu eso kahekevia

69.p2

kinnu khalveṣa kathayatīva ?

69.p3

citrarathaḥ—nipuṇamākarṇayāmaḥ

69.p4

nepathye

70

kramara̍bhasavataḥ kimasti mṛtyoḥ
samarapalāyana̍bhāji vatsalatvam
yadi vidhilikhitaṃ ca dīrghamāyuḥ
vyasanaśataṃ kimalaṃ vapurviyoge

70.p1

citrarathaḥ—tasyaiva rakṣasaḥ
cāmaragrāhī—eso raghunāhamudisa kiṃvi phadiviā

70.p2

eṣa raghunāthamuddiśya kimapi bhaṇatīva

70.p3

nepathye

71

are re manujavarāka kṣatriyammanya, kimebhirasārairabhiyogaḥ
sthaviravirādhapatanamanujjhitaśaiśavayoḥ
vadhamapi dūṣaṇatriśirasoraśaravyavidoḥ
na bhavatu te madāya tu madāyatabāṇajharaṃ
yadi sahase'pagāhitamupaihi jahīhi bhayam

71.p1

punarnepathye

72

mā maivamagrabhuvi me cara pāpaśīla
nāmaiva te vadati duṣkulasambhavatvam
śokaṃ vimuñca sahajasmṛtijātamekaṃ
lokaṃ nayāmi tava yatra tayossavāsaḥ

73

tapaśkhaṇḍasahodaṇḍadaṇḍakāvanamauninām
jighāṃsataḥ phalaṃ tāvadyātman tava sidhyati

74

cāmaragrāhī—kaṃsa edaṃ (kasyaitat ?)
citrarathaḥ—tayoreva khararaghuvarayoḥ na kevalamuktam
muktaṃ śarajālamarātau rāmeṇa
patadutpatadambakāvalīnām
upaghātena parasparauditānām
na phalairupasāditaḥ 1taḍhā cet
kimasāvantaka2jihnikāvikāsaḥ

75

(nipuṇaṃ nirvarṇya) kuto vā śikṣitaḥ kramaḥ śaravidyāyāḥ
1dṛśau cedanyonyapraharaṇavidhau mārgaṇacaṇe
karau tūṇīcāpaprasaraṇavivekāpaharaṇe
vaisthitiśchedātkāpagamanakathāsthairyakalitā
samaṃ paśyāmyasmin jayati raṇapāṇḍityavibhavaḥ

76

suramahoragabhūdharavāraṇasvapanajṛmbhaṇamohanasāyakān
prakaṭayan raṇamūrdhani rāghavaḥ
kalayate ripusaṃharaṇaucitīm

76.p1

cāmaragrāhī—amho ! aṃcariam ( etāvadavi ) aṃdhasaṃdhajādaṃ
suṃtuṇo vahasamaṃthataṇaṃ ṇa vahedi
( aho āścaryam | etāvadapyastraśastrajātaṃ śatrorvadhasamarthatvaṃ
na vahati )
citrarathaḥ—na khalu sādhāraṇoyaṃ kharāsuraraṇaḥ
sahasraparivatsarānupavasansamambhāvanāmapodya tapasā vidhiṃ viracayannanidrādaram
prasādasumukhādasāvalabhatāstraśastrābhayam
cāmaragrāhī—( sabhayam ) āhākeṇasāhaṇe...................

76.p2

atha kena sādhanena vadhaṃ kariṣyati raghuvīra etasya

77

citrarathaḥ—baletyatibaleti ca prathitamasti vidyādvayam

77.p1

cāmaragrāhī—asāsiviṃdahmi

77.p2

āśvāsitosmi

78

citrarathaḥ—sandhāyātibalaṃ balāmati'balo gādheyatejomayīmānamyātmagurūnnaruntudaripuprāṇa prayāṇodyamaḥ
yāvanmuñcati roṣasaṃkramavaśādekāmapiśvāṃ vibhuḥ
tāvatkutra gataṃ kathaṃ ripuśiraḥ keneti no manmahe

78.p1

cāmaragrāhī—

78.p2

anyatopi vilokya

79

ko eso mahaṃsalaṃ ( sadisa ) sarīlo kovi giṃdhovi saṃmaddaṃ
samalameṃṭale rakkhasāṇaṃ kuṇavāi mukhahaṃdhehi aṇaṇudivia rāhavarahavahassa suṃhapasalaṃtaṇaṃ karovi
( ka eṣa mahāśailasadṛśaśarīraḥ kopi gṛdhra iva sarvataḥ 'samaramaṇḍale
rākṣasānāṃ kuṇapāni mukhahastena apanūdya rāghavastha' pathasya
sukhaprasaraṇatvaṃ karoti || )
citrarathaḥ—na kevalameṣa gṛdhramātraḥ, kintu 'gṛdhrarājo jaṭāyuḥ
sakhā daśarathasyāyaṃ sauhārdai'kavaśānugaḥ
karoti raghuvīrasya kadana'kṣmāsahāyatām

