Pramāṇa · Search · About · API

The Rāmāyaṇa of Vālmīki 165

Tilaka 165

Language
Sanskrit

165.2

āsato giripradeśa āsīnasya | upayāyino rāmasamīpa āgacchato bharatasya sainyareṇuḥ sainyaśabdaśca prādurāstāṃ prādurbabhūvatuḥ |
pituḥ satyaṃ pālayiṣyāmīti pratijñāya sāpavādena pitrā bharatāya dattaṃ rāmo'pahṛtavānityevaṃrūpapāpavādasahitena |

165.3

etasminnantare senāśabdapravṛttisamaye |
kṣaye nāśe | kṛta iti śeṣaḥ |

165.4

sa rāghavo rāmaḥ | sainyasamudbhūtaṃ tadutpāditam |
etaduktakāryajātamuddiśya pratiśṛṇomi pratijāne |

165.5

'sa niḥsvanam' iti pāṭhe sa iti padam |
tamevārthaṃ śapathena draḍhayati-bhrātṛṇāmiti | saṃgrahārthaṃ samyakpālanārtham | ataeva teṣāṃ sukhārthaṃ ca |

165.6

bhīmaṃ bhayaṃkaraṃ yastanitaṃ meghaśabdastadvadgambhīraṃ yathā bhavati tathā yo'yaṃ svanaḥ śrūyate'sya kāraṇaṃ paśyeti yojanā |
durlabheti nāpi tu sulabhavai, kiṃ tu tāṃ necchāmi |

165.7

yatsahasā mṛgāḥ pradrutā diśastasya kāraṇam | tathā siṃhairvitrāsitāni gajayūthāni vā | atha tairvinnāsitā mahiṣā vā diśaḥ pradrutāstatkāraṇaṃ ca paśya | vāśabdau cārthe |

165.8

tatkāraṇamunnayansvayamāha — rājā veti | rājādirmṛgayāmaṭate jñātumarhasi | anyadvā śvāpadaṃ duṣṭajantuḥ | vanaṃ kṣobhayatīti śeṣaḥ |
manye'hamiti | draṣṭumabhyāgata iti manye ityanvayaḥ | āgataḥ | mātulagṛhāditi śeṣaḥ | kuladharmaṃ jyeṣṭhasya rājyamityevaṃrūpam |

165.10

sālo vṛkṣaḥ |

165.11

yattaiḥ sajjaiḥ |
ruṣya | tadviṣayaroṣaṃ kṛtvetyarthaḥ | prasādya tvaddattaṃ rājyaṃ mayā prāptam, tanmayā rāmāya dīyate, ato na te satyabhraṃśa doṣa iti tadanumanyasveti prasādya |

165.12

senāṃ śaśaṃsa | senāṃ śrutaśabdakāraṇamuktavān |
yathaiṣa bharatastathā etatkartṛkamasmaddarśanayogyatvaṃ prāptakālamucitam |

165.13

agniṃ saṃśamayatu | parasenādarśanajakṣobhakāliko'yaṃ vyāpāraḥ sarvajanasiddhaḥ | guhāmantargṛham | śarāṃśca | gṛhāṇeti śeṣaḥ |
kṛtapūrvaṃ yadadya bharataṃ śaṅkase | īdṛśaṃ vā bhayaṃ bhayajanakaṃ vākyaṃ kṛtapūrvamuktapūrvaṃ vā yadadya bharataṃ śaṅkase ityanvayaḥ |

165.14

taṃ yuddhasaṃnāhavādinaṃ rāmo vimṛśyakāritvādāi— aṅgeti | yāmimāṃ camūṃ bhayahetuṃ manyase sā kasyetyavekṣasvetyarthaḥ |
ataste tvayā bharato'priyaṃ niṣṭhuraṃ na vācyaḥ | yato bharatasyāpriye apriyavacane kṛte ukte ahamapyapriyamuktaḥ syāṃ tvayā |

