Nitidvishashtika 2
Nītidviṣaṣṭikā 2
- Language
- Sanskrit
2.2
śṛṇuta śrutijaladhautaiḥ
karṇaiḥ suśliṣṭasandhisaṃbandhām
śrutvā 'vadhārayadhvaṃ
doṣā nsanto nudantvatra
2.3
sadbhāṣitaratnānāṃ
ratnānā miva sudeśajātānām
hṛdi niścayaḥ kartavyaḥ
sajjanasaṃmānakāmena
2.4
paraparivādaḥ pariṣadi
na kathaṃcana paṇḍitena vaktavyaḥ
satya mapi ta nna vācyaṃ
yadurukta masukhāvahaṃ bhavati
2.5
bhūmipatā varthapatau
vidyāvṛddhe tapo'dhike bahuṣu
mūrkheṣvariṣu ca guruṣu ca
viduṣā naivottaraṃ vācyam
2.6
svādhīne mādhurye
madhurākṣarasaṃhiteṣu vākyeṣu
ki nāma sattvavantaḥ
puruṣāḥ paruṣāṇi bhāṣante
2.7
apriya muktāḥ puruṣāḥ
prayatante dviguṇa mapriyaṃ vaktum
tasmā davācya mapriya
manyapriyavākyakāmena
2.8
alpākṣararamaṇīyaṃ
yaḥ kathayati niścitaṃ sa vai vāgmī
bahuvacana malpasāraṃ
yaḥ kathayati vipralāpī saḥ
2.9
śabdārthasūkṣmavasanā
satyābharaṇā vicitrahetvaṅgī
vidvanmukhaniṣkrāntā
sustrīva virājate vāṇī
2.10
durjanavadanavinirgata
vacanabhujaṅgena sajjano daṣṭaḥ
auṣadhaśataiḥ rasādhya
ścikitsyate kṣāntimantreṇa
2.11
avamānāraṇimathitaṃ
durvāgindhanavivardhitajvālam
satpuruṣāḥ kopāgniṃ
jñānāmbughaṭaiḥ praśamayanti
2.12
na tathā śaśī na salilaṃ
na candanaraso na śītalacchāyā
prahlādayati hi puruṣaṃ
yathā madhurabhāṣiṇī vāṇī
2.13
na tathā ripu rnaśāstraṃ
nāgni rna viṣaṃ na dāruṇo vyādhiḥ
paritāpayati ca puruṣaṃ
yathā kaṭukabhāṣiṇī vāṇī
2.14
rajanikaraḥ khalu śīto
rajanikarā ccandanoṃ mahāśītaḥ
rajanikaracandanābhyāṃ
sajjanavacanāni śītāni
2.15
divasakaraḥ kila tīkṣṇo
divasakarā tpāvako mahātīkṣṇaḥ
divasakarapāvakābhyāṃ
durjanavacanāni tīkṣṇāni
2.16
ikṣo ragrā tkramaśaḥ
parvaṇi parvaṇi yathā rasaviśeṣaḥ
tadva tsajjanamaitrī
viparītānāṃ tu viparītā
2.17
paruṣānalapragalbhā
durjanavada..| tpravṛddhavāgulkā
kugṛhādiva duṣṭastrī
tvaritagati rnissarati vāṇī
2.18
mūrkheṣu kuśalamāniṣu
vijānātāpyakuśalena bhavitavyam
vipula mapi kathitamarthaṃ
mūrkhā mohā dapahasanti
2.19
mūrkhā na draṣṭavyā
draṣṭavyā ścai nnatai stusaha tiṣṭhet
yadi tiṣṭhe nna tu kathaye
dyadi kathaye nmūrkhava tkathayet
2.20
na tathā bhavati bhayaṃ me
vyāghraṃ dṛṣṭvā vane piśācaṃ vā
mūrkhaṃ dṛṣṭvā 'bhimukhaṃ
yathā bhayaṃ māṃ samāviśati
2.21
kāntārapādapānāṃ
yathā phalaṃ mānuṣai rananubhogyam
