The Rāmāyaṇa of Vālmīki 158
Tilaka 158
- Language
- Sanskrit
158.1
vane yadupapadyate tenātithyaṃ kṛtaṃ nanvityabravīdityanvayaḥ |
158.2
vanavāsitvena daridratvādetadadhikātithyakaraṇe'sāmarthyaṃ manyata ityāśayena prahasanniveti | yenakenacidapi tuṣyestuṣṭo bhaveriti manye | vanyenāpyātithyena prītiyukta iti jāne |
158.3
athāpi | senāyā ityādi | mama prītiryathārūpā mamecchā yādṛśī tathārūpāṃ tāṃ tvamarho'si | aṅgīkartumiti śeṣaḥ |
158.4
balaṃ dūre nikṣipyaikākī kimarthamāgataḥ | ayamevārtho vyatirekamukhena darśyate—kasmāditi |
158.5
atrottaramāha—bharata iti | bhagavadbhayādbha gavadāśramapīḍāprasaṅgabhayādityarthaḥ |
158.6
viṣayeṣu deśeṣu parihartavyāstadāśramavartivṛkṣodakādibādhāprasaṅginimittamanuparodhyāḥ |
158.7
tadevāha—vājītyādi |
158.9
paramarṣiṇā śrutabharatavacasā | samupāgamaṃ samīpānayanam |
158.10
pītvāpaḥ parimṛjyeti | hṛdayaṃgamābhirddhiroṣṭhau parimṛjyetsakṛdācamyetyuktarītyācamya | ātithyakriyāhetorātithyasaṃpādananimittam | viśvakarmā sṛṣṭikartṛviśeṣaḥ |
158.11
āhvānaprakāramāha—āhvaye iti | tvaṣṭāraṃ takṣaṇādivyāpāropetaṃ viśvakarmāṇam | saṃvidhīyatāṃ viśvakarmasādhyagṛhādisarve siddhaṃ kriyatām |
158.12
trīnyamavaruṇakuberāniti tīrthaḥ | kāryāviśeṣeṣveṣāmapi niyogo bodhyaḥ |
158.13
antarikṣe nadī ākāśagaṅgā |
158.14
tāsāṃ kṛtyamāha—anyā iti | maireyaṃ madyabhedo dhātrīdhātakīprabhṛtinirmitaḥ | surā gauḍī mādhvī paiṣṭī ceti trividhā | suniṣṭhitāṃ suniṣpāditām | ikṣukāṇḍarasopamaṃ tadvanmadhuram |
158.15
hahā hāhāḥ | chandovaśāddhrasvapāṭhaḥ |
158.17
saparicchadāḥ sālaṃkārāḥ | nṛtyagītādyapekṣitaparikaropetāśca | 'brāhmaṇam' iti pāṭhe bṛhaspatiṃ yā upatiṣṭhantītyanukarṣa iti katakaḥ | tāḥ sarvā bhāminīrāhvaye iti saṃbandhaḥ |
158.18
kṛtabuddhiṃ kṛtaniścayam | ātithyena viśiṣṭabhojanopetātithisatkārarūpahetunā | phalamapi hetuḥ |
158.20
pādapapracyutāni vṛkṣebhyaḥ svayaṃjātāni |
158.22
manasā dhyāyato manasā dhyānapūrvakakṛtāhvānasya tānyāhūtāni |
158.23
malayadaddurī candanaparvatau | upaspṛśya spṛṣṭvā | yuktyā yathocitavṛttyā śaityamāndyasaurabhayogena supriyātmā supriyasvarūpaḥ ataeva śivaḥ sukhada īdṛśo'nilaḥ sukhaṃ vavau |
158.24
ghanā meghāḥ |
158.25
vīṇā | vādyamānā iti śeṣaḥ | svarānṣaḍjādīn |
158.26
layo vṛttagītānugatatālapramāṇam |
158.28
tadeva vidhānaṃ darśayati-babhūvetyādi | channā babhūvetyanukarṣaḥ | śādvalaṃ komalatṛṇamatra |
158.29
tasminpañcayojanamite deśe | phalabhūṣitāḥ kapitthādayo babhūvurityanvayaḥ |
158.30
