Pramāṇa · Search · About · API

The Rāmāyaṇa of Vālmīki 158

Tilaka 158

Language
Sanskrit

158.1

vane yadupapadyate tenātithyaṃ kṛtaṃ nanvityabravīdityanvayaḥ |

158.2

vanavāsitvena daridratvādetadadhikātithyakaraṇe'sāmarthyaṃ manyata ityāśayena prahasanniveti | yenakenacidapi tuṣyestuṣṭo bhaveriti manye | vanyenāpyātithyena prītiyukta iti jāne |

158.3

athāpi | senāyā ityādi | mama prītiryathārūpā mamecchā yādṛśī tathārūpāṃ tāṃ tvamarho'si | aṅgīkartumiti śeṣaḥ |

158.4

balaṃ dūre nikṣipyaikākī kimarthamāgataḥ | ayamevārtho vyatirekamukhena darśyate—kasmāditi |

158.5

atrottaramāha—bharata iti | bhagavadbhayādbha gavadāśramapīḍāprasaṅgabhayādityarthaḥ |

158.6

viṣayeṣu deśeṣu parihartavyāstadāśramavartivṛkṣodakādibādhāprasaṅginimittamanuparodhyāḥ |

158.7

tadevāha—vājītyādi |

158.9

paramarṣiṇā śrutabharatavacasā | samupāgamaṃ samīpānayanam |

158.10

pītvāpaḥ parimṛjyeti | hṛdayaṃgamābhirddhiroṣṭhau parimṛjyetsakṛdācamyetyuktarītyācamya | ātithyakriyāhetorātithyasaṃpādananimittam | viśvakarmā sṛṣṭikartṛviśeṣaḥ |

158.11

āhvānaprakāramāha—āhvaye iti | tvaṣṭāraṃ takṣaṇādivyāpāropetaṃ viśvakarmāṇam | saṃvidhīyatāṃ viśvakarmasādhyagṛhādisarve siddhaṃ kriyatām |

158.12

trīnyamavaruṇakuberāniti tīrthaḥ | kāryāviśeṣeṣveṣāmapi niyogo bodhyaḥ |

158.13

antarikṣe nadī ākāśagaṅgā |

158.14

tāsāṃ kṛtyamāha—anyā iti | maireyaṃ madyabhedo dhātrīdhātakīprabhṛtinirmitaḥ | surā gauḍī mādhvī paiṣṭī ceti trividhā | suniṣṭhitāṃ suniṣpāditām | ikṣukāṇḍarasopamaṃ tadvanmadhuram |

158.15

hahā hāhāḥ | chandovaśāddhrasvapāṭhaḥ |

158.17

saparicchadāḥ sālaṃkārāḥ | nṛtyagītādyapekṣitaparikaropetāśca | 'brāhmaṇam' iti pāṭhe bṛhaspatiṃ yā upatiṣṭhantītyanukarṣa iti katakaḥ | tāḥ sarvā bhāminīrāhvaye iti saṃbandhaḥ |

158.18

kṛtabuddhiṃ kṛtaniścayam | ātithyena viśiṣṭabhojanopetātithisatkārarūpahetunā | phalamapi hetuḥ |

158.20

pādapapracyutāni vṛkṣebhyaḥ svayaṃjātāni |

158.22

manasā dhyāyato manasā dhyānapūrvakakṛtāhvānasya tānyāhūtāni |

158.23

malayadaddurī candanaparvatau | upaspṛśya spṛṣṭvā | yuktyā yathocitavṛttyā śaityamāndyasaurabhayogena supriyātmā supriyasvarūpaḥ ataeva śivaḥ sukhada īdṛśo'nilaḥ sukhaṃ vavau |

158.24

ghanā meghāḥ |

158.25

vīṇā | vādyamānā iti śeṣaḥ | svarānṣaḍjādīn |

158.26

layo vṛttagītānugatatālapramāṇam |

158.28

tadeva vidhānaṃ darśayati-babhūvetyādi | channā babhūvetyanukarṣaḥ | śādvalaṃ komalatṛṇamatra |

