The Rāmāyaṇa of Vālmīki 136
Tilaka 136
- Language
- Sanskrit
136.1
treṇa vinā saṃkālanaṃ pretanirhāraṃ na kartumīṣuḥ | yataḥ sarvajñāstato hetostailadroṇyāṃ bhūpaṃ rakṣanti |
15 || śāyitaṃ jñātvā hā mṛto'yamiti paryadevayan |
16 || netrāṇāṃ prasravaṇamaśrupravāho yeṣu mukheṣu taiḥ0 |
17 |
18 |
19 || tava prabhustava jīvanasya prabhuḥ |
20 || vidūṣitā rājyagarvāttiraskṛtāḥ |
21 |
22 || rāghavasya daśarathasya |
23 || na arājateti cchedaḥ |
24 || śūnyacatvaraveśmāntā saṃmārjanālepavalguyādiśūnyacatvarāyantā | yathāpuraṃ yathāpūrvam |
25 || rājñiśokātputraśokāttridivaṃ svargaṃ gate nṛpāṅganāsu ca śokādeva mahītalasthāsu mahītale luṭhantīṣu | nivṛttacāro nivṛttakiraṇapracāraḥ | pravṛttacārā pravṛttatamaḥpracārā |
26 || suhṛdo vasiṣṭhādyāḥ | paryuṣitadāhaniṣedhavacanāni tu vipraviṣayāṇīti na virodhaḥ | tasmiñśayane tailadroṇyām |
27 || ā kaṇṭhaṃ dhārārūpeṇa pravahadbhirasrairupalakṣitāḥ kaṇṭhā yeṣāṃ tairākulā mārgāścatvarāśca yasyāṃ sā |
28 |
29 || ekaḥ śloko'trasarge katakasaṃkhyayā bhraṣṭa iti jñāyate || iti śrīrāmābhirāme śrīrāmīye rāmāyaṇatilake vālmīkīya ādikāvye'yodhyākāṇḍe ṣaṭṣaṣṭitamaḥ sargaḥ |
66 || saṃjātākrandā ataeva nirānandā| vidyamānāsrakaṇṭhairjanairāvilā ākulā| avatatā duḥkhavaśāddīrghībhūtā |
yadasmādrājñā kaikeyīvacanāddattarājyo bharato mātulakule vasati |
136.2
atastāvānetuṃ dūtā gacchantu | vayaṃ kiṃ samīkṣāmahe vicārayāmahe | rājñaiva bharatarājyasya niścitatvāditi bhāvaḥ |
136.3
pṛthagvācaṃ rājakāryaviṣaye bhinnabhinnaprasthānā vāco'bruvan | evaṃ ca kāryasiddheryogādvāsiṣṭhamevābhimukhā babhūvuḥ |
mantriṇo vasiṣṭhavākyamanujānanti-gacchantviti |
136.4
putraśokenāsminpārthive pañcatvaṃ maraṇamāpanne sati duḥkhaṃ yathā tathā varṣaśatopamā śarvaryatīteti saṃbandhaḥ |
siddhārthādayo mantrisamānanāmāno dūtā na mantriṇa ityāhuḥ | anye tu-mantriṇo dūtāśceme ityāhuḥ | itikartavyaṃ gatairyuṣmābhiranuṣṭheyakṛtyajātam |
136.5
śīghrajavairātivegaiḥ | mama śāsanādbharato vācya ityanvayaḥ |
136.6
kekayeṣu tadākhyadeśeṣu | avāntarabhedāpekṣayā bahuvacanamiti katakaḥ | vastuto'ṅgā ityādivadbahuvacanānta eva janapadavācītyanye | rājagṛhe rājagṛhākhye pure |
kathaṃ vācyastadāha-purohita iti | atyayamasahyakālātikramaṃ tadevāyyāyikam | atikrame etītyavyayam | kālātikrame | eti naśyatīti vācyo'rthaḥ | vinayāditvāṭṭhak | tādṛśaṃ kṛtyamasti, atastvaramāṇo niryāhīti vācyamityanukarṣaḥ |
136.7
ikṣvākūṇāmuktekṣvākūṇāṃ madhye | vipakṣe bādhakamāha-arājakaṃ hīti | hi yato'rājakaṃ no rāṣṭraṃ vināśamavāpnuyāt, ataḥ kaścidrājā vidhīyatām | 'rājakaṃ saddi rāṣṭraṃ no nāśaṃ nāvāpnuyādyathā' iti katakasaṃmataḥ pāṭhaḥ | no'smākaṃ rāṣṭraṃ rājakaṃ rājayutaṃ saṃnnāśaṃ nāpnuyādyathā tathā kaścidrājā vidhīyatāmityanvayaḥ | hirvākyālaṃkāre |
itaḥ strīrūpānmūlātkṣayaṃ mā śaṃsiṣurmā kathayantu |
136.8
rājñaḥ kekayarājasya |
136.9
bījamuṣṭinaṃ prakīryate bījānāmāropo na kriyate phalakāle luṇṭākaśaṅkayā | piturvaśe putro bhāryā vā patyurvaśe na vartate | atikrame daṇḍayitnabhāvāt |