evamanāryeṣvarthāḥ
manasāpyāryai rananubhogyāḥ
2.22
upabhogakātarāṇāṃ
puruṣāṇā marthasañcayaparāṇām
kanyāratna miva gṛhe
tiṣṭhantyarthāḥ parasyārthe
2.23
kastasya jīvitārthaḥ
sati vibhave kaśca tasya puruṣārthaḥ
yorthina mabhimukha māgata
manabhimukhassa nvisarjayati
2.24
cāritranirmalajala
ssatpuruṣanado'kṣayo bhavatu nityam
yasya vibhavavāravinde
vidvadbhramarāḥ kṛtavinodāḥ
2.25
jīvati sa jīvaloke
sujīvito naṣṭayantraṇaiḥ praṇayāt
yasyodyānataro riva
suhṛdbhi rupabhujyate lakṣmīḥ
2.26
yasmin jīvati jīvati
mahājana stasya jīvitaṃ nāma
jīva nnapi na sa jīvati
na jīvati ya māśritaḥ puruṣaḥ
2.27
jñānavatā matithīnāṃ
lokajñānāṃ prakāśavaṃśānām
praṇayā dgṛhe nivasātāṃ
śeṣabhujaḥ santu naḥ suhṛdaḥ
2.28
satkārapūrvaṃ māryaḥ
prayacchati cchanna martha marthibhyaḥ
yadyapi nīco yacchati
tatkāraṇavacca janavacca
2.29
śīlaṃ śaucaṃ śānti
rdākṣiṇyaṃ madhuratā kule janma
na virājante sarvā
ṇyathaṃvihīnasya puruṣasya
2.30
māno vā darpovā
vijñānaṃ vikrama ssubuddhi rvā
sarvaṃ praṇaśyati samaṃ
vibhavavihīnasya puruṣasya
2.31
hetupramāṇayuktaṃ
vākyaṃ na śrūyate daridrasya
apyaspaṣṭaṃ vākya ma
narthaṃ pūjyaṃ samṛddhasva
2.32
khyāte 'pi kule jāta
sragbī vāgmī sudarśanīya śca
āryo guṃṇairviyuktaḥ
palāśa iva puṣpito bhavati
2.33
vidyā śrutaṃ tapo vāpyaiśvaryaṃ vā yaśaḥ prakāśo vā
śīlarahitasya puṃso
dviradasnānopamaṃ bhavati
2.34
tīrthābhiṣekagamanairnidāghasūryānuvartanasnānaḥ
śiśireṣvasuptavāsai
rnāśīlaḥ svarga māpnoti
2.35
gandhe rvā mālyai rvā
kiṃ śīlavato muhūrtaramaṇīyaiḥ
diśi diśi yasya prasṛto
guṇādhivāso yaśogarbhaḥ
2.36
bhavatu ca na bhavatu (vittaṃ)
kulīnatā durlabhā manuṣyasya
prāpya ca kulaputratvaṃ
cāritrāḍhyena bhavitavyat
2.37
śīlaṃ mapi rakṣamāṇāḥ
śrutavantaḥ śauryadhairyasampannāḥ
nīcai stathā milante
yathā (kila na?) vikriyāṃ yānti
2.38
mānī dambhī drohī
parāpavādī vikatthanaḥ piśunaḥ
brāhmaṇakule'pi jātaḥ
śvapāka iva nīcatāṃ yāti
2.39
malinā ivaite 'malinā
yeṣāṃ hṛdayāni nityaśuddhāni
te'malinā api malinā
yeṣāṃ hṛdayāni kaluṣāṇi
2.40
satyārjavahṛdayānāṃ
kiṃ varjayitavya masti sādhūnām
ye svahṛdayānumānā
tparahṛdaye yānti viśvāsam
2.41
marmāntaḥ parihāso
yāvatkriya māttabhadrakṛttvaṃ ca
smaraṇaṃ ca duṣkṛtānāṃ