158.29

tasminpañcayojanamite deśe | phalabhūṣitāḥ kapitthādayo babhūvurityanvayaḥ |

158.30

vanaṃ caitraratham | nadī | jātāvekavacanam | tīrajairvṛkṣaiḥ |

158.31

catuḥśālāni śubhrāṇi | gṛhāṇi jātānīti śeṣaḥ | tathā gajādīnāṃ śālāśca jātāḥ | toraṇāni puradvārāṇi |

158.32

sitameghanibhaṃ sudhālapena | śuklamālyaiḥ kṛta ākāro yasya | divyairgandhairgandhavajjalairukṣitaṃ siktam |

158.33

yānaṃ śibikādi |

158.34

dhautatvena prakṣālitatvena nirmalāni bhājanāni yasmin |

158.36

veśmasaṃvidhiṃ veśmasaṃvidhānam |

158.37

kuruṣūttarakuruṣu yaddivyaṃ vanaṃ caitrarathārūyam | divyatvopapādakaṃ vāsobhūṣaṇā-nyeva patrāṇi yaddhartivṛkṣāṇāṃ tat | divyanārya eva phalāni yatra tat | ihaiva tu iha vane | evāgacchatviti śeṣaḥ | 'ihaitu vai' iti pāṭhāntaram | taddevatādhiṣṭhānādidameva vanaṃ tathā bhavatvityarthaḥ |
21 || śikṣāsvarasamāyuktaṃ śikṣāpratipādyavarṇoccāraṇalakṣaṇopetam | tathā vyākaraṇopadiśyamānaprakṛtipratyayasvaropetam | svaretyupalakṣaṇam | 'ekaḥ śabdaḥ samyagjñātaḥ suprayuktaḥ svarge loke kāmadhugbhavati' ityukteḥ | samādhitejastapobhiryukta evaṃguṇopetamāhvānavākyamabravīdityarthaḥ | maharṣestapobalātsvarge kāmadhuktvena prasiddhādapi vacanādihaiva sarvaṃ siddhamiti bhāvaḥ |
27 || bharatasyedaṃ bhārataṃ sainyaṃ viśvakarmaṇo vidhānaṃ dadarśa |
rājāsanaṃ siṃhā-

158.38

na tu tatropaviṣṭa ityāha — āsanaṃ pūjayāmāseti | rāmacandrīyametaditi buddhyā rāmāya praṇamyāsaneopari pratiṣṭhitaṃ rāmaṃ dhyātveti śeṣaḥ | vālavyajanamādāya | rāmasevāśeṣatayeti śeṣaḥ | sacivāsane sacivārthakṛtāsane siṃhāsanādhastale | atredaṃ bodhyam — bharatena vācoktamapi rājyānabhilāṣaṃ lokā na śraddadhyuḥ, ataḥ kriyayāpi sarvalokapratyayānāya maharṣiṇā tapovyayenāpīdṛśamātithyakaraṇam | kiṃ ca puṣpādibhiḥ pūjeveyamapi kriyā viṣṇoraṃśabhūtabharatatuṣṭaye iti tatkaraṇam | kiṃ ca bharataṃ prati tvaṃ duṣṭabuddhyāgato'si kim, iti praśne tasya ṛṣeḥsarvajñatvāsāmarthyādiśaṅkāvāraṇāya svasāmarthyadarśanam | api ca bhagavadekacittānāṃ svargasukhamihāpi bhavatīti bhagavadrāmaprītimāhātmyaṃ pradarśayituṃ taddarśanena ca teṣāṃ tatrādhikāṃ prītimutpādayituṃ tathākaraṇaṃ muneriti dik |

158.39

ānupūrvyādyathocitopaveśanaprakāreṇa | praśāstā śivirarakṣakaḥ |

158.41

ubhayataḥ kūlamubhayoḥ kūlayoḥ | pāṇḍumṛttikālepanāḥ sudhāliptāḥ | brāhmaṇasya bharadvājasya |

158.42

āgurāgaṃtavatyaḥ |

158.43

suvarṇamaṇimukteneti samāhāradvandvaḥ |

158.44

gṛhīto darśanādinātmavaśīkṛtaḥ | sonmādaḥ | udbhūtasaṃtoṣasahita ityarthaḥ | nandanāmindravanam |