dattapathyaśanā dattaṃ pathyaśanasādhanaṃ dravyaṃ yeṣāṃ te tathā | bāhulakātsaptamyā aluk | jagmuḥ | strīputrādeḥ svaprayāṇakathanārtham | saṃmatān | vegavattveneti śeṣaḥ |
136.10
dhanādyabhāvaśca paripālakābhāvāt | idamukta rūpamatyāhitaṃ mahadbhayamarājake prathamaṃ prāpnoti | 'atyāhitaṃ mahābhītiḥ' ityamaraḥ | anyatsatyaṃ pitāputrapatibhāryārūpapradhānasatyādanyatkrayavikrayādilakṣaṇaṃ kutaḥ |
prāsthānikaṃ kāryaśeṣaṃ prasthānaprayojanakaṃ kāryaśeṣaṃ viśiṣṭapātheyādisaṃpādanalakṣaṇaṃ kṛtavānantaraṃ yayuḥ |
136.11
sabhāṃ na kārayanti | nyāyavicārāyeti śeṣaḥ | 'ke'pi yanti' iti pāṭhāntaram | udyānānītyādau na yāntītyanukarṣaḥ | vastrādyapahārabhayāt | na kārayanti vā bhayādeva | puṇyagṛhāṇi puṇyasaṃpādakagṛhāṇi viprādyarthāni |
aparatālasya tadākhyadeśasya nyantena paścimabhā-
136.12
satraṃ yatra sarve ṛtvijaḥ sarve ca yajamānāḥ | nānvāsate nānutiṣṭhanti |
te pratyagudīcīṃ diśaṃ yāntastaṃ pañcāladeśamāsādyāgneyīdiṅmukhapravāhāṃgaṅgāṃ hastināpurasamīpe tīrtvā pratyaṅmukhāḥ santo madhyena kurujāṅgalaṃ kurujāṅgalasya madhyamārgamāśritya yayuḥ |
136.13
vasusaṃpūrṇā bahudhanāḥ | āptadakṣiṇāḥ śāstreṇa yathā prāptadakṣiṇā yajvano ṛtvijaḥ prati na visṛjanti |
136.14
nartakaḥ sūtradhāraḥ | naṭāśca prahṛṣṭā yatra tādṛśā utsavā devādyutsavāḥ | samājāstattadrāṣṭrakāryasiddhiprayojanāḥ samūhāḥ | te ubhaye'pi dṛṣṭādṛṣṭaśāntidvārā rāṣṭravardhanā bhavanti tena vardhante |
śaradaṇḍāṃ tadākhyāṃ nadīmupagamyātijagmuraticakramuḥ |
136.15
vyavahāriṇaḥ kamapyarthamuddiśyānyonyaṃ vivadamānāḥ | siddhārthā nirṇītārthāḥ | yadvā vyavahāriṇaḥ paṇyajīvinaḥ, asiddhārthā aniṣpannaprayojanāḥ | kathāśīlāḥ purāṇādikathāśravaṇaśīlāḥ | kathāpriyaiḥ kathākathanapriyaiḥ paurāṇikairuktābhiḥ kathābhirna rajyante vaktṛśrotṝṇāṃ
nikūlavṛkṣaṃ śaradā paścimatīravṛkṣam | divyaṃ viśiṣṭadevatādhiṣṭhitam | satyopayācanaṃ tannāmakam | anvarthanāmakatvādrāṣṭadātāram, ataevābhivādyaṃ sarvai namaskāryaṃ vṛkṣamabhigamya pradakṣiṇīkṛtya kaliṅgākhyāṃ nagarīṃ prāviśan |
136.16
rājakartāro rājño'śeṣakāryakartāraḥ |
samāgatā militāḥ |
abhikālatejobhibhavanau grāmau | 'tato yodhivanacyutāḥ' iti pāṭhāntaram | pitṛpaitāmahīmityārṣam | ikṣvākūṇāṃ pitṛpitāmahasaṃbandhinīmikṣumatīṃ teruḥ |
136.17
añjalipānānañjalimātrapramāṇajalāhārānikṣumatītīrasthānbāhlīkāñjanapadānityeke | taddeśasthānañjalipānānbrāhmaṇānavekṣyetyanvayaḥ | añjalinā pibanti tādṛśānvedapāragānabrāhmaṇāndṛṣṭvetyanena bāhlīkadeśasyātyanācāratvaṃ sūcitam | yatra vedapāragā brāhmaṇā apīdṛśāḥ, kā kathānyeṣāmiti | tathā bhārate karṇaparvaṇi—'bāhlīkā nāma te deśā na tatra divasaṃ vaset' iti pare |
136.18
viṣṇoḥ padaṃ sudāmaparvatasthaṃ viṣṇupadāṅkitasthānam | vipāśāśālmalyau nadyau | te prekṣyetyanukarṣaḥ |
136.19
viṣāṇinaḥ praśastadantāḥ |
136.20
upāsane'bhyāse |
vikṛṣṭena viprakṛṣṭena | atidūreṇetyarthaḥ | satā nirupadraveṇa | girivrajaṃ kekayarājagṛhvāparanāmakam | 'saptarātreṇa gatvā vai dūtāste śrāntavāhanāḥ' iti kacitpāṭhastu dṛśyate |
