The Rāmāyaṇa of Vālmīki 165
Tilaka 165
- Language
- Sanskrit
165.2
āsato giripradeśa āsīnasya | upayāyino rāmasamīpa āgacchato bharatasya sainyareṇuḥ sainyaśabdaśca prādurāstāṃ prādurbabhūvatuḥ |
pituḥ satyaṃ pālayiṣyāmīti pratijñāya sāpavādena pitrā bharatāya dattaṃ rāmo'pahṛtavānityevaṃrūpapāpavādasahitena |
165.3
etasminnantare senāśabdapravṛttisamaye |
kṣaye nāśe | kṛta iti śeṣaḥ |
165.4
sa rāghavo rāmaḥ | sainyasamudbhūtaṃ tadutpāditam |
etaduktakāryajātamuddiśya pratiśṛṇomi pratijāne |
165.5
'sa niḥsvanam' iti pāṭhe sa iti padam |
tamevārthaṃ śapathena draḍhayati-bhrātṛṇāmiti | saṃgrahārthaṃ samyakpālanārtham | ataeva teṣāṃ sukhārthaṃ ca |
165.6
bhīmaṃ bhayaṃkaraṃ yastanitaṃ meghaśabdastadvadgambhīraṃ yathā bhavati tathā yo'yaṃ svanaḥ śrūyate'sya kāraṇaṃ paśyeti yojanā |
durlabheti nāpi tu sulabhavai, kiṃ tu tāṃ necchāmi |
165.7
yatsahasā mṛgāḥ pradrutā diśastasya kāraṇam | tathā siṃhairvitrāsitāni gajayūthāni vā | atha tairvinnāsitā mahiṣā vā diśaḥ pradrutāstatkāraṇaṃ ca paśya | vāśabdau cārthe |
165.8
tatkāraṇamunnayansvayamāha — rājā veti | rājādirmṛgayāmaṭate jñātumarhasi | anyadvā śvāpadaṃ duṣṭajantuḥ | vanaṃ kṣobhayatīti śeṣaḥ |
manye'hamiti | draṣṭumabhyāgata iti manye ityanvayaḥ | āgataḥ | mātulagṛhāditi śeṣaḥ | kuladharmaṃ jyeṣṭhasya rājyamityevaṃrūpam |
165.10
sālo vṛkṣaḥ |
165.11
yattaiḥ sajjaiḥ |
ruṣya | tadviṣayaroṣaṃ kṛtvetyarthaḥ | prasādya tvaddattaṃ rājyaṃ mayā prāptam, tanmayā rāmāya dīyate, ato na te satyabhraṃśa doṣa iti tadanumanyasveti prasādya |
165.12
senāṃ śaśaṃsa | senāṃ śrutaśabdakāraṇamuktavān |
yathaiṣa bharatastathā etatkartṛkamasmaddarśanayogyatvaṃ prāptakālamucitam |
165.13
agniṃ saṃśamayatu | parasenādarśanajakṣobhakāliko'yaṃ vyāpāraḥ sarvajanasiddhaḥ | guhāmantargṛham | śarāṃśca | gṛhāṇeti śeṣaḥ |
kṛtapūrvaṃ yadadya bharataṃ śaṅkase | īdṛśaṃ vā bhayaṃ bhayajanakaṃ vākyaṃ kṛtapūrvamuktapūrvaṃ vā yadadya bharataṃ śaṅkase ityanvayaḥ |
165.14
taṃ yuddhasaṃnāhavādinaṃ rāmo vimṛśyakāritvādāi— aṅgeti | yāmimāṃ camūṃ bhayahetuṃ manyase sā kasyetyavekṣasvetyarthaḥ |
ataste tvayā bharato'priyaṃ niṣṭhuraṃ na vācyaḥ | yato bharatasyāpriye apriyavacane kṛte ukte ahamapyapriyamuktaḥ syāṃ tvayā |
165.15
ruṣitaḥ kruddhaḥ |
ātmanaḥ prāṇaṃ prāṇasamaṃ bhrātaramityanvayaḥ |
165.16
abhiṣecanaṃ rājyaṃ prāpya | saṃpannamakaṇṭakam |
