Arkaprakasha 1
Arkaprakāśa 1
- Language
- Sanskrit
1.1
auṣadhīpatinetrāya padminīpatimūrtaye
kālakālāya nīlāya pārvatīpataye namaḥ
1.2
garbhabhāraparikrāntā kanyā mandodarī tathā
rāvaṇaṃ paripapraccha pūjānte tuṣṭamānasam
1.3
mandodaryuvāca
svāmindaityasurārādhya caturvedaviśārada
sadā'ṇimādyāptakāma bhuvanatrayapālaka
1.4
idaṃ śukramamoghaṃ te yadārabhyodare sthitam
tadārabhya na śaknomi vaktuṃ vaktumanā manāk
1.5
dukhaṃ rogaśca kālaśca tvatprasādānmsanāgapi
rakṣogaṇā na spṛśanti tveṣā pīḍā kathaṃ mama
1.6
upāyaṃ brūhi me nātha garbhiṇyā hi yathocitam
yathā vivardhate garbho jāyate ca balaṃ mama
1.7
rāvaṇa uvāca
ekadā hi mayā pṛṣṭā pārvatī prītamānasā
ume te hi jaganmātastava dehodbhavāḥ sutāḥ
1.8
kathaṃ na hi gaṇeśādyāḥ sadṛśāstava bālakāḥ
tiṣṭhanti nānurūpāste kāraṇaṃ brūhi me śive
1.9
śrīdevyuvāca
kāmino'naṅganāśāya jāyante bālakāḥ sutāḥ
bhāryāpi vṛddhā bhavati taruṇyapi sute sati
1.10
evaṃ sadāśivaṃ rantuṃ sadaivāhaṃ kumārikā
gaṇeśaskandanandyādyāḥ kalpitā mānasāḥ sutāḥ
1.11
rāvaṇa uvāca
namastubhyaṃ mayā kiṃ hi saṃsārākruṣṭacetasā
vivāhaṃ na kariṣyāmi pratyuta syāṃ kumārakaḥ
1.12
iti madvacanaṃ śrutvā pārvatī vākyamabravīt
nirviṇṇo bhava mā putra kuru rājyaṃ ciraṃ sthiram
1.13
mayā saha kṛterghyeyaṃ viṣṇupatnyaticañcalā
tvayā gṛhe samāneyā sthāpyā vai bandhane'rivat
1.14
tayonmattāḥ surāḥ sarve nirjetavyā mahābalāḥ
mama prakṛtidehastharomebhyaḥ śataśo'bhavan
1.15
oṣadhyastadbalādevaṃ tvaṃ viśvaṃ jaya bālaka
ityuktvā māmakathayatpārvatī mahimānakam
1.16
divyauṣadhīnāṃ kathitaḥ prakalpaḥ prītayā tayā
tamahaṃ sampravakṣyāmi śṛṇuṣvāvahitā priye
1.17
oṣadhyaḥ pañcadhā khyātā latā gulmāśca śākhinaḥ
pādapāḥ prasarāśceti teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam
1.18
guḍūcyādyā latāḥ proktā gulmāḥ parppaṭakādayaḥ
āmrādyā śākhino jñeyā vaṭāśvatthādi pādapāḥ
1.19
kaṇṭakāryādikāḥ sarvāḥ prasarā iti kīrtitāḥ
tāsāṃ pañcaiva cāṅgāni prabalāni yathākramam
1.20
patraṃ puṣpaṃ valkalaṃ ca phalaṃ mūlaṃ krameṇa ca
anukte balameteṣāmuṣṇamaṅge: yathocitam
1.21
tālisādestu patrāṇi sumano dhātakīmukhāt
nyagrodhādestvaco grāhyāḥ phalaṃ syāttriphalāditaḥ
1.22
paścāgulādermūlāni hyanukte parikalpayet
khadirāsanakādīnāṃ sāro'piparigṛhyate
1.23
dravyasvarūpa
raso guṇastato vīryaṃ vipākaḥ śaktireva ca