158.45

nāradādayo gandharvarājāḥ kāntyā sūryasamā yayuḥ |

158.47

prayāge prayāgakṣetre |

158.48

bilvā bilvavṛkṣāḥ | mārdaṅgikā mṛdaṅgavādakarūpadharāḥ | evaṃ bibhītakāḥ śamyākhyatālagrāhakāḥ | ‘vahnau tālaviśeṣe ca śame tālakriyāntare | śamyā yajñādyudhe' iti |

158.49

saralo devadāruviśeṣaḥ |

158.50

śiṃśapādayo ye strīliṅgaśabdavācyā vṛkṣāḥ | latā mallikāmālatyādayaḥ | munestapomāhātmyādeva vṛkṣādīnāṃ tattadrūpatāpattiḥ punarlatādirūpapratyāpattiśceti mantavyam |

158.51

tatra pramadārūpaṃ dhṛtvā kiṃ kuryustadāha — surāmiti | evamūcuriti śeṣaḥ |

158.53

sanam | rājavadrājayogyam | tadabhyavartata pradakṣiṇīkṛtavān |
52 || ucchodyodvartanaṃ kṛtvā | ekamekaṃ puruṣam | atraikaṃ bahūtrīhiva-
saṃvāhantyaḥ pādasaṃvāhanādi kurvatyaḥ | parimṛjya jalārdramaṅgaṃ vastrādinā parimṛjyālaṃkṛtya ca pāyayanti | madhvādikamiti śeṣaḥ |

158.54

surabheḥ sutā vṛṣabhāḥ | teṣāṃ hayādīnāṃ bhojyam | tāṃstattatpālakā abhojayannityarthaḥ |

158.55

ikṣvākuvarayodhānāṃ vāhanāni codayanto bhakṣaṇāya prerayantaḥ | tānikṣvādīnbhojayanti sma |

158.56

mattā madakaradravyasevayā | pramattā madhupānena kāryākāryavivekaśūnyā | muditā srakcandanahṛdyādibhogena |

158.57

sainyāḥ senāsamavetāḥ | udīrayannudairayan |

158.58

tāṃ vācamāha—naiveti | na gamiṣyāmetyārṣaḥ salopaḥ | bharatasya kuśalamastu | yatsaṃgatyā bhūmau svargasukhalābhaḥ |

158.60

vinādaḥ prahṛṣṭānāṃ śabdaviśeṣaḥ |

158.62

abhavadbhakṣaṇe matiḥ | tṛptānāmapi bhakṣyasauṣṭhavātpunarākāṅkṣābhūdityarthaḥ |

158.63

preṣyāḥ sevakāḥ | ceyyo dāsyaḥ | balasthāḥ senāsthāḥ | ahatavāsaso nūtanavastraparīdhānāḥ |

158.64

ato munidattādanyapadārthaṃ nākalpayan | nāmuñjannityarthaḥ | 'nānyo hyanyamakalpayat' iti pāṭhe hirapyarthe | anyo'pi senāmantargato'pi | mārgasthaḥ prasaṅgāttaddeśamāgataḥ | anyamṛṣikalpitādanyaṃ padārthaṃ nākalpayanna bhuktavānityarthaḥ | anenātyādhikyaṃ sāmagryāḥ sūcitam |

158.66

'niṣṭhānaṃ vyañjanaṃ jñeyam' iti halāyudhaḥ | āmrādiphalasaṃbandhikathitarasasiddhairelyājādiviśeṣaṇaṃ gandharasānvitairiti ca | 'vāryāpīḍe kāthrarase niryūho nāgadantake' iti vaijayantī | etairājādibhiḥ pūrṇā lauhīḥ svarṇarajatādipātrīrdadṛśurityanvayaḥ | lohaśabdaḥ pañcalohasādhāraṇaḥ | pātrīṇāṃ viśeṣaṇaṃ śobhārtham | kalpitapuṣpadhvajayuktā abhitaḥ śuklasyānnasyaudanasya ca pūrṇāḥ pātrīrdadṛśuḥ |