trīṇi kumitrasya cihnāni
2.42
bandhuriva bhavati pūrvaṃ
madhye mitra miva śatru riva cānte
kṛkalāsa iva durātmā
trīnvaṇī ndarśayati nīcaḥ
2.43
guṇavanta ssamaśīlā
visrambhasukhopacārasaṃ bhogāḥ
samaduḥkhasukhā ssuhṛdo
rasāyanaṃ jīvalokasya
2.44
bhinnaśliṣṭā prīti
ryadyupacāreṇa bahuguṇībhavati
chinnavirūḍheva latā
pūrvacchāyāṃ na pūrayati
2.45
snigdhānā maśaṭhānāṃ
sthirasandhīnāṃ mahānubhāvānām
vyasaneṣu sahāyānāṃ
bhadraṃ kalyāṇamitrāṇām
2.46
vāṅmātravatsalānāṃ
śastrāgniviṣapraghātahṛdayānām
arthārtha māśritānāṃ
dhigastu ? bata pāpamitrāṇām
2.47
svajana iva bhavati nīca
stāva dyāva tsvakāryaniṣpattiḥ
kṛtakṛtyastvapavṛttaḥ
pratikārabhayādbhavati śatruḥ
2.48
upacāraḥ kartavyo
yāvadanutpannasauhṛdaḥ puruṣaḥ
utpannasauhṛdānā
mupacāraḥ kaitavaṃ bhavati
2.49
dhigdhi ksajjanamaitrīṃ
durjanasaṃsarga eva no bhavatu
sajjanaviyogakāle
bhavanti tīvrāṇi duḥkhāni
2.50
alpā śca guṇāḥ sphītā
bhavanti guṇasamuditeṣu puruṣeṣu
śvetagiriśikharakeṣviva
niśāsu candrāṃśavaḥ patitāḥ
2.51
śata mapyaparādhānāṃ
sukṛtenaikena nāśayatyāryaḥ
nāśayati sukṛtaśata mapi
nīca stvekāparādhena
2.52
ekasukṛtena duṣkṛta
śatāni ye nāśayanti te sevyāḥ
na tvekadoṣajanito
yeṣāṃ kopaḥ kṛtaśataghnaḥ
2.53
samarasa maviṣama makuṭila
mavasthitaṃ tulyaśīlasāmarthyam
ekamapi mitra macalita
mudāra māryasya paryāptam
2.54
vidvā nṛju rabhigamyo
viduṣi śaṭhe cāpramādinā bhāvyam
mūrkhaṃṛjavo 'nukampyāḥ
mūrkhaśaṭhāḥ sarvadā varjyāḥ
2.55
cirajīvitva manarthaṃ
kāmerṣyāsaktacetasāṃ puṃsām
karmaṇyasamarthānāṃ
paribhavaduḥkhāgnitaptānām
2.56
tyaktavyā ste 'suhṛdo
ye ? daivaviparyayāgataṃ mitram
vyasanārṇave nimagnaṃ
svasthā janava nnirīkṣante
2.57
satataprasare viṣaye
jitendriyatvaṃ ca yadi bhave tpuṃsaḥ
iha ca na mano'bhighātaḥ
paratra ca (ciraṃ) sukhaṃ bhavati
2.58
himavati tiṣṭhatyauṣadha
mudadhau ratnaṃ vibhāvasau tejaḥ
vaira masajjanahṛdaye
sajjanahṛdaye sadā kṣāntiḥ
2.59
pāṣāṇeṣviva rekhā
mūrkhe vairaṃ dṛḍhaṃ ciraṃ bhavati
jalamadhyeṣviva rekhā
prājñe na ciraṃ bhavati vairam
2.60
paraparivādanamūkāḥ
paradāranirīkṣaṇeṣu jātyandhāḥ
ye pararahasyabadhirā
ste puruṣā devatāsadṛśāḥ
2.61
yadi tattvenākrośati
soḍhavyaṃ bhavati taṃtva māheti
athace nmithyābhihitaṃ
