Bhaishajyaratnavali 7: atha dugdhaprakaraṇam
Bhaiṣajyaratnāvalī (ed. Rājeśvaradatta Śāstrī) 7
- Language
- Sanskrit
atha dugdhaprakaraṇam
7.1402
jīrṇajvare kṣīrapānamjīrṇajvare kaphe kṣīṇe kṣīraṃ syādamṛtopamam
tadeva taruṇe pītaṃ viṣavaddhanti mānavam
7.1403
caturgunenāmbhasā ca śṛtaṃ jvaraharaṃ payaḥ
dhāroṣṇaṃ vā payaḥ śītaṃ pītaṃ sadyo jvaraṃ jayet
7.1404
jīrṇajvarāṇāṃ sarveṣāṃ payaḥ praśamanaṃ param
peyaṃ taduṣṇaṃ śītaṃ vā yathāsvamauṣadhaiḥ śṛtam
7.1405
pañcamūlīpayaḥ -
kāsācchvāsācchiraḥ śūlātpārśvaśūlāccirajvarāt
mucyate jvaritaḥ pītvā pañcamūlīśṛtaṃ payaḥ
7.1406
dravyādaṣṭaguṇaṃ kṣīraṃ kṣīrāttoyaṃ caturguṇam
kṣīrāvaśeṣaḥ kartavyaḥ kṣīrapāke tvayaṃ vidhiḥ
7.1407
trikaṇṭakavalāṃvyāghrīguḍanāgarasādhitam
varcomūtravibandhaghnaṃ śothajvaraharaṃ param
7.1408
vṛścīrabilvavarṣābhūpayaścodakameva ca
pacet kṣīrāvaśiṣṭantu taddhi sarvajvarāpaham
7.1404-2
śītaṃ koṣṇaṃ jvare kṣīraṃ yathāsvamauṣadhaiḥ śṛtam
eraṇḍamūlasiddhaṃ vā jvare saparikarttike
7.1410
sūkṣmailā tathā pathyā kaṇā'yo vyoma kharparam
samāṃśaṃ tu grahītavyaṃ pāradasta dvabhāgikaḥ
7.1411
droṇapuṣpīrasairnaitat sarvamekatra mardayet
raktidvayamitā mātrā syācchothaghnīrasānvitā
7.1412
plīhāyakṛcchothavahnimandatā'rocakāni ca
viṣamajvaro viśeṣeṇa dāruṇo nāsikājvaraḥ
7.1413
āhakārirasasyāsya prayogeṇa yathāvidhi
vilayaṃ tvarayā yānti nātra kāryā vicāraṇā
7.1414
dūrvāpathyādāḍimapuṣkarajātai rasairnūnam
svāduphalāmalakījasvarasopetairidaṃ nasyam
7.1415
prātaḥ kāle tridinaṃ sevitamāhakarujaṃ hanyād
iti bahuvāraṃ bhiṣajāṃ vandyairanubhūya saṃproktam
7.1416
dūrvā śleṣmātakaphalaṃ kulatthaḥ pitṛbhojanaḥ
veṇupatrī jalodbhūtasthalajau karṇamoraṭau
7.1417
apāmārgastathā daṇḍotpalāmūlaṃ bhiṣagvaraḥ
kalkametatsamudgṛhya militaṃ dviśarāvakam
7.1418
arddhaprasthamite taile prasthadvayamite jale
vipācayettailatulyaṃ tatkaṣāyaṃ ca buddhimān
7.1419
dūrvādyatailenānena nūnaṃ nasyaprayogataḥ
avaśyaṃ tvaritaṃ naśyedāhakāhvaya āmayaḥ
7.1420
jvarāmayagṛhītasya muṣṭibhirnavabhiḥ kṛtam
taṇḍulairodanaṃ tena kuryātputtalakaṃ śubham
7.1421
taṃ haridrā'valiptāṅgaṃ catuḥpītadhvajānvitam
haridrārasapūrṇābhiḥ puṭikābhiścatasṛbhiḥ
7.1422
maṇḍitaṃ gandhapuṣpādyairavakīrya visarjayet
evaṃ dinatrayaṃ kuryājjvararogopaśāntaye
7.1423
svastyastu vastutaḥ svāhā oṃ kaṃ taṃ paṃ śaṃ bainateyāya
namaḥ | oṃ hrīṃ kṣaḥ kṣetrapālāya namaḥ | oṃ ṭha ṭha o so
jvara śṛṇu śṛṇu hala hala garja garja paikāhikaṃ dvayāhikaṃ tryāhikaṃ cāturthikaṃ sāptāhikam arddhamāsikaṃ naimeṣikaṃ mauhūrttikaṃ phaṭ phaṭ hūṃ phaṭ phaṭ halahala muñca
muñca bhūmyāṃ gaccha svāhā | iti paṭhitvā ekavṛkṣe
śmaśāne catuṣpathe vā visarjayet | etat karma vāstudeśasya pavitre dakṣiṇe pradeśe vidadhyāt ||1420-1422
atha nakṣatrajanmaphalamkṛttikāyāṃ yadā vyādhirutpanno bhavati svayam
navarātraṃ bhavetpīḍā trirātraṃ rohiṇīṣu ca
7.1424
mṛgaśīrṣe saptarātramārdrāyāṃ mucyate'subhiḥ
punarvasau tathā puṣye saptarātreṇa mocanam
7.1425
navarātraṃ tathāśleṣe śmaśānāntaṃ maghāsu ca
dvau māsau pūrvaphālgunyāmuttarāsa tripañcakam
7.1426
haste ca saptame mokṣaścitrāyāmarddhamāsakam
māsadvayaṃ tathā svātyāṃ viśākhe dinaviṃśatiḥ
7.1427
maitre caiva daśāhāni jyeṣṭhāyāmarddhamāsakam