158.68

vanapārśveṣu caitrarathavanavatpratibhāsamānavanapradeśeṣu pañcayo-

158.69

diti bahuvrīhivadbhāvābhāva ārṣaḥ |
59 || hastyaśvārohāstadbandhakāśca | pādātarūpayodhāḥ | cena rathikasaṃgrahaḥ | taṃ vidhiṃ tādṛśasatkāram | anāthā aparatantrā ivetyartha iti katakaḥ | ayācakā ityartha ityanye | vaktṛṇāmatiharṣayuktatayā kaverapi varṇanīyamayībhāvātpunaruktirna doṣāya |
niṣādādibalatṛptyarthaṃ pratāpamātreṇa saṃskāryāḥ prataptāstathā piṭharaḥ kapālaṃ teṣu saṃskṛtāḥ pakkāḥ paiṭharāstairmṛgādisaṃbandhimāṃsacayairvṛtāḥ |

158.73

kalkānāmalakādīnām | cūrṇakaṣāyānsurabhicūrṇāni | 'kaṣāyo'tha surabhau lohite'pi ca' | cūrṇakaṣāyā naladādicūrṇakathitakaṣāyā iti katakaḥ | snānāni snānārthanyuṣṇodakāni tadarthānyanyadravyāṇi ca | saritāṃ tīrtheṣu snānaghaṭeṣu |

158.74

janamiteṣu tatratyāḥ kūpāḥ pāyasakardamā babhūvuḥ | tatratyā gāvaśca kāmadughā babhūvuḥ |
70 || pātrīṇāmannādhārāṇām | sthālīnāṃ vyañjanasthālīnām | pātrāṇi bhojanapātrāṇīti katakaḥ | pātrāṇāṃ hastaprakṣālanādyupayuktānām | sthālīnāṃ kṣudrajanapānapātrāṇāmiti tīrthaḥ |
71 || kumbhyaḥ sthālyo jalapānapātraviśeṣāḥ | karambhyo dadhimanthanapātrāṇi | yauvanasthasya mathanottaraṃ yāmāntaritasya supakvasya ca keśarādisaṃbandhādgaurasya pītavarṇasya | 'pīto gauro haridrābhaḥ' | kapitthasya takrasya | sugandhinastādṛśadravyasaṃyuktasya |
72 || hradāḥ pūrṇā iti pūrvānvayi | tathā rasālasya takraviśeṣasya | 'apakvatakraṃ savyoṣaṃ caturjātaṃ guḍārdrakam | sajīrakaṃ rasālaṃ syānmañjikāśikhariṇyapi' iti vaijayantī | takramatra nirjalam | vyoṣaṃ śuṇṭhīmarīcipippalyaḥ | caturjātam | 'trigandhamelātvakpatraiścaturjātaṃ sakesaraiḥ' iti śārṅgadhare | patraṃ tajapatram | guḍaḥ khaṇḍaśarkarā | ārdrakaṃ prasiddham | tasya ca pūrṇā hradāḥ | śvetasya dadhnaścāpare payaso'nye pūrṇā hradā ityanuṣaṅgaḥ | śarkarāṇāṃ ca saṃcayā rāśayaḥ |
śuklānnirmalānaṃśumato'gre kūrcavato dantadhāvanānāmapāmārgādikāṣṭhānāṃ saṃcayān | candanakalkānghṛṣṭacandanān | samudveṣu saṃpuṭeṣu | dadṛśuriti saṃbandhaḥ |
76 || āñjanīrañjanayuktakaraṇḍikāḥ | kaṅkatānkeśamārjanāni | kūrcānśmaśruprasādhakān | marmatrāṇāni kavacāni |
77 || bhuktajaraṇārthaṃ yatpīyate tatpratipānam | kharādīnāmavagāhanayogyasukhāvatārāṃnpadmotpalasahitānhradāndadṛśuriti saṃbandhaḥ | ākāśetyādyardhaṃ pūrvānvayi | upādhiviśeṣānnīlavarṇānityarthaḥ | sukhenāplavaḥ snānaṃ yeṣu tān |
78 || yavasaṃ tṛṇam | nirvāpārthaṃ bhakṣaṇārtham |
79 || svapnakalpaṃ martyadurlabham | drāgutpannavicitrapadārthatvāt |
80 |
81 || tāḥ sarvā apsarasaḥ | anujñāpya dattānumatikaṃ kṛtvā |
82 || svaprā-

158.83

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye'yodhyākāṇḍa ekanavatitamaḥ sargaḥ |
91 ||

Linked texts (1)