kṣantavyaṃ naita dastīti
2.62
marmāṇi ghaṭṭayitvā
suprītamanāstu durjano bhavati
apriya muktvā'tibhṛśaṃ
paścāttapatīha khalvāryaḥ
2.63
śvā yadi daṃśati manujā
nna te janā sta puna: pratidaśanti
yadyākrośati nīco
na sajjanastaṃ vadati kiñcit
2.64
śreṣṭhaṃ tu bhayā tkṣamate
samaṃ tu lokāpavāda (janana) bhayāt
hīnaṃ yastu kṣamate
sa maharṣisamo naro jñeyaḥ
2.65
paruṣe rapi vākchalyai
marmaghnaiḥ kopitā mahātmānaḥ
salila miva śaratkāle
svayamevāryāḥ prasīdanti
2.66
ākruṣṭena matimatā
tattvārthavicāraṇe matiḥ kāryā
yadi satyaṃ kaḥ kopa
ssyā danṛtaṃ kiṃ nu kopena
2.67
panasāmrapāṭalasamā
ssyu rihottamamadhyamādhamāḥ puruṣāḥ
(phalasumaphalasumaniścayaiḥ
karmavacaḥ karmavāṅniścayaiḥ
2.69
na bhavati bhavati ca na ciraṃ
bhavati ciraṃ ce tphale na saṃbhavati
kopa ssatpuruṣāṇāṃ
tulya ssnehena nīcānām !68
nīcajanajanitamanyuḥ
kruddho'pi na vipriyaṃ vada tyāryaḥ
nahi rāhuvadanadaṣṭa
ścandra śśaityaṃ parityajati
2.70
ya tkupitāḥ khalabhujagāḥ
paramarmmaghnaṃ kṣaranti vākyaviṣam
ta cchāntimayai ragadai
rviṣa miva santaḥ praśamayanti
2.71
ālasyaṃ tyaktavyaṃ
laulyaṃ lobhaḥ parāpavādaśca
asthāneṣu ca kopa
stathā'timānaśca puruṣeṇa
2.72
vidvā nṛjuḥ pradhāno
vidvāṃśca śaṭhaśca madhyamaḥ puruṣaḥ
mūrkhaścarju stu tṛtīya
ssarvajaghanya stu mūrkhaśaṭhaḥ
2.73
sujano na yāti vairaṃ
parahitabuddhi rvināśakāle'pi
chede'pi candanataru
ssurabhayati mukhaṃ kuṭhārasya
2.74
abhimukhamadhuratarebhyaḥ
parāṅmukhākrośanā tkuśīlebhyaḥ :
abhyantarakulaṣebhyo
bhetavyaṃ mitraśatrubhyaḥ
2.75
na ca hasati nābhyasūyati
na parā nparibhavati nānṛtaṃ vadati
nākṣipya kathāṃ kathayati
lakṣaṇa meta tkulīnasya
2.76
paśyati dīrghaṃ kṛtyaṃ
pīḍāṃ sahate paraṃ na pīḍayati
avamanyate na kañci
llakṣaṇa meta tkulīnasya
2.77
kulaśīlavṛttadoṣān
vidyādoṣāṃśca karmadoṣāṃśca
kathayati parasya nīco
na tu smaratyātmano doṣān
2.78
cirajīvitva manarthaḥ
puruṣasyādharmacāriṇo bhavati
cirajīvitvaṃ saphalaṃ
bhavati hi dharmaikaniratasya
2.79
jñānāḍhya malokajñaṃ
kṛpaṇaṃ dhaninaṃ daridra mabhijātam
guṇavantaṃ śrutahīnaṃ
kasmā tkṛtavā nkṛtānta ssaḥ
2.80
etāvadevahi phalaṃ
paryāptaṃ jñānasattvayuktasya
ya dvāpatsu na muhyati
nābhyudaye vismito bhavati
2.81
nīceṣu kāryayukti
ssādhupraṇayakriyāsu cāśaktiḥ