imāṃ vācaṃ bharatavadhaviṣayām | pradīyatāmiti vakṣyāmītyanvayaḥ |
165.17
nanu tvadukte'pi sa na dadyāttatrāhaucyamāna iti | prayacchetyucyamāna ityarthaḥ | rājyalipsā cettadeva dāpayiṣyāmi, kiṃ bhrātṛvadhenetyāśayaḥ |
165.18
bhajantyetaddeśamāgacchanti | sādino gṛhīta-
lajjayā gātrāṇi praviveśeva | atyantasaṃkucito'bhūdityarthaḥ | tasya rāmasya hite rataḥ |
165.19
māṃsena chandayanmāṃsaviśeṣapradarśanena lālayansāntvayan | girinimnagāṃ mandākinīm |
1 || tena lālanaprakāramāha — idamiti | evamityasya bruvanniti śeṣaḥ |
17 || taccihnamāha — eṣa iti | ya eṣa vṛkṣo mahānsaṃprakāśate tatsamīpe taṃ lakṣīkṛtya rathe kovidāradhvajo virājate |
sādicihnā gajārohāḥ |
ataḥ-gṛhītadhanuṣāviti |
21 || yannimittaṃ yasmāddhetoḥ |
22 || vadhyatve'yameva hetuḥ |
23 || tyāge vadhe |
24 || saṃkhye yuddhe mayā paśyedityuttareṇānvayaḥ | ‘mṛdhamāskandanaṃ saṃkhyaṃ samīkaṃ sāṃparāyikam’ |
25 || sānubandhāṃ sakubjām |
26 || kaluṣeṇa pāpena kaikeyīrūpeṇa | asatkāraṃ kaikeyīkṛtam |
27 |
28 |
29 || bharatalakṣmaṇayoḥ samatayā rāmopakaraṇatvāllakṣmaṇasya bharataviṣaya evaṃ vādaḥ | rāmasya tūbhayorapi svopakaraṇatvānna kvāpi krodha iti tattvamatra |
30 || iti śrīrāmābhirāme śrīrāmīye rāmāyaṇatilake vālmīkīya ādikāvye'yodhyākāṇḍe ṣaṇṇavatitamaḥ sargaḥ |
96 || atha tatkrodhamapanayati bhagavānsarvabhūtabhāvajñastadāgamanaprayojanakathanena-susaṃrabdhamiti | bharataṃ prati susaṃrabdhamatyantayuddhodyogavantam |
1 || atra bharataviṣaye |
evamanucitoktilajjāparihārāyocitaṃ vākyamāha-taditi | bharataprasaṅgastu tvadāśayaparijñānāyaiva kevalamupanyasta ityāśayaḥ |
165.20
api nau vaśamāgacchediti kāmapravedane liṅ | mahadvyasanaṃ tvayā prāptamityuttareṇānvayaḥ |
evaṃ pitṛprasaṅgo lakṣmaṇasya vrīḍāparihāramūla iti jñātvā tadevānukurvannāha-vrīḍitamiti | eṣa lakṣmaṇaprastāvitaḥ pitā |
165.21
nau sukhocitau manyamānaḥ| vanavāsamanudhyāya kaṣṭaṃ vicintya |
165.22
imāṃ sītām |
165.23
gotravantau praśastanāmānau praśastakulau vā | 'gātravantau' iti pāṭhe praśastaśarīrau | javanau vegavantau |
165.24
piturāgamene cihnantaramāha-sa eṣa iti | kampate calatyāgacchati | ayaṃ śatruṃjayo rāmeṇa suyajñāya dattādanya eva | ataeva tātasya śatruṃjaya ityuktam |
165.25
śatrutvamapi neccheyam, imāṃ mahīmeva necchāmīti netyarthaḥ |
Linked texts (1)
- Vālmīkirāmāyaṇa — Vālmīki, Sanskrit