mūlena jāyate mokṣaḥ pūrvāṣāḍhe tripañcakam
7.1428
uttare dinaviṃśatyā dvau māsau śravaṇe tathā
dhaniṣṭhāyāmarddhamāso vāruṇe ca daśāhakam
7.1426-2
pūrvabhādrapade devi ! ūnaviṃśativāsaram
tripañcañcāhirbudhne ca revatyāṃ daśarātrikam
7.1430
ahorātraṃ tathā'śvinyāṃ bharaṇyāntu gatāyuṣaḥ
evaṃ krameṇa jānīyānnakṣatreṣu yathocitam
7.1431
jvaramuktalakṣaṇānisvedo laghutvaṃ śirasaḥ kaṇḍūḥ pāko mukhasya ca
kṣavathuścānnalipsā ca jvaramuktasya lakṣaṇam
7.1432
anyaccadeho laghurvyapagataklamamohatāpaḥ
pāko mukhe karaṇasauṣṭhavamavyathatvam
svedaḥ kṣavaḥ prakṛtigāmimano'nnalipsā
kaṇḍūśca mūrdhni vigatajvaralakṣaṇāni
7.1433
jvaramuktāvasthāyāṃ varjanīyānivyāyāmañca vyavāyañca snānaṃ caṅkramaṇāni ca
jvaramukto na seveta yāvanno balavān bhavet
7.1442
pathyāpathyavidhiḥ
navajvare'pathyamsnānaṃ virekaṃ surataṃ kaṣāyaṃ vyāyāmamabhyañjanamahi nidrām
dugdhaṃ ghṛtaṃ vaidalamāmiṣaṃ ca takraṃ surāsvādugurūdravaṃ ca
annaṃ pravātaṃ śramaṇaṃ ruṣāṃ ca tyajetprayatnāttaruṇajvarārttaḥ
madhyajvare pathyampurātanāḥ ṣaṣṭikaśālayaśca vārttākuśobhāñjanakāravellam
vetrāgramāṣāḍhaphalaṃ paṭolaṃ karkoṭa kaṃ mūlakapūtike ca
mudgairmasūraiścaṇakaiḥ kulatthairmakuṣṭhakairvā vihitaśca yūṣaḥ
pāṭhā'mṛtāvāstukataṃḍulīyaṃjīvaṃtikāśāmi ca kākamācī
drākṣākapitthāni ca dāḍimāni vaikaṅkatānyeva pacelimāni
laghūni sātmyāni ca bheṣajāni pathyānimadhyajvariṇāmamūni
purātanajvare pathyamvirecanaṃ charddanamañjanaṃ ca nasyaṃ ca dhūmo'pyanuvāsanaṃ ca
śirāvyadhaḥ saṃśamanaṃ pradeho'bhyaṅgo'vagāhaḥśiśiropacāra.
eṇaḥkuliṅgo hariṇo mayūro lāvaḥ śaśastaittirikukkuṭau ca
krauñcaḥ kuraṅgaḥ pṛṣataścakoraḥ kapiñjalo varttakakālapucchau
gavāmajāyāśca payo ghṛtaṃ ca harītakī parvatanirjharāmbhaḥ
eraṇḍatailaṃ sitacandanaṃ ca dravyāṇi sarvāṇi purerītāni
jyotsnāpriyāliṅganamapyayaṃ syādgaṇaḥ purāṇajvariṇāṃ hitāya
jvare'pathyamadhivāsanakarmāṇi raktasragvastradhāraṇam
vamivegaṃ dantakāṣṭhamasātmyamatibhojanam
7.1443
viruddhānyannapānāni vidāhīni gurūṇi ca
duṣṭāmbu kṣāramamlāni patraśākaṃ virūḍhakam
7.1444
naladāmbu ca tāmbūlaṃ kālindaṃ laikucaṃ phalam
oḍīmatsyaṃ ca piṇyākaṃ chatrakaṃ piṣṭavaikṛtam
7.1445
abhiṣyandīni caitāni jvaritaḥ parivarjayet
7.1446
ārogyasnānavidhiḥdhaniṣṭhā śravaṇā svātī jyeṣṭhā śatabhiṣā tathā
ravimandabhaumavārāṃścandro'tha śubhavarjitaḥ
7.1447
kendrasthāścāśubhāḥ śastā vyatīpātādivāsarāḥ
tithinaṃ śastā pratipattṛtīyā navamī tathā
7.1448
snānāya rogamuktānāṃ daśamī ca trayodaśī
budhendukuruśukrāṇāṃ vārāḥ snāne na śobhanāḥ
rogānmuktasya nāśleṣā rohiṇī bhadradāyinī
7.6
atha jvarātisāracikitsāprakaraṇam
Linked texts (9)
- Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Agnipurāṇa (Nag Publishers edition, Delhi) — Sanskrit
- Carakasaṃhitā — Agniveśa (Āyurveda) & Caraka, Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit
- Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Pathyāpathyaviniścaya (Viśvanātha) — Viśvanātha, Sanskrit
- Jvaratimirabhāskara (Cāmuṇḍa Kāyastha) — Cāmuṇḍa Kāyastha 1598, Sanskrit
- Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) — Vaṅgasena, Sanskrit
- Basavarājīya — Nīlakaṇṭhakoṭṭūru Basavarāja 1500, Sanskrit