vanaṃ caitraratham | nadī | jātāvekavacanam | tīrajairvṛkṣaiḥ |
158.31
catuḥśālāni śubhrāṇi | gṛhāṇi jātānīti śeṣaḥ | tathā gajādīnāṃ śālāśca jātāḥ | toraṇāni puradvārāṇi |
158.32
sitameghanibhaṃ sudhālapena | śuklamālyaiḥ kṛta ākāro yasya | divyairgandhairgandhavajjalairukṣitaṃ siktam |
158.33
yānaṃ śibikādi |
158.34
dhautatvena prakṣālitatvena nirmalāni bhājanāni yasmin |
158.36
veśmasaṃvidhiṃ veśmasaṃvidhānam |
158.37
kuruṣūttarakuruṣu yaddivyaṃ vanaṃ caitrarathārūyam | divyatvopapādakaṃ vāsobhūṣaṇā-nyeva patrāṇi yaddhartivṛkṣāṇāṃ tat | divyanārya eva phalāni yatra tat | ihaiva tu iha vane | evāgacchatviti śeṣaḥ | 'ihaitu vai' iti pāṭhāntaram | taddevatādhiṣṭhānādidameva vanaṃ tathā bhavatvityarthaḥ |
21 || śikṣāsvarasamāyuktaṃ śikṣāpratipādyavarṇoccāraṇalakṣaṇopetam | tathā vyākaraṇopadiśyamānaprakṛtipratyayasvaropetam | svaretyupalakṣaṇam | 'ekaḥ śabdaḥ samyagjñātaḥ suprayuktaḥ svarge loke kāmadhugbhavati' ityukteḥ | samādhitejastapobhiryukta evaṃguṇopetamāhvānavākyamabravīdityarthaḥ | maharṣestapobalātsvarge kāmadhuktvena prasiddhādapi vacanādihaiva sarvaṃ siddhamiti bhāvaḥ |
27 || bharatasyedaṃ bhārataṃ sainyaṃ viśvakarmaṇo vidhānaṃ dadarśa |
rājāsanaṃ siṃhā-
158.38
na tu tatropaviṣṭa ityāha — āsanaṃ pūjayāmāseti | rāmacandrīyametaditi buddhyā rāmāya praṇamyāsaneopari pratiṣṭhitaṃ rāmaṃ dhyātveti śeṣaḥ | vālavyajanamādāya | rāmasevāśeṣatayeti śeṣaḥ | sacivāsane sacivārthakṛtāsane siṃhāsanādhastale | atredaṃ bodhyam — bharatena vācoktamapi rājyānabhilāṣaṃ lokā na śraddadhyuḥ, ataḥ kriyayāpi sarvalokapratyayānāya maharṣiṇā tapovyayenāpīdṛśamātithyakaraṇam | kiṃ ca puṣpādibhiḥ pūjeveyamapi kriyā viṣṇoraṃśabhūtabharatatuṣṭaye iti tatkaraṇam | kiṃ ca bharataṃ prati tvaṃ duṣṭabuddhyāgato'si kim, iti praśne tasya ṛṣeḥsarvajñatvāsāmarthyādiśaṅkāvāraṇāya svasāmarthyadarśanam | api ca bhagavadekacittānāṃ svargasukhamihāpi bhavatīti bhagavadrāmaprītimāhātmyaṃ pradarśayituṃ taddarśanena ca teṣāṃ tatrādhikāṃ prītimutpādayituṃ tathākaraṇaṃ muneriti dik |
158.39
ānupūrvyādyathocitopaveśanaprakāreṇa | praśāstā śivirarakṣakaḥ |
158.41
ubhayataḥ kūlamubhayoḥ kūlayoḥ | pāṇḍumṛttikālepanāḥ sudhāliptāḥ | brāhmaṇasya bharadvājasya |
158.42
āgurāgaṃtavatyaḥ |
158.43
suvarṇamaṇimukteneti samāhāradvandvaḥ |
158.44
gṛhīto darśanādinātmavaśīkṛtaḥ | sonmādaḥ | udbhūtasaṃtoṣasahita ityarthaḥ | nandanāmindravanam |
158.45
nāradādayo gandharvarājāḥ kāntyā sūryasamā yayuḥ |
158.47
prayāge prayāgakṣetre |