sahavāsa ścānāyai
rbhāryasya gurūṇi duḥkhāni
2.82
yaḥ khalu bahuvidhadoṣaṃ
mitraṃ pālayati sa khalu pālayati
nahi paripālanakṛtyaṃ
guṇavati mitre bhavati kiñcit
2.83
kṛtvā jagatprakāśaṃ
prītiṃ sarvātmanā manuṣyeṇa
viṣamarasā nyapi suhṛdāṃ
śīlā nyanuvartitavyāni
2.84
abhigamyā ste sadbhi
rvyapagatamānāvamānadoṣāśca +
ye svagṛha mupagatānāṃ
śrama mupacāre rvyapanayanti
2.85
aiśvaryaṃ malpa maitya
prāyeṇa hi durjano bhavati mānī
sumaha tprāpyaiśvaryaṃ
praśamaṃ pratipadyate sujanaḥ
2.86
satyavacanavṛttānāṃ
śīlajaṭāśaucavalkaladharāṇām
santoṣābhiratānāṃ
ki māśramaiḥ kārya māryāṇām
2.87
vidvattve yatitavyaṃ
nārtheṣve vādara ssadā kāryaḥ
artha ssarvajanagato
vidvattā durlabhā loke
2.88
yasmi nna bāṣpamokṣo
nāpi rahasyaṃ na ca praṇayajātam
tanmitraṃ tyaktavyaṃ
śrameṇa kinvarthahīnena
2.89
dāraiśca sannikarṣo
hṛtadoṣatayā gṛhapraveśaśca
asya tvaśaṅkanīyo
maryāptaṃ bhavati tanmitram
2.90
pakṣadvayaṃśaśisadṛśā
nyaniśaṃ hārdāni sadasatāṃ loke
āpyāyante tu satā
masatāṃ ca parikṣayaṃ yānti
2.91
satsaṅgamasya nārghaḥ
kartuṃ bhavatīti me mati rbhavati
ya tadviyogaduḥkhaṃ
tadeva mūlyaṃ bhavati tasya
2.92
te mūrkhā mūrkhatamā
yeṣāṃ dhana masti nāsti ca tyāgaḥ
kevala mārjanarakṣaṇa
viyogaduḥkhā nyanubhavanti
2.93
guṇakalaśai ssnātānāṃ
vinayavilepanaviliptagātrāṇām
vidyāvibhūṣitānāṃ
ki malaṅkāraiḥ kulīnām
2.94
bahvapi tattvaṃ jñātvā
nṛṣu bahumāne pravarttamānena
balavattareṇa viduṣā
lokajñāne prayatitavyam
2.95
ta tkaṣṭaṃ ya dvidvān
vidyāpāraṃgato'pi yatnena
vijñātāra mavindan
bhavati samaḥ prākṛtajanena
2.96
nahi vaktā mṛduvaktā
pimṛśyavaktā na cāpi bahuvaktā
ṛtavaktā guṇavaktā
hitavaktā durlabhaḥ puruṣaḥ
2.97
prativādinī ca bhāryā
parasevā paragṛhe sadā bhuktiḥ
kṣipraṃ jarayati puruṣaṃ
nīcaiḥ vāsaḥ pravāsaśca
2.98
upakṛtavatā 'pyanārye
nāśvasitavyaṃ kṛtapriyo 'smīti
payasā'pi siktamūlo
bhavati hi madhuro na picumandaḥ
2.99
yo na dadāti na bhuṅkte
vibhave sati naiva tasya taddravyam
tṛṇakṛtakṛtrimapuruṣo
rakṣati sasyaṃ parasyārthe
2.100
svalpāpi sādhusampa
dbhogyā mahatāṃ na pṛthvyapi khalaśrīḥ
sārasa meva paya stṛṣa
mapanayati na yādasāṃpatyaḥ
2.101
atikupitā api sujanā
yogena mṛdbhavanti na tu nīcāḥ
hemnaḥ kaṭhinasyāpi
dravaṇopāyo 'sti na tṛṇānām