136.21
bharturiti | bharturniyokturvasiṣṭhasya priyārthaṃ śīghragamanena prītisaṃpādanārtham | yadvā bharturdaśarathasya priyārthaṃ śīghrānītabharatakṛtaurdhvadehikena paralokaprāpteḥ | kulasya prajākulasya rakṣaṇārtham | bharturdaśarathasya yo vaṃśo vaṃśaparamparāgatarājyaṃ tasya parigrahārthaṃ bharatena svīkārārtham | aheḍamānā upekṣārahitāḥ | 'heḍa anādare' | ata eva tvarayā yuktā dūtā rātryāmeva tatpuraṃ yātāḥ |
136.22
eko'sahāya eva caratītyekacaro yatiḥ | vaśī jitendriyaḥ | ātmanā manasā | ātmānaṃ brahma |
gena | pralambākhyadeśasyottaraṃ bhāgaṃ prati niṣevamāṇāṃ mālinīṃ nadīṃ madhyenātīya jagmuḥ | aparatālapralambau parvatāviti katakatīrthau | ayodhyāyāḥ paścimābhimukhaṃ gacchantastayoranyonyaṃ pūrvāparasthayoraparatālapralambayormadhyena mālinīṃ niṣevamāṇā udaṅmukhāḥ kiyaddūraṃ gatvā tataḥ pralambasyottarabhāgena paścimābhimukhā jagmurityarthaṃ tīrtha āha |
atra katakoktasaṃkhyārītyā ṣaṭ ślokāstruṭitāḥ || iti śrīrāmābhirāme śrīrāmīye rāmāyaṇatilake vālmīkīya ādikāvye'yodhyākāṇḍe'ṣṭaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ |
68 ||
136.24
pratimaṇḍitā bhūṣitāḥ | 'pratimāṇiḍataiḥ' iti pāṭhāntaram |
136.25
saṃvadanta upatiṣṭhante | saṃdhiruṣārṣaḥ |
136.26
kalpyante pravartyante |
136.29
prajñānamanumāpakaḥ | teṣāṃ rājyakatṝṇāṃ no'smākaṃ yo rājā dhvajo'smāsu rājyabhārapratiṣṭhājñāpakaḥ sa ito devatvaṃ gataḥ | evaṃ cāsmānitaḥ paraṃ ke'pi janā na maṃsyantīti bhāvaḥ |
136.30
svakaṃ jīvanamityarthaḥ |
136.31
ye saṃbhinnamaryādā ullaṅghitasvajātivarṇāśramamaryādāḥ | ataeva pūrvaṃ rājadaṇḍanipīḍitā nāstikāḥ santi te'pīdānīṃ chinnasaṃśayā rājadaṇḍaśaṅkārahitāḥ santo bhāvāya prabhutvāya kalpante |
136.32
dṛṣṭiścakṣuryathā śarīrasya hitasādhane'hitanivāraṇe ca nityameva pravartate, tathā rājā rāṣṭrasya satyadharmayoḥ prabhavaḥ pravartako rājā prajānāṃ hitasādhane'hitanivāraṇe ca nityameva prarvatate |
136.33
rājā satyaṃ ca dharmaśca | satyadharmayoḥ pravartaka ityarthaḥ | kulavatāṃ kṣetrabījaśuddhimatām | kulaṃ tatpravartakaḥ |
136.34
yamādayo mahatā vṛttena yuktena rājñā viśiṣyante'tiśayyante tiraskriyante | yamasya daṇḍamātraṃ kuberasya dhanadatvamevendrasya pālanameva varuṇasya sadācāre niyamanameva guṇacatuṣṭayavatā rājñā te tiraskriyanta iti bhāvaḥ |
136.35
sādhvasādhunī vibhajanvyavasthāpayanmarājā cenna syāttadāho sūryābhāve tama iva tamasīva na kiṃcana kartavyākartavye prajñāyeta pratīyeta |
136.36
svāsthyābhāvāt |
tama iti prathamāsaptamyarthe | akārāntatamaśabdasya tame iti saptamyantaṃ vā | ‘tamasyāpi tamaṃ tathā’ iti dvirūpakośāt |
rājani jīvatyapi tava vacanaṃ vayaṃ nātikramāma | ata idānīmapi tvameva gatiriti vasiṣṭhaṃ prati sarveṣāmuktiḥ |
38 || iti śrīrāmābhirāme śrīrāmīye rāmāyaṇatilake vālmīkīya ādikāvye'odhyākāṇḍe saptaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ |
67 || mitrāmātyajanāḥ sumantrādayaḥ | brāhmaṇā mārkaṇḍeyādayaḥ |
Linked texts (1)
- Vālmīkirāmāyaṇa — Vālmīki, Sanskrit