80

cāmaragrāhī—taha jadi ṇa kevalaṃ sāmiṇo eṃva kaṃ jaṃ ataṇovi
vijadaevaṃ edaṃsa
( tathā yadi na kevalaṃ svāmina eva kāryaṃ ātmanopi vidyata
evaitasya |)
citrarathaḥ—evametat
sadyaḥkṛttapatanmahāsuraśiraḥpaṅkti'kṣaracchoṇitonmajjatkaṃkabalānukūlyakalanāsandarśitaprābhavaḥ
pītvā dūṣaṇa śoṇitaṃ triśiraso hṛtvā śiraḥpañjaraṃ
kṛtvā pādayugādhare 'kharaśiro bhitvā nakhaiḥ krīḍati

81

vasārasāsvādasukhānubhūtayaḥ
prabhūtamedobharitātmavṛttayaḥ
caranti gṛdhrāśca jaṭāyurantike
kharādimāṃsāśanasāravedinaḥ

81.p1

cāmaragrāhī—diṭṭaṃ diṭṭavvaṃ sudaṃ sodavvaṃ

81.p2

dṛṣṭaṃ draṣṭavyaṃ śrutaṃ śrotavyam

82

citrarathaḥ—na kimeta¹nnayanarasāyanaṃ paśya
navakuvalayalīlāvigrahe vigrahe'smin
²raghukulajalarāśiprauḍhacandrāyitasya
prasṛtamasṛta³niryadraktasāraṃ pratīmaḥ
śitijaladharasandhyārāgacchāntratāṅkam (?)

82.p1

tadenamāpāditakṣatrakṛtyaṃ satyapratijñaṃ ⁴devāya nivedya
pāritoṣikamu⁵palabhāmahe
cāmaragrāhī—taha jadi puḍamaṃ evaṃ gacchāmo

82.p2

tathā yadi prathamameva gacchāmaḥ

82.p3

iti niṣkrāntau

82.p4

tataḥ praviśati rathena ⁶saha rāmo mātalieśca

83

rāmaḥ—ayi mātale, paśyatu ⁷paritopi bhavān sapatneṣu jīvati
kaściditi
mātaliḥ—āyuṣman na khalu jīvanakathāpi
rāmaḥ—( punardhanurudyamya ) re re munidrohiṇastiṣṭhata mārgaṇapathe
mātaliḥ - āyuṣman kuto'dyāpi rākṣasāvasthānam
rāmaḥ - nanvete dṛṣṭi Check: dṛṣṭi Check: dṛṣṭipathe vartante
mātaliḥ - naite rākṣasāḥ, kiṃtu
nivṛttapiśitakṣāmakṣemasaṃmodimānasāḥ
na kiṃ kaṅkādibhiḥ sākaṃ naṭanti kaṭapūtanāḥ

84

rāmaḥ - (saharṣam ) (dhanurāvaropya )
api nāma sakhā purandaraḥ prahṛṣyati kharādivirāmeṇa ?
mātaliḥ - trailokyamapi
yatprauḍhātapataptapānthavitateḥ sadyaḥ sudhāvarṣaṇāt
yaddīrghā mayasevināmagadakṛddivyauṣadhaprāpaṇāt
yatsaṃsāravicārakhinnamanasāmātmāvalokodayāt
etattat kharadūṣaṇādivadhataḥ saukhyaṃ trilokyāmapi

85

kiñca—
rakṣovikṣobhasaṃjātaṃ rāma te rājate yaśaḥ
tāvadeva—
rāmaḥ—kimeṣa sāvadhikaṃ vakṣyati ?
bhavatvākarṇayāmaḥ
mātaliḥ—bhṛśaṃ yāvajjīvaṃ¹lokasthitiḥ svayam

85.p1

nepathye

86

priyaṃ naḥ | priyaṃ naḥ
jitvā saṃyati lokakaṇṭakamayaṃ rakṣastrayaṃ sainikairakṣepyaḥ svayameka eva tarasā tīrṇapratijñārṇavaḥ
adyāyāti sukhī sa rāghava iti draṣṭuṃ samutkaṇṭhi²tā
dṛṣṭiḥ samprati cetasopi purataḥ ³svātantryamālambate

