Vikramarkacaritra 7.2
Vikramārkacaritra 7.2
- Language
- Sanskrit
7.2.1
kartuṃ na śekuḥ | tataste pratinagarametya prājñebhyo nyavedayan | paraṃ na ko'pi
nirṇaituṃ prababhūva | atha catvāro'pyujjayinīṃ samāgamya vikramasabhāṃ praviśya
vṛttāntamakathayan | tadā vikramenāpi vibhāgārtho na jñāyate sma | tadanantaramekadā pratiṣṭhānanagaramāgatāste tatratyebhyo janebhyo jagaduḥ | tairapi nirṇayo
na kṛtaḥ | tatastasminneva nagare kumbhakāragṛhe sthitaḥ śālīvāhano'muṃ vṛttāntamākarṇya tatrāgatya bhaṇati sma— 'bhoḥ saumyāḥ kimatra durbodhamasti ?
ete catvāra ekasyaiva putrāḥ | jīvannevaiṣāṃ pitā jyeṣṭhānukrameṇa vibhāgaṃ kṛtavān | asya ca vibhāgasyāyamarthaḥ— 'yato jyeṣṭhasya mṛttikā dattā tataḥ
sarvā'pi bhūmiratasmai datteti jñāyatām | dvitīyasya ca palālo dattaḥ | tena
sarvamapi dhānyaṃ tasmai dattam | tṛtīyasyāṅgāro dattaḥ | tena sarvamapi suvarṇaṃ
tasmai dattam | caturthasya tvasthīni dattāni | tena ca sarvāṇi godhanāni tasmai
dattāni' iti | itthaṃ śālīvāhanena kṛtaṃ vibhāganirṇayamavadhārya santuṣṭāścatvāro bhrātaraḥ svanagaraṃ jagmuḥ | vikramo'pīmaṃ vibhāganirṇayaṃ śrutvātivismitaḥ
pratiṣṭhānanagaramahājanānprati patrikāmekāṃ preṣayāmāsa — 'svasti | śrīmato
yajanayājanādhyayanādhyāpanadānapratigrahākhyaṣaṭkarmaniratāndyamaniyamādiguṇa -
gaṇagariṣṭhānpratiṣṭhānanagaranivāsino mahājanānkuśalapraśnapūrvakaṃ rājā vikramo
vijñāpayati— 'bhavatāṃ nagare caturṇāṃ vaṇikputrāṇāṃ vibhāganirṇayo yena
7.2.2
kṛtaḥ so'smadantike preṣayitavyaḥ' iti | tato mahājanā rājñā preṣitāṃ patrikāṃ samavalokya śālīvāhanamāhūyāvādiṣuḥ— 'śālīvāhana, rājādhirājaḥ pratāpaśālī pratyarthipṛthvīpatisahasranamaskṛtacaraṇasahasrapatraḥ śrīvikramādityamahārājaḥ ujjayinīnagarāvataṃsaḥ sakalārthilokakalpavṛkṣaḥ tvāṃ draṣṭumicchati | atastatra tvayā gantavyam' iti | śālīvāhanaḥ prāha— 'vikramo nāma rājā kiyān ? | tenāhaṃ samāhūto na gacchāmi | yadi tasya prayojanamasti svayameva sa āgacchatu | mama tadantike kimapi phalaṃ nāsti'
iti | tacchrutvā mahājanāḥ patrikāmukhena vikramāya tadabhiprāyaṃ nivedayāmāsuḥ | tato vikramaḥ patrikāṃ samyagavalokya krodhānalena dedīpyamānavigraho'ṣṭādaśākṣauhiṇībalena puraskṛtaḥ pratiṣṭhānanagaraṃ samabhyetya śālīvāhanasya