165.15

ruṣitaḥ kruddhaḥ |
ātmanaḥ prāṇaṃ prāṇasamaṃ bhrātaramityanvayaḥ |

165.16

abhiṣecanaṃ rājyaṃ prāpya | saṃpannamakaṇṭakam |
imāṃ vācaṃ bharatavadhaviṣayām | pradīyatāmiti vakṣyāmītyanvayaḥ |

165.17

nanu tvadukte'pi sa na dadyāttatrāhaucyamāna iti | prayacchetyucyamāna ityarthaḥ | rājyalipsā cettadeva dāpayiṣyāmi, kiṃ bhrātṛvadhenetyāśayaḥ |

165.18

bhajantyetaddeśamāgacchanti | sādino gṛhīta-
lajjayā gātrāṇi praviveśeva | atyantasaṃkucito'bhūdityarthaḥ | tasya rāmasya hite rataḥ |

165.19

māṃsena chandayanmāṃsaviśeṣapradarśanena lālayansāntvayan | girinimnagāṃ mandākinīm |
1 || tena lālanaprakāramāha — idamiti | evamityasya bruvanniti śeṣaḥ |
17 || taccihnamāha — eṣa iti | ya eṣa vṛkṣo mahānsaṃprakāśate tatsamīpe taṃ lakṣīkṛtya rathe kovidāradhvajo virājate |
sādicihnā gajārohāḥ |
ataḥ-gṛhītadhanuṣāviti |
21 || yannimittaṃ yasmāddhetoḥ |
22 || vadhyatve'yameva hetuḥ |
23 || tyāge vadhe |
24 || saṃkhye yuddhe mayā paśyedityuttareṇānvayaḥ | ‘mṛdhamāskandanaṃ saṃkhyaṃ samīkaṃ sāṃparāyikam’ |
25 || sānubandhāṃ sakubjām |
26 || kaluṣeṇa pāpena kaikeyīrūpeṇa | asatkāraṃ kaikeyīkṛtam |
27 |
28 |
29 || bharatalakṣmaṇayoḥ samatayā rāmopakaraṇatvāllakṣmaṇasya bharataviṣaya evaṃ vādaḥ | rāmasya tūbhayorapi svopakaraṇatvānna kvāpi krodha iti tattvamatra |
30 || iti śrīrāmābhirāme śrīrāmīye rāmāyaṇatilake vālmīkīya ādikāvye'yodhyākāṇḍe ṣaṇṇavatitamaḥ sargaḥ |
96 || atha tatkrodhamapanayati bhagavānsarvabhūtabhāvajñastadāgamanaprayojanakathanena-susaṃrabdhamiti | bharataṃ prati susaṃrabdhamatyantayuddhodyogavantam |
1 || atra bharataviṣaye |
evamanucitoktilajjāparihārāyocitaṃ vākyamāha-taditi | bharataprasaṅgastu tvadāśayaparijñānāyaiva kevalamupanyasta ityāśayaḥ |

165.20

api nau vaśamāgacchediti kāmapravedane liṅ | mahadvyasanaṃ tvayā prāptamityuttareṇānvayaḥ |
evaṃ pitṛprasaṅgo lakṣmaṇasya vrīḍāparihāramūla iti jñātvā tadevānukurvannāha-vrīḍitamiti | eṣa lakṣmaṇaprastāvitaḥ pitā |

165.21

nau sukhocitau manyamānaḥ| vanavāsamanudhyāya kaṣṭaṃ vicintya |

165.22

imāṃ sītām |

165.23

gotravantau praśastanāmānau praśastakulau vā | 'gātravantau' iti pāṭhe praśastaśarīrau | javanau vegavantau |

165.24

piturāgamene cihnantaramāha-sa eṣa iti | kampate calatyāgacchati | ayaṃ śatruṃjayo rāmeṇa suyajñāya dattādanya eva | ataeva tātasya śatruṃjaya ityuktam |

165.25

śatrutvamapi neccheyam, imāṃ mahīmeva necchāmīti netyarthaḥ |

Linked texts (1)