Aryacarita 77.1
Āryacarita 77.1
- Language
- Sanskrit
77.1.1
aṣṭamo'dhyāyaḥ
sa hovāca
ya eṣa dehātmamānināṃ sattvādiśuṇaviśeṣavikalpitakuśalākuśalasamāhāravinirmitavividhadehāvalibhirviyogasaṃyogādyanādisaṃ -
sārānubhavasya dvārabhūtena ṣaḍindriyavargeṇa tasmindurgādhvavadasugame'dhvanyāpatita īśvarasya bhagavato viṣṇorvaśavartinyā māyayā jīvaloko'yaṃ,
yathā vaṇiksārtho'rthaparaḥsvadehaniṣpāditakarmānubhavaḥ śmaśānavadaśivatamāyāṃ saṃsāraṭavyāṃ gato nādyāpi viphalavahupratiyogehastattāpopaśamanīṃ harigurucaraṇāravindamadhukarānupadavīmavarundhe | yasyāmu ha vā
ete ṣaḍindriyanāmānaḥ karmaṇā dasyava eva te | tadyathā, puruṣasya dhanaṃ
yatkiṃciddharmaupayikaṃ bahukṛcchrādhigataṃ sākṣātparamapuruṣārādhanalaśraṇo yo'sau dharmastaṃ tu sāṃparāya udāharanti, taddharmyaṃ dhanaṃ darśanasparśanaśravaṇāsvādanāvaghrāṇasaṃkalpavyavasāyagṛhagrāmyopabhogena kunāthasyājitātmano vilumpanti | atha ca yatra kauṭumbikā
dārāpatyādayo nāmnā karmaṇā vṛkamṛgālā evānicchato'pi kadaryasya
kuṭumbina uraṇakavatsaṃrakṣyamāṇaṃ miṣato'pi haranti | yathā hyanuvatsaraṃ
kṛṣyamāṇamapyadagdhabījaṃ kṣetraṃ punarevāvapanakāle gulmatṛṇavīrudbhirgahvaramiva bhavati evameva gṛhāśramaḥ karmakṣetram | yasminna hi karmāṇyutsīdanti yadayaṃ kāmakaraṇḍa eṣa āvasathaḥ | tatra gato daṃśamaśakasamāpasadairmanujaiḥ śalabhaśakuntataskaramūṣakādibhiruparudhyamānabahiḥprāṇaḥkvacitparivartamāno'sminnadhvanyavidyākāmakarmabhiruparaktamanasānupapannārthaṃ naralokaṃ gandharvanagaramupapannamiti mithyādṛṣṭiranupaśyati
77.1.2
tatra ca kvacidātapodakanibhānviṣayānupadhāvati pānabhojanavyavāyādivyasanalolupaḥ | kvaciccāśeṣadoṣaniṣadanaṃ purīṣaviśeṣaṃ tadvarṇaguṇanirmitamatiḥ suvarṇamupāditsati agnikāmakātara ivolmukapiśācam
atha kadācannivāsapānīyadraviṇādyanekātmopajīvanābhiniveśa etasyāṃ saṃsārāṭavyāmitastataḥ paridhāvati | kvacicca vātyaupamyayā pramadayārohamāropitastatkālarajasā rajanībhūtā ivāsādhumaryādo rajasvalākṣo'pi digdevatā atirajasvalamatirna vijānāti | kvacitsakṛdavagataviṣayavaitathyaḥ svayaṃ parābhidhyānena vibhraṃśitasmṛtistayaiva
marīcitoyaprāyāṃstānevābhidhāvati | kvacidulūkajhillīsvanavadatiparuṣarabhasāṭopaṃ pratyakṣaṃ parokṣaṃ vā ripurājakulanirbhartsitenātivyathitakarṇamūlahṛdayaḥ | sa yadā dugdhapūrvasukṛtastadā kāraskarakākatuṇḍādyapuṇyadrumalatāviṣodapānavadubhayārthaśūnyadraviṇāñjīvanmṛtānsvayaṃ jīvanmriyayamāṇa upadhāvati | ekadā'satprasaṅgānnikṛtamatiryudakasrotaskhalanavadubhayato'pi duḥkhadaṃ pākhaṇḍamabhiyāti | yadā tu parabādhayānya ātmane nopanamati, tadā hi pitṛputrabarhiṣmataḥ pitṛputrānvā sa khalu bhakṣayati | kvacidāsādya gṛhaṃ dāvavatpriyārthavidhuramasukhodarka śokāgninā
dahyamāno bhṛśaṃ nirvedamupagacchati | kvacitkālaviṣamitarājakularakṣasāpahṛtapriyatamadhanāsuḥ pramṛtaka iva vigatajīvalakṣaṇa āste
kadācinmanorathopagatānpitṛpitāmahādyasatsaditi svapnanirvṛtilakṣaṇamanubhavati | kvacidgṛhāśramakarmacodanātibhāragarimārūrukṣamāṇo lokavyasanakarśitamanāḥ kaṇṭakaśarkarākṣetraṃ praviśanniva sīdati | kvacinna
77.1.3
duḥsahena kāyābhyantaravahninā gṛhītasāraḥ svakuṭumbāya krudhyati
sa eva punarnidrājagaragṛhīto'ndhe tamasi magnaḥ śūnyāraṇya iva