158.48
bilvā bilvavṛkṣāḥ | mārdaṅgikā mṛdaṅgavādakarūpadharāḥ | evaṃ bibhītakāḥ śamyākhyatālagrāhakāḥ | ‘vahnau tālaviśeṣe ca śame tālakriyāntare | śamyā yajñādyudhe' iti |
158.49
saralo devadāruviśeṣaḥ |
158.50
śiṃśapādayo ye strīliṅgaśabdavācyā vṛkṣāḥ | latā mallikāmālatyādayaḥ | munestapomāhātmyādeva vṛkṣādīnāṃ tattadrūpatāpattiḥ punarlatādirūpapratyāpattiśceti mantavyam |
158.51
tatra pramadārūpaṃ dhṛtvā kiṃ kuryustadāha — surāmiti | evamūcuriti śeṣaḥ |
158.53
sanam | rājavadrājayogyam | tadabhyavartata pradakṣiṇīkṛtavān |
52 || ucchodyodvartanaṃ kṛtvā | ekamekaṃ puruṣam | atraikaṃ bahūtrīhiva-
saṃvāhantyaḥ pādasaṃvāhanādi kurvatyaḥ | parimṛjya jalārdramaṅgaṃ vastrādinā parimṛjyālaṃkṛtya ca pāyayanti | madhvādikamiti śeṣaḥ |
158.54
surabheḥ sutā vṛṣabhāḥ | teṣāṃ hayādīnāṃ bhojyam | tāṃstattatpālakā abhojayannityarthaḥ |
158.55
ikṣvākuvarayodhānāṃ vāhanāni codayanto bhakṣaṇāya prerayantaḥ | tānikṣvādīnbhojayanti sma |
158.56
mattā madakaradravyasevayā | pramattā madhupānena kāryākāryavivekaśūnyā | muditā srakcandanahṛdyādibhogena |
158.57
sainyāḥ senāsamavetāḥ | udīrayannudairayan |
158.58
tāṃ vācamāha—naiveti | na gamiṣyāmetyārṣaḥ salopaḥ | bharatasya kuśalamastu | yatsaṃgatyā bhūmau svargasukhalābhaḥ |
158.60
vinādaḥ prahṛṣṭānāṃ śabdaviśeṣaḥ |
158.62
abhavadbhakṣaṇe matiḥ | tṛptānāmapi bhakṣyasauṣṭhavātpunarākāṅkṣābhūdityarthaḥ |
158.63
preṣyāḥ sevakāḥ | ceyyo dāsyaḥ | balasthāḥ senāsthāḥ | ahatavāsaso nūtanavastraparīdhānāḥ |
158.64
ato munidattādanyapadārthaṃ nākalpayan | nāmuñjannityarthaḥ | 'nānyo hyanyamakalpayat' iti pāṭhe hirapyarthe | anyo'pi senāmantargato'pi | mārgasthaḥ prasaṅgāttaddeśamāgataḥ | anyamṛṣikalpitādanyaṃ padārthaṃ nākalpayanna bhuktavānityarthaḥ | anenātyādhikyaṃ sāmagryāḥ sūcitam |
158.66
'niṣṭhānaṃ vyañjanaṃ jñeyam' iti halāyudhaḥ | āmrādiphalasaṃbandhikathitarasasiddhairelyājādiviśeṣaṇaṃ gandharasānvitairiti ca | 'vāryāpīḍe kāthrarase niryūho nāgadantake' iti vaijayantī | etairājādibhiḥ pūrṇā lauhīḥ svarṇarajatādipātrīrdadṛśurityanvayaḥ | lohaśabdaḥ pañcalohasādhāraṇaḥ | pātrīṇāṃ viśeṣaṇaṃ śobhārtham | kalpitapuṣpadhvajayuktā abhitaḥ śuklasyānnasyaudanasya ca pūrṇāḥ pātrīrdadṛśuḥ |
158.68
vanapārśveṣu caitrarathavanavatpratibhāsamānavanapradeśeṣu pañcayo-
158.69
diti bahuvrīhivadbhāvābhāva ārṣaḥ |
59 || hastyaśvārohāstadbandhakāśca | pādātarūpayodhāḥ | cena rathikasaṃgrahaḥ | taṃ vidhiṃ tādṛśasatkāram | anāthā aparatantrā ivetyartha iti katakaḥ | ayācakā ityartha ityanye | vaktṛṇāmatiharṣayuktatayā kaverapi varṇanīyamayībhāvātpunaruktirna doṣāya |