kamapi dūtaṃ praiṣayat | dūto'pi śālīvāhanamabhyupetya ' bhoḥ śālīvāhana sakalarājyādhirājo vikramastvāṃ samāhvayati' ityāha | śālīvāhanaḥ ' nāhamekākī vikramaṃ drakṣyāmi ; caturaṅgabalasametastu samarāṅgaṇe vikramaṃ paśyeyam '
ityāha | tato dūtastadājñayaṃ rājñe nyavedayat | vikramaśca tadākarṇya yuddhāya
sannaraṅgamājagāma | śālīvāhano'pi kumbhakāragṛhe mṛnmayaṃ hastyaśvarathapādātèṃ mantreṇa sajīvaṃ kṛtvā tena balena samarāṅgaṇamavamagāhe | anantaramubhayoḥ
sainyayoḥ saṅkulaṃ yuddhaṃ samabhūt | śālīvāhanasainyaṃ sarvamapi vikrameṇa vinipātitam | anantaraṃ śālīvāhano vikramabalamasahamāno'tivihvalaśca saṃśvintāsamākulaḥ 'āpadi māṃ smara' iti pitṛvattaṃ varaṃ smṛtvā śeṣaṃ nāgendraṃ
7.2.3
sasmāra | śeṣo'pi sarvānsarpānpreṣayāmāsa | tairāśīviṣairdṛṣṭamātrameva vikramasainyaṃ nikhilaṃ bhūmau nipapāta | tato vikramaḥ samarāṅgaṇāgnivṛtya svasainyasamujjīvanārthaṃ tīrthodake varṣamekaṃ vāsukiṃ prati vratamanvatiṣṭhat | vāsukiśca prasanno bhūtvā babhāṣe 'bho rājanvaraṃ vṛṇīṣva' iti | rājā 'bhoḥ sarparāja
yadi prasanno'si tarhi bhujaṅgamaviṣavegena mūrcchitaṃ mama sainyaṃ saṃjībaya' iti
varamavṛṇīta | vāsukirapi tasmā amṛtaghaṭamekamadāt | vikramastaṃ gṛhītvā
satvaro yāvadāgamanna tāvadbrāhmaṇaḥ kaścitsamāgatya rājan 'ciraṃ jīva' ityāśiṣaṃ prāmuṅka | tato rājā 'bho brāhmaṇa kutaḥ samāgato'si' ityapṛcchat
brāhmaṇaḥ 'pratiṣṭhānanagarādāgacchāmi' ityāha | 'yattvayā yācyate tadahaṃ dāsyāmi' iti rājā pratijajñe | brāhmaṇaḥ ' bhavānarthijanacintāmaṇiḥ, yataścintitaṃ vastuṃ dātuṃ prabhavasi | ato mahyamayamāmṛtakumbhaḥ pradīyatām' ityayācata | tacchrutvā rājā 'kena bhavānpreṣitaḥ? iti brāhmaṇaṃ papraccha | brāhmaṇaḥ ' ahaṃ śālīvāhanena preṣitaḥ' iti śaṃsavahrata | tato rājā vicārayāmāsa- ' mayā pūrvamasmai viprāya yācitaṃ vastu dāsyāmīti pratijñātam
idānīṃ yadi na dīyate'pakīrtiradharmo'pi syāt | ataḥ sarvathā dātavyameva '
iti | brāhmaṇaḥ ' rājankiṃ vicāryate ? | bhavānsajjanaḥ | sajjanāśca dvinnaṃ bhāṣante | tathā coktam -
udayati yadi bhānuḥ paścime digvibhāge
pracalati yadi meruḥ śītatāṃ yāti vahniḥ
vikasati yadi padmaṃ parvatāgre śilāyāṃ
bhavati tadanṛtaṃ vai bhāṣitaṃ sajjanānām
Linked texts (3)
- Southern recension — Sanskrit
- Mahāsubhāṣitasaṃgraha — Sanskrit
- Skandapurāṇa (early; "Ambikākhaṇḍa") (ed. Bakker) — Sanskrit