2.102
doṣa mapi guṇavati jane
dṛṣṭvā guṇarāgiṇo na khidyante
prītyaiva śaśini patitaṃ
paśyati lokaḥ kalaṅka mapi
2.103
guṇiina guṇajño ramate
no guṇahīnasya guṇiina paritoṣaḥ
ali reti vanā tkamalaṃ
na dardura stvekavāso'pi
2.104
aṇvapi guṇāya guṇināṃ
maha dapi doṣāya doṣiṇāṃ sukṛtam
tṛṇa mapi dugdhāya gavāṃ
dugdha mapi viṣāya sarpāṇām
2.105
upakṛti reva khalānāṃ
doṣasya garīyaso bhavati hetuḥ
anukūlācaraṇena hi
kupyanti vyādhayo 'pyartham
2.106
paravāde daśavadanaḥ
pararandhranirīkṣaṇe sahasrākṣaḥ
sadvṛttavittaharaṇe
bāhusahasrārjuno nīcaḥ
2.107
labdhodayaḥ khalajanaḥ
prathamaṃ svajane karoti santāpam
udgacchandavadahano
janmabhuvaṃ dāru nirdahati
2.108
sahavasatā mapyasatāṃ
jalaruhajalava dbhava tyasaṃśleṣaḥ
dūro'pi satāṃ vasatāṃ
prītiḥ kumudenduva dbhavati
2.109
atisatkṛtā api śaṭhā
ssahabhuva mujjhanti jātu na prakṛtim
śirasā maheśvareṇā
pi nanu dhṛto vakra eva śaśī
2.110
aphalaṃ śrāddha mapātre
dhana maphalaṃ ya na datta marthibhyaḥ
yauvana maphalaṃ yamina
śśruta maphalaṃ durvinītasya
2.111
nirguṃṇa mapyanuraktaṃ
prāyo na samāśritaṃ jahati santaḥ
sahavṛddhikṣayabhājaṃ
vahati śaśāṅkaḥ kalaṅka mapi
2.112
paramarmaghaṭṭanādau
khalasya ya tkauśalaṃ na ta tsādhoḥ
chidraṃ karoti sūcī
tathā pidhatte sadā tantuḥ
2.113
raṭati kaṭunikaṭavartī
vācāṭa ṣṭiṭṭibho yata stasmāt
apasaraṇa meva yuktaṃ
maunaṃ vā rājahaṃsasya
2.114
ārogyaṃ vidvattā
sajjanamaitrī mahākule janma
svādhīnatā ca puṃsāṃ
maha daiśvaryaṃ vinā'pyarthaiḥ
2.115
yaḥ paṭhati likhati (sukṛti)
paripṛcchati paṇḍitā nupāsayati
tasya divākarakiraṇai
rnalinīva vibodhyate buddhiḥ
2.116
dṛmāṃ kāñcanapīṭhasthāṃ sametya kavayo bhuvi
āryāṃ sundarapāṇḍyasya snāpayanti vadhū
miva
Linked texts (9)
- Mahāsubhāṣitasaṃgraha — Sanskrit
- Subhāṣitāvali — Vallabhadeva (anthologist), Sanskrit
- Textus simplicior — Sanskrit
- Subhāṣitaratnabhāṇḍāgāra — Kāśīnātha Pāṇḍuraṅga Paraba 1886, Sanskrit
- Indische Sprüche — Otto von Böhtlingk 1863, Sanskrit
- Subhāṣitaratnākara (Kṛṣṇanātha) — Kṛṣṇanātha, Sanskrit
- Subhāṣitasudhānidhi — Sāyaṇa, Sanskrit
- Sūktiratnahāra — Kāliṅgarāya Sūrya, Sanskrit
- Vyākhyānamālākathānaka (Acyutānanda Sarasvatī) — Acyutānanda Sarasvatī, Sanskrit