niṣādādibalatṛptyarthaṃ pratāpamātreṇa saṃskāryāḥ prataptāstathā piṭharaḥ kapālaṃ teṣu saṃskṛtāḥ pakkāḥ paiṭharāstairmṛgādisaṃbandhimāṃsacayairvṛtāḥ |
158.73
kalkānāmalakādīnām | cūrṇakaṣāyānsurabhicūrṇāni | 'kaṣāyo'tha surabhau lohite'pi ca' | cūrṇakaṣāyā naladādicūrṇakathitakaṣāyā iti katakaḥ | snānāni snānārthanyuṣṇodakāni tadarthānyanyadravyāṇi ca | saritāṃ tīrtheṣu snānaghaṭeṣu |
158.74
janamiteṣu tatratyāḥ kūpāḥ pāyasakardamā babhūvuḥ | tatratyā gāvaśca kāmadughā babhūvuḥ |
70 || pātrīṇāmannādhārāṇām | sthālīnāṃ vyañjanasthālīnām | pātrāṇi bhojanapātrāṇīti katakaḥ | pātrāṇāṃ hastaprakṣālanādyupayuktānām | sthālīnāṃ kṣudrajanapānapātrāṇāmiti tīrthaḥ |
71 || kumbhyaḥ sthālyo jalapānapātraviśeṣāḥ | karambhyo dadhimanthanapātrāṇi | yauvanasthasya mathanottaraṃ yāmāntaritasya supakvasya ca keśarādisaṃbandhādgaurasya pītavarṇasya | 'pīto gauro haridrābhaḥ' | kapitthasya takrasya | sugandhinastādṛśadravyasaṃyuktasya |
72 || hradāḥ pūrṇā iti pūrvānvayi | tathā rasālasya takraviśeṣasya | 'apakvatakraṃ savyoṣaṃ caturjātaṃ guḍārdrakam | sajīrakaṃ rasālaṃ syānmañjikāśikhariṇyapi' iti vaijayantī | takramatra nirjalam | vyoṣaṃ śuṇṭhīmarīcipippalyaḥ | caturjātam | 'trigandhamelātvakpatraiścaturjātaṃ sakesaraiḥ' iti śārṅgadhare | patraṃ tajapatram | guḍaḥ khaṇḍaśarkarā | ārdrakaṃ prasiddham | tasya ca pūrṇā hradāḥ | śvetasya dadhnaścāpare payaso'nye pūrṇā hradā ityanuṣaṅgaḥ | śarkarāṇāṃ ca saṃcayā rāśayaḥ |
śuklānnirmalānaṃśumato'gre kūrcavato dantadhāvanānāmapāmārgādikāṣṭhānāṃ saṃcayān | candanakalkānghṛṣṭacandanān | samudveṣu saṃpuṭeṣu | dadṛśuriti saṃbandhaḥ |
76 || āñjanīrañjanayuktakaraṇḍikāḥ | kaṅkatānkeśamārjanāni | kūrcānśmaśruprasādhakān | marmatrāṇāni kavacāni |
77 || bhuktajaraṇārthaṃ yatpīyate tatpratipānam | kharādīnāmavagāhanayogyasukhāvatārāṃnpadmotpalasahitānhradāndadṛśuriti saṃbandhaḥ | ākāśetyādyardhaṃ pūrvānvayi | upādhiviśeṣānnīlavarṇānityarthaḥ | sukhenāplavaḥ snānaṃ yeṣu tān |
78 || yavasaṃ tṛṇam | nirvāpārthaṃ bhakṣaṇārtham |
79 || svapnakalpaṃ martyadurlabham | drāgutpannavicitrapadārthatvāt |
80 |
81 || tāḥ sarvā apsarasaḥ | anujñāpya dattānumatikaṃ kṛtvā |
82 || svaprā-
158.83
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye'yodhyākāṇḍa ekanavatitamaḥ sargaḥ |
91 ||
Linked texts (1)
- Vālmīkirāmāyaṇa — Vālmīki, Sanskrit