pañcānāṃ yaḥ samāhārastaddravyamiti kīrtyate
1.24
ṣaḍrasavarṇana
svādvamlo lavaṇastiktaḥ kaṭukaśca kaṣāyakaḥ
amī ṣaṭ ca rasāḥ khyātā nirbalo'tra parasparaḥ
1.25
madhura rasa ke guṇa
madhuraḥ picchalaḥ śīto dhātustanyabalapradaḥ
cakṣuṣyo vātapittādīn kuryāttvaṃkastho malakṛmīn
1.26
amlarasa ke guṇa
amloṣṇāntarbahiḥ śīto rucyaḥ pittakaphāsṛdaḥ
vibandhānāhadṛṣṭighno dantākṣibhrūnikocanaḥ
1.27
lavaṇaḥ śodhano rucyaḥ pācanaḥ kaphapittahā
prāyo vātaharaḥ kāyaśaithilyamṛdukārakaḥ
1.28
tiktaḥ śītastṛṣāmūrcchājvarapittakaphāñjayet
rucyaḥ svayamarociṣṇuḥ kaṇṭhastanyāsthirodhakaḥ
1.29
kaṭū rūkṣastanyamedaḥ śleṣmakaṇḍūviṣāpahaḥ
vātapittakaphāgneyaḥ so'kṣipācanarocakaḥ
1.30
kaṣāyaḥ kṛmikaṇḍūghnaḥ kaphaśaithilyanāśanaḥ
vātavyādhiharaḥ sūkṣmo so'tiyukto'kṣirogakṛt
1.31
guruḥ snigdhastīkṣṇarūkṣo laghurete guṇāḥ smṛtāḥ
pañcabhūteṣu tiṣṭhanti ādhikyādupalakṣataḥ
1.32
gururvātaharaḥ puṣṭiśleṣmakṛccirapācakaḥ
snigdho vātaharaḥ śleṣmā kaṭisarddhabalāpahaḥ
1.33
tīkṣṇaṃ pittakaraṃ proktaṃ lekhanaṃ kaphavātakṛt
rūkṣaṃ samīraṇakaraṃ paraṃ kaphaharaṃ matam
1.34
laghu pathyaparaṃ proktaṃ kaphaghnaṃ cirapāki ca
pṛthivyādiguṇādhikyād guṇaṃ dravye prakalpayet
1.35
dvividhavīrya
uṣṇaṃ śītaṃ dvidhā vīryaṃ tatkālādyupalakṣayet
sthalādapi tayoryogādayogānmadhyamaṃ tu tat
1.36
jāṅgala tathā ānūpadravyoṃ ke guṇa
sarvaṃ jāṅgalasambhūtaṃ prāyo bhavati pittahṛt
anūpasaṃbhavaṃ sarvaṃ prāyaḥ kaphakaraṃ smṛtam
1.37
tatkāloṣṇaṃ dakṣiṇajaṃ pariṇāme tu śītalam
dhanadāśāsamudbhūtaṃ viparītatayā smṛtam
1.38
madhyadeśa dravya aura unakā vipāka
antarvedibhavaṃ sarvaṃ yathoktaguṇamādiśet
vipākastu tridhā proktaḥ svādvamlakaṭukātmakaḥ
1.39
pakva hue rasoṃ ke guṇa
kramāddhīnabalo jñeyo madhuro'madhuraḥ kaṭuḥ
pacatyamlo'mlamitare rasāḥ kaṭukaṣākinaḥ
1.40
śleṣmakṛnmadhuraḥ pāke vātapittaharo mataḥ
amlastu kurute pittaṃ vātaśleṣmagadāpahaḥ
1.41
kaṭuḥ karoti pavanaṃ kaphapitte ca nāśayet
viśeṣa eṣa rasajo vipākānāṃ pradarśitaḥ
1.42
rasādisāmye yatkarmāvaśiṣṭaṃ tu prabhāvajam
dantīrasena tulyā'pi citrakasya virecati
1.43
madhunā cātha mṛdvīkā ghṛtaṃ kṣīreṇa dīpanam
prabhāvastu yathā dhātrī lakucasya rasādibhiḥ
1.44
samā'pi kurute doṣatritayasya vināśanam
kvacittu kevalaṃ dravyaṃ karma kuryātsvabhāvataḥ
1.45
jvaraṃ hanti śirobaddhā sahadevī jaṭā yathā
dhṛtā nivārayellohaṃ puṣpyārke kila sūlikā
1.46
pāṃca prakāra kā dravyakalpa
dravyakalpaḥ pañcadhā syāt kalkaścūrṇaṃ rasaṃ tathā
tailasparkaṃ kramājjñeyaṃ yathottaraguṇaṃ priye
1.47
prayogavidhi
pṛthagvyaṃśe sannipāte saṃkare'sādhyarogiṇi
kramādete prayoktavyāḥ kālamagniṃ nirīkṣya ca
1.48
dravyakalpoṃ ke guṇa
ādye guṇe guṇāḥ sarve dvitīye hyalpataḥ smṛtāḥ
tṛtīye śīghrakāritvaṃ caturtho na hi doṣakṛt
1.49
pañcamaṃ doṣarahitaṃ guṇasaṃghaprakāśakam
pañcamatya tu sāmarthyaṃ svayaṃ pañcānano'bravīt
1.50
arkastuti pārvatyuvāca
varṣāṇāṃ tu sahasreṇa kathito'harniśaṃ mayā
sampūrṇatāṃ na jāyeta kalpo'rkasya daśānana
1.51
strīpuruṣoṃ ke liye vāra vyavasthā
puṃvāre puruṣarkṣe ca divārko yastu nirmitaḥ
ramaṇīṣu pradātavyo vilomātpuṃsi yojayet
1.52
yaṃtra ke vāste mṛttikākaraṇa
lohacūrṇaṃ sasphaṭikā ca gairikā aṣṭamṛttikā
mṛttikāsthibhavaṃ cūrṇaṃ kāṃcaṃ kīkasajaṃ rajaḥ
1.53
etāni samabhāgāni sarvatulyā ca mṛttikā
śraṃśanīyā pañcamūtrairgavāśvamahiṣodbhavaiḥ
1.54
gajājasaṃbhavābhyāṃ ca saṭitaṃ tadviśoṣayet
yāvadgandhavināśaḥ syāttāvatsammardeyecca tāḥ
1.55
hār̤oṃ kā cūrā, kāṃca kā cūrā, kasīsa kā cūrṇa ye saba barābara 2 aura
pāṃcoṃ ke nāma batalāte haiṃ eka to gāya kā, sarā ghor̤e kā, tīsarā bhaiṃsa kā,
tabhī taka masale||52-53-54
laghuhastaḥ kulālo'sya kuryādyantraṃ sunirmalam
yatheṣṭāṃ sthālikāṃ kuryāttryaṅgulāṃprāntasārikām
1.56
pṛthubradhnodarākārāṃ dvyaṅgulāṃ sandhiveṣṭitām
sārikānte tu paridhiṃ tryaṅgulotsaidhaśobhitām
1.57
vinirmāyātha sārdhyante yathā śilpavinirmitam
chidraṃ kṛtvā nalaṃ dadyādgajaśuṇḍāsamaṃ sudhīḥ
1.58
sārikāparidherantastasya kuryātpidhānakam
arddhaniṃbūphalasamaṃ paridhestasya cāntataḥ
1.59
vadāṃgulaṃ mastakordhvaṃ kāryaṃ toyasya dhāraṇe
samarthāṃ tasya nalikāṃ kuryāttoyavimocanīm
1.60
tasyaivāntarato lepyā ghanājīrṇāsthimṛttikā
athavā śvetakācaṃ ca sarvadoṣāpanuttaye
1.61
atha vakṣye tu jīrṇāsthimṛttikākaraṇaṃ priye
śilājatusthale kuryāddīrghaṃ gartaṃ manoharam
1.62
nikṣipettatra nānāsthisañcayaṃ dvicatuṣpadās
svarjikṣāraṃ mahākṣāraṃ mṛtkṣāraṃ lavaṇāni ca
1.63
gandhakoṣṇajalaṃ kṣepyaṃ nānāmūtrāṇi tatra ca
evaṃ kṛtvā māsaṣaṭkaṃ dadyātpāṣāṇamṛttikām
1.64
ḍāle||61-62-63
paṃkāsthyūrdhvaṃ tadūrdhvaṃ tu kuryādvahviṣṭikāḥ śubhāḥ
trivarṣājjāyate sarvamekībhūtaṃ dravatsamam
1.65
tato niṣpiṣya taccūrṇaṃ kṛtvā pātrāṇi nirmayet
praśastaṃ bhojanaṃ tatra sūcameddūṣaṇaṃ drutam
1.66
bhojanapātra ke lakṣaṇa
mahāviṣasya saṃyogāttasya bhaṅgaḥ prajāyate
sūcīviṣādisaṃyogāttasya sphoṭā bhavaṃti hi
1.67
tatra kṣiptaṃ kṣudraviṣaṃ pātraṃ kṛṣṇaṃ karoti ca
evaṃ jñātvā tatra dadyānna kadācidviṣādikam
1.68
vipaarka ke liye pātra
viṣādīnāmarkasiddhau kuryātpātraṃ tu lohajam
svarṇajaṃ raupyakaṃ vāpi kuryātpātramakalmaṣam
1.69
athavā tāmrajaṃ vāpi hṛntarvaṅgavilepanam
pātraṃ tu buddhyā kurvīta kaṣāyo na bhavedrasaḥ
1.70
arkastuti
dravyāntarasya saṃyogādarkaṃ tailaṃ ca gurviṇaḥ
sarveṣāṃ niḥsaratyevaṃ pāṣāṇasya tu kiṃ punaḥ
1.71
anagnyarkastathā tailaṃ gandhatailādisambhavam
vedhakaṃ sarvadhātūnāṃ dehasyāpi ca puṣṭidam
1.72
yastailakaraṇe dakṣaścārka niḥsāraṇe paṭuḥ
tasya sevā bhavennityaṃ rogaiśca na sa bādhyate
1.73
kutsitārkastu yāse syāddviyāsābhyāṃ tu madhyamaḥ
tribhiryāmairbhavecchreṣṭha arko'sitaguṇapradaḥ
1.74
arkoṃ ke lakṣaṇa
dravyādadhikasaugandhyaṃ yasminnarke pradṛśyate
jīrṇāsthipātrasaṃkṣipto dravyakarṇaḥ pradṛśyate
1.75
śaṃkhakundendudhavalo'nyathāpātrāntarasthitaḥ
jihvoparigataḥ svādaṃ dadyāddravyabhavaṃ tu yaḥ
1.76
tamevārkaṃ vijānīyādanyastu syādrasādivat
kṛtvā sugandhimetasya hṛrkapuṣpādibhiḥ sudhīḥ
1.77
guṇāya paścātseveta tvanyathā'paguṇo bhavet
durgandhaṃ bhakṣayedarkaṃ yadi mohātkathañcana
1.78
tadā'sya jāyate glānirvāntamālasyakaṃ tathā
taddoṣasya vināśāya kuryādvāntimatandritaḥ
1.79
dīpodbhavaprasūnānāṃ pibedatha palaṃ jalam
arkadurgandhivibhraṣṭo mālatyā dustṛṣārditaḥ
1.80
agni ke chaḥ nāma tathā dhūmāgni ke lakṣaṇa
arkaniṣkāsanārthāya kramāddeyāḥ ṣaḍagnayaḥ
dhūmāgniścaiva mandāgnirdīpāgnirmadhyamastathā
1.81
kharāgniśca bhaṭāgniśca teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam
vijvalo yo dhūmaśikho dhūmāgniḥ sa udāhṛtaḥ
1.82
dīpāgni tathā maṃdāgni ke lakṣaṇa
dvābhyāṃ tasya caturthābhyāṃ yo'gnirdīpāgnirucyate
caturaṃśena tenaiva mandāgniḥ sa prakīrtitaḥ
1.83
madhyamāgni tathā kharāgni ke lakṣaṇa
ārdīkṛtābhyāṃ dvābhyāṃ tu madhyamāgnirudāhṛtaḥ
ardhastaiḥ pañcabhiḥ proktaḥ kharāgniḥ sarvakarmasu
1.84
bhaṭāgni kā lakṣaṇa
mastakāvadhi pātrasya caturdikṣu krameṇa ca
prasaraṃti yadā jvālāḥ sa bhaṭāgnirudīritaḥ
1.85
agnimān
sārddhayāmaṃ ca yāmaṃ ca yāmārddhaṃ ca muhūrtakam
muhūrtamātramityevamarkārtha vahnayaḥ smṛtāḥ
1.86
kāṣṭhamāna
sasāramatiśuṣkaṃ yaṃ muṣṭimadhye sameṣyati
tatkāṣṭhaṃ grāhyamityāhuḥ khadirādisamudbhavam
1.87
arkapātragrahaṇa
jīrṇāsthipātre gṛhṇīyādarka vā kācasambhave
pāṣāṇake'thavā pātre abhāve mṛnmaye nyaset
1.88
arka pīne kī vidhi
pibedarkamanirvārya pītvā tāmbūlabhakṣaṇam
kuryādamuktatāmbūlo lavaṃgaṃ bhakṣayettu ca
1.89
auṣadhī aura usake arka kā sāmya
ye ye dravya guṇāḥ proktāḥ sarve te'rkaṃ samāśritāḥ
sevetārkaṃ śriye tasmādrājā paramadhārmikaḥ
1.90
arka aura tela ke niyama
mardanādiṣu sarvatra dravyaṃ tailaṃ prayojayet
arka eva prayoktavyo bhakṣaṇe na tu bhojane
1.91
arka kisako denā cāhiye
svasthena rogiṇā vā'pi yācito'rkasya yena vā
jñātvā tallakṣaṇaṃ dadyādanyathā brahmahā bhavet
1.92
dūtamukhākṣarapraśna
varṇasvarāṇāṃ pramitiṃ dūtoktānāṃ hi kārayet
ekayuktāṃ dviguṇito tribhirbhāgaṃ samāharet
1.93
ekaśeṣe guṇaḥ śīghraṃ dviśeṣe varddhate gadaḥ
triśeṣe maraṇaṃ vācyaṃ svārtha yācayate'thavā
1.94
arkaṃ tadetadvijñāya dadyādyogyaṃ na cānyathā
gadinā tu yadā dūtaḥ preṣitastadvicārayet
1.95
napuṃsakāntyairūnāstu svarā ekādaśa priye
varṇāstatsaṃkhyakā lekhyā kacaṭādyāstu tatsthale
1.96
ekādaśasu koṣṭheṣukramādaṃkāṃśca vinyaset
rasāstrayo dvayaṃ vedāḥ parvatā ṛtavaḥ kṛtāḥ
vahnayaḥ pṛthivī śūnyaṃ candramāśca hyatikramāt
1.97
rogoddhāracakraphala
vihāya jīvadūtasya nāmākṣarasuyojanam
1.98
ekamevā''ture yuktvā dvayoraṣṭāvaśeṣitam
kṛtvāṅkayogaṃ gadino'dhikaśeṣe śubhaṃ bhavet
1.99
samaśeṣe dīrgharogo nyūnaśeṣe tadā mṛtiḥ
etadvicārya dātavyamanyadapyauṣadhaṃ budhaiḥ
1.100
cakradvayaṃ tu yo jñātvā dadyādarkaṃ vimohitaḥ
jāyate yadyapayaśo tatra cāpi mṛte sati
Linked texts (9)
- Bhāvaprakāśa (another edition) — Sanskrit
- Śārṅgadharasaṃhitā — Śārṅgadhara (physician), Sanskrit
- Arkaprakāśa (Laṅkeśvara Rāvaṇa) — Laṅkeśvara Rāvaṇa, Sanskrit
- Arkaprakāśa (Rāvaṇapaṇḍita) — Rāvaṇapaṇḍita 1600, Sanskrit
- Arkacikitsā (Laṅkeśvara Rāvaṇa) — Laṅkeśvara Rāvaṇa, Sanskrit
- Bṛhadyogataraṅgiṇī — Trimalla 1575, Sanskrit
- Yogataraṅgiṇī (Trimalla) — Trimalla, Sanskrit
- Āyurvedasaukhya — Ṭoḍaramalla 1565, Sanskrit
- Pāradasaṃhitā (Bābū Nirañjanadāsa) — Bābū Nirañjanadāsa, Sanskrit