86.p1

mātaliḥ—bhavadīyajayānumodināṃ utkhātakaṇṭakānāmuditaṃ muditahṛdayānāmṛṣīṇāmetat
rāmaḥ—tattvatastvidamakiṃcitkarameva paśyāmi ripujayam | etadadhikamapi
kartumutsahate⁴mamāntaraṃ, tattvam—

86.p2

nepathye

87

yāsīddhvani maunināṃ jayajayavyāhāradhārāyate
yāvatkaṇṭhabalaṃ prahṛṣṭamanasāmahvāya rāmaṃ prati
ādyantākṣaramadhyataḥ pratimuhuḥ saivābhavadrākṣasavyāpādādgatavighnayajñaracanāmodāya tatrottaram

88

mātaliḥ—bhavajjayāśaṃsināṃ vibudhottamānāṃ praśaṃsanametadaticamatkāritayā
vartate
rāmaḥ- ( harṣamabhinayan ) ete vayamupāgatā eva vastyuṭajam
apraveśyatamaṃ kasyāpyarerlakṣmaṇasaṃśrayāt
asmadāśramamīkṣasva vismayākaramaśramam

89

mātaliḥ---dṛṣṭa eva śataśaḥ śatakratusahacāriṇā mayā
yatra maharṣitapovyāpārānatyadbhutānupalabhāmahe | tathāhi
kaṇṭhīravākarṣikarāḥ karīndrāḥ
kalāpisasnehakalāḥ phaṇīndrāḥ
tarakṣuvakṣaḥśayitāḥ kapīndrāḥ
sukhena yenātra mahāmunīndrāḥ

89.p1

pratīcīmālokya

90

kathamavatarati sāgaramambaramaṇivimbam
ratnākarastvaṃ saridīśa bhūyāḥ
'kintutvadīyāntararatnajāle
tulyaṃ madīyasya kimityanantaṃ
ninye svaratnaṃ nikuṭaṃ kimabdheḥ

91

rāmaḥ - adarśanaṃ prāptavatīha bhāsvatyalaṃ praveṣṭuṃ jagadandhakāraḥ
yadasya sandhyābhidhaśeṣatejo
muhūrtamātrādgalitaṃ babhūva

92

mātaliḥ - ayamandhakāranicayo jagajjayaṃ
kalayannikhilapadeṣu jṛmbhate
2 (prācīmālokya)
ayameva pūrvaharidīśapāṇḍimā
dalayannamuṃ jayati sottaraṃ jagat

93

rāmaḥ—kathamuditameva nikhilatamoraśinirāsa¹karalambena niśākarabimbena
mātaliḥ—śṛṅgāropakaṣāyanaijakāyaḥ
prathamaṃ yo'bhavadandhakāraśatrau
atinirmalatāmamuṣya paśyan
bhavadaupamyadaśāmanusmarāmi

94

rāmaḥ— ( sānandaṃ ) ayi mātale, vayamāśramapadaṃ praviśya jānakī²lakṣmaṇayorāmodamāpādayāmaḥ | tvamapi priyasakhāya mahendrāya
vṛttāntarasāyanaṃ samarpaya
mātaliḥ—āyuṣmannanujānīhi | kiṃ te bhūyaḥ priyamupaharāmi
rāmaḥ—sarvamapi samupapannameva maharṣiprasādānmahendrasahāyatayā ca
yā vāgabhyuditā munīndra³savidhe ⁴gaṇānāṃrakṣo vadhe
sābhūdadya kṛtārthasāramadhurā satyā jagattyāḥ priyā
āmodaḥ śatamanyunā priya⁵sakhe nādyādhikaṃ prāpitaḥ
kāmaḥ ko'sti tadīyamitravitaterāśaṃsine durlabhaḥ

94.p1

tathāpīdamastu

94.p2

bharatavākyam

94.p3

yaḥ sāhityadhurandharaḥ prabhumaṇirdātā guṇaikapriyaḥ
tasya syādanukūladaivavihitaḥ sampadvilāsodayaḥ
yaśca kṣāmamupāgato'dya viṣayaḥ parjanyadaurjanyataḥ
tatra syādamṛtopamāmbujananī vṛṣṭiḥ samaṣṭiḥ śriyām

94.p4

iti niṣkrāntāḥsarve

94.p5

yaḥ śrīrāmapurīvilāsatiḥ śrīveṅkaṭeśakṣaṇaproṅkhanāmṛtasekapaṇḍitatamārājyābhiṣekokṣitaḥ
tasya śrīnidhihampaveṅkasudhiyo vyāyogaratne śubhe
kasya syādaratirguṇaikavasattau kaṇṭhāvalambocite

94.p6

samāpto vīrarāghavavyāyogaḥ

See also: more in One-act heroic plays (vyāyoga, ḍima, īhāmṛga, aṅka, vīthī, samavakāra)