śete | nānyatkiṃcana veda | śava ivāpaviddhaḥ kadācidbhagnamānadaṃṣṭro durjanadandaśūkairalabdhanidrākṣaṇo vyathitahṛdayenānukṣīyamāṇavijñāno'ndhakūpe'ndhavatpatati | karhi smacitkāmamadhulavānvicinvantyadā paradāraparadravyāṇyavarundhāno rājñā svāmibhirvā nihataḥ patatyapāre niraye | atha
ca tasmādubhayathāpi hi karmāsminnātmanaḥ saṃsārāvapanamudāharanti
muktastasto yadi devabandhāddevadatta upācchinatti, tasmādapi viṣṇumitra ityanavasthitiḥ | kvacinna śītavātādyanekādhidaivikabhautikātmīyānāṃ daśānāṃ pratinivāraṇe'kalpo durantacintayā viṣaṇṇa āste
kvacinmitho vyavaharanyatkiṃciddhanamanyebhyo vā kākiṇikāmātramapyapaharanyatkiṃcidvā vidveṣameti vittaśāṭhyāt | adhvanyamuṣminnima upasargāstathā sukhaduḥkharāgadveṣabhayābhimānapramādonmādaśokamohalobhamātsaryarṣyāvamānakṣutpipāsādivyādhijanmajarāmaraṇādayaḥ | kvāpi
devamāyayā striyā bhujalopagūḍhaḥ praskannavivekavijñāno yadvihāragṛhārambhākulahṛdayastadāśrayāvasaktasutaduhitṛkalatrabhāṣitāvalokaviceṣṭitāpahṛtahṛdaya ātmānamajitātmāpāre'ndhe tamasi prahiṇoti | kadācidīśvarasya bhagavataḥ viṣṇoścakrātparamāṇvādidviparārdhāpavargakālopalakṣaṇātparivartitena vayasā raṃhasā harata ābrahmastṛṇastambādīnāṃ
77.1.4
bhūtānāmanimiṣato miṣatāṃ vitrastahṛdayastameveśvaraṃ kālacakranijāyudhaṃ sākṣādbhagavantaṃ yajñapuruṣamanādṛtya pākhaṇḍadevatāḥ kaṅkagṛdhrabakavaṭaprāyā āryasamayaparihṛtāḥ sāṃketyenābhidhatte | yadā pākhaṇḍibhirātmavañcitaistairuruvañcito brahmakulaṃ samāvasasteṣāṃ śīlamupanayanādiśrautasmārtakarmānuṣṭhānena bhagavato yajñapuruṣasyārādhanameva tadarocayana
śūdrakulaṃ bhajate | nigamācāre'śuddhito yasya mithunībhāvaḥ kuṭumbabharaṇaṃ yathā vānarajāteḥ | tatrāpi niravarodhaḥ svaireṇa viharannatikṛpaṇabuddhiranyonyamukhanirīkṣaṇādinā grāmyakarmaṇaiva vismṛtakālāvadhiḥ
kvaciddrumavadaihikārtheṣu gṛheṣu raṃsyanyathā vānaraḥ sutadāravatsalo vyavāyakṣaṇaḥ | evamadhvanyavarundhāno mṛtyugajabhayāttamasi girikandaraprāye
kvacicchītavātādyanekadaivikabhautikātmīyānāṃ duḥkhānāṃ pratinivāraṇe'kalpo durantaviṣayaviṣaṇṇa āste | kvacinmitho vyavaharanyatkiṃciddhanamupadyāti vittaśāṭhyena | kvacitkṣīṇadhanaḥ śayyāsanādyupabhogavihīno yāvadapratilabdhamanorathopagatādāne'vasitamatistatastato'vamānādīni janādabhilabhate | evaṃ vittavyatiṣaṅgavivṛddhavairānubandho'pi pūrvavāsanayā mitha udvahatyathāpavahati | etasmin saṃsārādhvani
nānākleśopasargabādhita āpannavipanno yatra yastamu ha vā vetarastatra
visṛjya jātaṃ jātamupādāya śocanmuhyanbibhyadvivadankrandansaṃhṛṣyantāyannahyamānaḥ sādhuvarjito naivāvartate'dyāpi, yata ārabdha eṣa naralokasārtho'yamadhvanaḥ pāramupadiśanti | yadidaṃ yogānuśāsanaṃ na vā
77.1.5
etadavarundhate, yannyastadaṇḍā munaya upaśamaśīlā uparatātmānassamavagacchanti | yadapi digibhajayino yajvino ye vai rājarṣayaḥ kiṃtu
paraṃ mṛdhe śayīrannasyāmeva mameyamiti kṛtavairānubandhāyāṃ visṛjya
svayamupasaṃhṛtāḥ | karmavallīmavalambya tata āpadaḥ kathaṃ cinnarakādvimuktaḥ punarapyevaṃ saṃsārādhvani vartamāno naralokasārthamupayāti
evamuparigato'pi | tasyedamupagāyanti
ārṣabhasyeha rājarṣermanasāpi mahātmanaḥ
nānuvartmāhati nṛpo makṣikeva garutmataḥ
Linked texts (1)
- Bhāgavatapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit