Arkaprakasha 2
Arkaprakāśa 2
- Language
- Sanskrit
2.1
iti laṃkeśarāvaṇakṛtārkaprakāśe prathamaṃ śatakaṃ samāptam
2.1-2
rāvaṇa uvāca
athātaḥ sampravakṣyāmi hārkaniḥ sāraṇaṃ priye
pañcaprakāradravyasya kuryānniṣkāsanaṃ budhaḥ
2.2
atyantakaṭhinaṃ cādyaṃ kaṭhinaṃ ca dvitīyakam
ārdre tṛtīyamuddiṣṭaṃ caturthaṃ palvalaṃ bhavet
pañcamaṃ tu dravadravyaṃ teṣāṃ vidhirathocyate
2.3
busavaccūrṇayeddravyamatyantakaṭhinaṃ tu vai
dviguṇe nikṣipettoye chāyāyāṃ sthāpayettu tat
2.4
yāvacchuṣkaṃ bhavettoyaṃ dravyaṃ syācchithilaṃ tathā
tataḥ punaḥ kṣipettoyaṃ pūrvadravyasamaṃ bhiṣak
2.5
kṛtvā'ṣṭapraharaistaptaṃ sūryacandrakarairalam
sampūjya gaṇapaṃ sūryaṃ bhairavaṃ kuladevatām
nikṣipedarkayaṃtre tacchitvā'syārkaṃ samāharet
2.6
arkayogyadravya
varṣādhikaṃ tu yaddravyamatyantakaṭhinaṃ ca yat
candanādīni sarvāṇi hyatyantakaṭhināni hi
2.7
kīṭairbhuktaṃ ghuṇairbhuktaṃ yacca gaṃdhavivarjitam
rahitaṃ ca rasenāpi nārkakarmaṇi yojayet
2.8
yathārke saṃsthitaṃ dravyaṃ kuryānnaroktustathā vapuḥ
arkaṃ taruṇabhaiṣajyaṃ tasmātsaṃyojayetpriye
2.9
kaṭhina dravyoṃ ke arka kī vidhi
yabānyajājītrikaṭubhūnimbādikamauṣadham
2.10
jñeyaṃ tatkaṭhinaṃ dravyaṃ tadarkasya vidhiṃ śṛṇu
dviguṇaṃ nikṣipettoyaṃ dravye hi kaṭhine priye
2.11
aṣṭapraharakaṃ taṃ ca kuryātparyāyamekakam
rakṣeddravyaṃ dviguṇitaṃ dṛṣṭvā deśaṃ tu kālakam
paścāddattvārkayaṃtre tadarkaṃ niṣkāsayecchanaiḥ
2.12
ārdraṃ dravyaṃ dvidhā proktaṃ sarasaṃ nīrasaṃ tathā
sadugdhaṃ guptarasakaṃ dvidhā nīrasamucyate
2.13
vāstukaṃ sārṣapaṃ śākaṃ nirguṇḍacairaṇḍamārkavam
dhattūrādyamidaṃ sarvamārdraṃ sarasamucyate
2.14
eṣāṃ nālāṃścūrṇayitvā viṃśāṃśaṃ nikṣipejjalam
muhūrtamuṣṇe saṃsthāpya grāhyo'rko vibudhottamaiḥ
2.14-2
vaidya yaṃtra se inakā arka nikāla leve
2.15
patrāṇi ca śatāṃśena tulyatoyena secayet
dadyādghaṭīmakakare tato'rkaṃ kalayecchanaiḥ
2.16
vaṭāśvatthakarīrādyamārdradravyaṃ tu nīrasam
2.17
viśāṃśaṃ nikṣipettoyaṃ yāsyaṃ gharme ca dhārayet
tato niṣkāsayedarkaṃ kramavṛddhyagninoktavat
2.18
sadugdhaṃ tu dvidhā proktaṃ mṛdutīkṣṇamiti kramāt
śātalāvajrasehuṃḍaśauriṇyādyāstu tīkṣṇakāḥ
2.19
khaṃḍāni teṣāṃ kṛtvā'tha nikṣipeduṣṇake jale
dinatraye tu niṣkāsya toyaṃ dadyācca kuṭṭayet
2.20
yāvanna dṛśyate dugdhaṃ dadyāttoyaṃ daśāṃśakam
śanairniṣkāsayedarkaṃ sa tu tīkṣṇārkasaṃjñakaḥ
2.21
dugdhidhakārkakṣīriṇyādyā mṛdudugdhāḥ prakīrtitāḥ
jale caturguṇe dadyāttān gharme viniveśayet
2.22
yāvajjalasyoṣṇatā syāttato yaṃtre vinikṣipet
śanairniṣkāsayedarkaṃ tatorko mṛdusaṃjñakaḥ
2.23
khaṇḍīkṛtvaiva cāmrāṇāṃ phalānāṃ mṛdupākinām
sarasānāṃ ca gṛhṇīyādaka toyena varjitaḥ
2.24
kāṣṭhaudumbarikādīnāmāmrāṇāṃ dārubhāginām
kṛtvā svalpāni khaṇḍāni aśītyaṃśaṃ pradāpayet
2.25
pṛthak pṛthak caturvāraṃ svarjikṣāraṃ ca saindhavam
dattvā vimardayetsarvaṃ catvāriṃśāṃśakaṃ jalam
2.26
kṣiptvā tatkalaśe gharme yāmārdhenoṣṇatā bhavet
tato yantre hi taddatvā gṛhṇīyādarkamuttamam
2.27
atipakvaphalānāṃ tu vitoyaṃ cārkamāharet
puṣpārkārthaṃ ṣoḍaśāṃśajalaṃ puṣpeṣu cārpayet
2.28
athavā kaṭuphalādīni cilhikādīni yāni ca
prakṣepyānyudake tāni bahudhā doṣaśāṃtaye
tataścatvāriṃśadaṃśaṃ jalaṃ dattvā samāharet
2.29
tadarkamatha ca drāvadravyārkopāya ucyate
2.30
dravadravyakṣepaṇe ca procyate bādhakalpanā
pidhānāni vicitrāṇi teṣāmaṃto na vidyate
2.31
śatapatraprasūnairvā jātyutthairmālatībhavaiḥ
pārijātaiḥ ketakijairvā pidhānaṃ samācaret
2.32
dugdhe dadhnyathavā takke kṣaudre taile ca sarpiṣi
sūtrādo devatoye ca camvelyādi pidhānakam
2.33
kāntayāyasasatvasya kṛtaṃ pātramanuttamam
niṣkāsayedevamarkaṃ dravadravyasya nānyathā
2.34
atha ca stambhakaṃ dravyaṃ dadhno hi navanītakam
dṛḍhabilvo jalasyokto madhūcchiṣṭaṃ tu sarpiṣaḥ
2.35
gokaṇṭakastu dugdhasya tathā madyasya kīcakam
tailasya tasya piṇyākaṃ sarvaṃ ghṛtasamanvitam
2.36
yaṃtre datvā dravadravyaṃ yathā sthālīniveśanas
tathā sthalaṃ sthāpayitvā dravyairyaṃtraṃ prapūrayet
2.37
ācchādyaṃ sārikaiḥ pūrṇaṃ sthālīṃ kuryādadhomukhīm
tathā cākarṣitaḥ sarvo dravaḥ phenaṃ parityajet
2.38
durgandhiryo bhavedarkastaṃ kuryāccārugandhakam
sarveṣāmeva māṃsānāṃ durgandhānāṃ ca sarvaśaḥ
2.39
ghṛtābhyaktā hiṃgujīramethikā rājikākṛtāḥ
navīnāyāṃ haṃḍikāyāṃ dadyāddhūpaṃ punaḥ punaḥ
2.40
tatra dadyāttadarkaṃ tu yathā durgandhatā vrajet
tathā punaḥ punaḥ kāryaṃ jāyate gandhavāraṇam
āyāti rocako gandho sa bhavedvahnidīpanaḥ
2.41
hai||38-39-40
arka ko gaṃdhaka kī vāsanā denā
sarveṣvarkaprayogeṣu gaṃdhapāṣāṇavāsanā
arkārṇāṃ tu pradātavyā te bhavaṃtyarkasambhavāḥ
2.42
sarvatra vātarogeṣu mahiṣākṣādivāsanā
2.43
mahiṣākṣastathā rālaṃ niryāsaḥ saralasya ca
kṛṣṇāgurulavaṅgaṃ ca mahiṣākṣāhipañcakam
2.44
sarveṣu pittarogeṣu candanādi ca vāsanam
sarveṣu kapharogeṣu jaṭāmāṃsyādivāsanam
2.45
candanādivāsanā
candanaṃ ca tathośīraṃ karpūro gandhabākucī
elā kacūriṇī dhūlī saptaite candanādayaḥ
2.45-2
candanādi vāsanā kā gaṇa hai
2.46
jaṭāmāṃsyādi vāsanā
jaṭāmāṃsī nakhaṃ patrī lavaṅgaṃ tagaraṃ rasaḥ
śilāyā gandhapāṣāṇaḥ sapta māṃsyādikā amī
2.47
tridopanāśaka dhūpa
vāsayeddvādaśāṅgena tridoṣaghnena cārkakam
naśyanti yasya dhūpena upagrahapiśācakāḥ
2.48
daśāṃgadhūpa
pañcāṃśo gandhapāṣāṇastāvanmahiṣagugguluḥ
caturāṃśaṃ candanaṃ ca jaṭāmāṃsī ca tāvatī
2.49
tribhāgaḥ sarjakaḥ kṣārastāvadeva hi rālakam
uśīraṃ ca dvibhāgaṃ syādghṛtamaṣṭanakhaṃ samam
2.50
karpūro mṛganābhistu hokabhāgau prakīrtitau
eṣo daśāṅgadhūpastu rudrasyāpi mano haret
2.51
palāṇḍulaśunādīnāṃ nirgandhīkaraṇaṃ śṛṇu
utpādyāntarviṣaṃ samyak takramadhye viniḥkṣipet
2.52
paryāyamekamatyasle madhye'sminvirase sati
dadyānniskāsyānyatakraṃ kuryāttaccāṣṭyāmakas
2.53
droṇīpuṣparaseṣveva sūrvāpatrarase'pi vā
triparyāyottaraṃ tattu rasonnaṃ kṣālayetsudhīḥ
2.54
haridrārājikātoye sthāpyaṃ paryāyamekakas
uṣṇodakena saṃkṣālyaṃ paryāyaṃ vāsayettataḥ
2.55
sahasrapatraiḥ puṣpairvā abhāve pallavairapi
āloḍayeddaśāṃśena paṃcāṃśena ca vāsanā
2.56
yuktaṃ kṛtvā yāmamātraṃ sthāpayetprakaṭātape
tato niṣkāsayedarkaṃ jātyādikapidhānakam
2.57
tasyārkasya sugaṃdhena ekadā mohito haraḥ
ko jānāti rasonasya hyarko'yamiti bhūtale
2.58
māṃsa ke arka kī praśaṃsā
ekataḥ sarva evārkā māṃsārkastu tathaikataḥ
mayā svargo gṛhītastu prāptaṃ tatra mayā'mṛtam
2.59
tadā proktaṃ śivasyāgre mama dhigjīvanaṃ prabho
nītā vātha prayuktā vā sudhā devairmayā tu sā
2.60
na dṛṣṭvā tatra deveśa śiraśchedaṃ karomyaham
tataḥ prasanno giriśo vākyaṃ māṃ prati so'bravīt
2.61
dattaṃ mayā samastaṃ te devāvadhyatvameva ca
kiṃ te kāryaṃ tu sudhayā sudhāto'dhikarocanam
2.62
sampravakṣyāmi māṃsārkaṃ madyasyārkaṃ tathaiva ca
dravyāṇāṃ vijayādīnāṃ labhyate yaiḥ sukhaṃ mahat
2.63
māṃsaṃ tu trividhaṃ jñeyaṃ mṛdulaṃ kaṭhinaṃ ghanam
teṣāmarkaṃ yathā proktaṃ yaṃtrānniṣkāsayecchanaiḥ
2.64
mṛdulaṃ yadbhavenmāṃsaṃ catvāriṃśāṃśakaṃ paṭuḥ
sthūlakhaṃḍīkṛte tasmindattvā tatkṣālayejjalaiḥ
2.65
ṣaṣṭacaṃśenāṣṭagandhena tadviloḍaya ca nikṣipet
rasamikṣoraṣṭamāṃśaṃ tadabhāve payaḥ kṣipet
2.66
jātīpatraṃ lavaṃgaṃ ca tvagelānāgakeśaram
marīcaṃ mṛganābhiśca vidurgandhāṣṭakaṃ tvidam
2.67
kāryaṃ puṣpāpidhānāṃdyamarkaṃ niṣkāsayettataḥ
jāyate'sau mahāsvāduḥ sudhārasasamaḥ priye
2.68
dṛḍhamāṃsasya khaṃḍāni laghūnyeva prakalpayet
dadyācca tuvaraṃ tatra lavaṇaṃ proktyā diśā
2.69
kṣālayedāranālena trivāraṃ koṣṇavāriṇā
kṣālayetsaptavārāṇi haredarkaṃ tu pūrvavat
2.70
ghanamāṃsasya khaṃḍāni kuryādatilaghūni ca
āloḍaya śaṃkhadrāveṇa kṣālayetpayasā punaḥ
2.71
saptavārāṇi lavaṇaṃ kṣālayedvāsayetpunaḥ
tadvatvā yaṃtramadhye tu haretpūrvavadarkakam
2.72
svarjikṣāraṃ yavakṣāraṃ śvetakṣāraṃ ca ṭaṃkaṇam
saubhāgyakṣārakaṃ sauraṃ kṣāraṃ śaṃkhabhavaṃ tathā
2.73
arkasehuṃḍapālāśakṣāraśca tuvarī tathā
apāmārgabhavaṃ kṣāraṃ tathā'ṣṭau lavaṇāni ca
2.74
lavaṇāṣṭakametacca saindhavaṃ ca suvarcalam
viṭaṃ samudrasañjātamudbhidaṃ romakaṃ gaḍam
2.75
kṛtvā sarvāṇi caikatra nimbunīreṇa bhāvayet
ekaviṃśativārāṇi kācakūpyāṃ niveśayet
2.76
nakhāṃśanisbukarasaiḥ sarvamārdrīkṛtaṃ tu tat
adhaḥ sacchidrapiṭharīmadhye kūpīṃ niveśayet
2.77
mṛtkarpaṭasamāyuktaṃ sahedagniṃ yathāvadhi
tasyāgre kūpikā yojyā dīrghakaṇṭhā manoharā
2.78
sā kūpikā jale sthāpyā melayecca dvayormukham
jalamuṣṇaṃ yathā na syādyathā vopari kūpikā
2.79
agnayaḥ kramato deyāstathā yāmaṃ ca pañcamam
anenaiva prakāreṇa kṣārārkāṇāṃ samudbhavaḥ
2.80
siddha hue śaṃkhadrāva kī parīkṣā
dadyādasthīni māṃsāni śaṃkhaśuktyādikānyapi
sarvāṇyapi vilīyante śaṃkhadrāve na saṃśayaḥ
2.81
komala māṃsa ke jīva
pārāvatāśva caṭakāḥ śaśaśūkaraṭiṭṭibhāḥ
kṣudramatsyādikāḥ sarve māṃseṣu mṛdulāḥsmṛtāḥ
2.82
kaṭhina māṃsa ke jīva
mṛgarohitakādyāśca matsyāḥ śallakiśambarāḥ
ete kaṭhinamāṃsāḥ syurjīvāstu jalacāriṇaḥ
2.83
gār̤ha māṃsa ke jīva
gajakuṃbhīraghaṇṭādyāḥ sagandhāḥ karkarādayaḥ
godhāgobhvalulāyādyā ghanamāṃsāḥ prakīrtitāḥ
2.84
annādisambhavo yo'rkastanmadyaṃ parikīrtitam
tasya bhedānpravakṣyāmi saṭitāttatsamuddharet
2.85
tadvāsanānivṛttyarthamaṣṭagandhaṃ prayojayet
pūrvoktairdhūpayeddhūpairjayate gandhavarjitam
2.86
arddhaṃ tatra jalaṃ deyaṃ siddhe deyo'ṣṭagandhakaḥ
tuṣodakaṃ yavairāmaiḥ satuṣaiḥ śakalīkṛtaiḥ
2.87
sauvīraṃ tu yavaiścaivaṃ nistuṣaiḥ śakalīkṛtaiḥ
godhūmairapi sauvīraṃ jāyate svalpamādakam
2.88
āranāla aura dhānyāmla madya
āranālaṃ tu godhūmairāmaiḥ syānnistuṣīkṛtaiḥ
dhānyāslaṃ śālicūrṇādi kodravādikṛtaṃ bhavet
2.89
śaṇḍākī madya
śaṇḍākī rājikāyuktaiḥ syānmūlakadaladravaiḥ
sarṣapasvarasairvāpi śālipiṣṭikasaṃyutaiḥ
2.90
sūktanāma madya
kaṃdamūlaphalādīṃśca snehalavaṇāni ca
ekīkṛtastu yo'rkaḥ syātsa sūktamabhidhīyate
2.91
ariṣṭa madya
pakvauṣadhāmbusaṃsiddho yo'rkaḥ sa syādariṣṭakam
ariṣṭaṃ laghupākena sarvato hi guṇādhikam
2.92
surā aura vāruṇīnāmavālā madya
śālipeṭhakapiṣṭacādikṛto yo'rkaḥ surā tu sā
punarnavāśivāpiṣṭairvihitā vāruṇī smṛtā
2.93
sīdhu aura śītarasanāma madya
ikṣoḥ pakvaiva rasaiḥ siddhaḥ sīdhuḥ pakvarasaśca saḥ
āmaistaireva yaḥ siddhaḥ sa ca śītarasaḥ smṛtaḥ
2.94
rājasa tāmasa aura sāttvika madya
paryāyādyo bhavenmadyastāmaso rākṣasapriyaḥ
maṇḍādī rājaso jñeyastato vai sāttviko bhavet
2.95
sāttvikādi madya pīne kā samaya
sāttvikaṃ gītahāsyādau rājasaṃ sāhasādike
tāmase nindyakarmāṇi nidrāṃ ca bahuṃdhā caret
2.96
vāruṇīmadya ke bheda
punarnavāśilāpiṣṭaurvihitā vāruṇī ca sā
saṃhitaistāla kharjūrarasairyā sā ca vāruṇī
2.97
surāvadvāruṇī laghvī pīnasādhmānaśūlanut
grāhiṇī śothagulmārśograhaṇīmūtrakṛcchrajit
2.98
bhaṃgādimattadravyāṇāṃ yavānīpādayogataḥ
arkaṃ niṣkāśayeddhīmān bodhakaḥ syānmadasya saḥ
2.99
dhattūrādikabījāni kṣiptvā payasi dhāpayet
kaṇṭhaśoṣavibaṃdhādirahito'rko bhavetsa hi
Linked texts (7)
- Bhāvaprakāśa (another edition) — Sanskrit
- Arkaprakāśa (Laṅkeśvara Rāvaṇa) — Laṅkeśvara Rāvaṇa, Sanskrit
- Arkaprakāśa (Rāvaṇapaṇḍita) — Rāvaṇapaṇḍita 1600, Sanskrit
- Arkacikitsā (Laṅkeśvara Rāvaṇa) — Laṅkeśvara Rāvaṇa, Sanskrit
- Vaidyakaśabdasindhu (Umeścandra Gupta) — Umeścandra Gupta, Sanskrit
- Āyurvedasaukhya — Ṭoḍaramalla 1565, Sanskrit
- Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) — Umeśacandragupta, Sanskrit