<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.bhaisajyaratnavali*sastri1978.7 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Therapeutics](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa) › [Therapeutics of Bengal and Assam](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda) › [Bhaiṣajyaratnāvalī](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.bhaisajyaratnavali) › [Bhaishajyaratnavali (ed. Rajeshvaradatta Shastri)](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.bhaisajyaratnavali*sastri1978) › 7

# Bhaishajyaratnavali 7: atha dugdhaprakaraṇam

Bhaiṣajyaratnāvalī (ed. Rājeśvaradatta Śāstrī) 7

- **Language:** Sanskrit

### atha dugdhaprakaraṇam

### [7.1402](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.bhaisajyaratnavali*sastri1978.7.1402)

jīrṇajvare kṣīrapānamjīrṇajvare kaphe kṣīṇe kṣīraṃ syādamṛtopamam  
tadeva taruṇe pītaṃ viṣavaddhanti mānavam

### [7.1403](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.bhaisajyaratnavali*sastri1978.7.1403)

caturgunenāmbhasā ca śṛtaṃ jvaraharaṃ payaḥ  
dhāroṣṇaṃ vā payaḥ śītaṃ pītaṃ sadyo jvaraṃ jayet

### [7.1404](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.bhaisajyaratnavali*sastri1978.7.1404)

jīrṇajvarāṇāṃ sarveṣāṃ payaḥ praśamanaṃ param  
peyaṃ taduṣṇaṃ śītaṃ vā yathāsvamauṣadhaiḥ śṛtam

### [7.1405](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.bhaisajyaratnavali*sastri1978.7.1405)

pañcamūlīpayaḥ -  
kāsācchvāsācchiraḥ śūlātpārśvaśūlāccirajvarāt  
mucyate jvaritaḥ pītvā pañcamūlīśṛtaṃ payaḥ

### [7.1406](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.bhaisajyaratnavali*sastri1978.7.1406)

dravyādaṣṭaguṇaṃ kṣīraṃ kṣīrāttoyaṃ caturguṇam  
kṣīrāvaśeṣaḥ kartavyaḥ kṣīrapāke tvayaṃ vidhiḥ

### [7.1407](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.bhaisajyaratnavali*sastri1978.7.1407)

trikaṇṭakavalāṃvyāghrīguḍanāgarasādhitam  
varcomūtravibandhaghnaṃ śothajvaraharaṃ param

### [7.1408](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.bhaisajyaratnavali*sastri1978.7.1408)

vṛścīrabilvavarṣābhūpayaścodakameva ca  
pacet kṣīrāvaśiṣṭantu taddhi sarvajvarāpaham

### [7.1404-2](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.bhaisajyaratnavali*sastri1978.7.1404-2)

śītaṃ koṣṇaṃ jvare kṣīraṃ yathāsvamauṣadhaiḥ śṛtam  
eraṇḍamūlasiddhaṃ vā jvare saparikarttike

### [7.1410](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.bhaisajyaratnavali*sastri1978.7.1410)

sūkṣmailā tathā pathyā kaṇā'yo vyoma kharparam  
samāṃśaṃ tu grahītavyaṃ pāradasta dvabhāgikaḥ

### [7.1411](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.bhaisajyaratnavali*sastri1978.7.1411)

droṇapuṣpīrasairnaitat sarvamekatra mardayet  
raktidvayamitā mātrā syācchothaghnīrasānvitā

### [7.1412](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.bhaisajyaratnavali*sastri1978.7.1412)

plīhāyakṛcchothavahnimandatā'rocakāni ca  
viṣamajvaro viśeṣeṇa dāruṇo nāsikājvaraḥ

### [7.1413](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.bhaisajyaratnavali*sastri1978.7.1413)

āhakārirasasyāsya prayogeṇa yathāvidhi  
vilayaṃ tvarayā yānti nātra kāryā vicāraṇā

### [7.1414](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.bhaisajyaratnavali*sastri1978.7.1414)

dūrvāpathyādāḍimapuṣkarajātai rasairnūnam  
svāduphalāmalakījasvarasopetairidaṃ nasyam

### [7.1415](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.bhaisajyaratnavali*sastri1978.7.1415)

prātaḥ kāle tridinaṃ sevitamāhakarujaṃ hanyād  
iti bahuvāraṃ bhiṣajāṃ vandyairanubhūya saṃproktam

### [7.1416](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.bhaisajyaratnavali*sastri1978.7.1416)

dūrvā śleṣmātakaphalaṃ kulatthaḥ pitṛbhojanaḥ  
veṇupatrī jalodbhūtasthalajau karṇamoraṭau

### [7.1417](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.bhaisajyaratnavali*sastri1978.7.1417)

apāmārgastathā daṇḍotpalāmūlaṃ bhiṣagvaraḥ  
kalkametatsamudgṛhya militaṃ dviśarāvakam

### [7.1418](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.bhaisajyaratnavali*sastri1978.7.1418)

arddhaprasthamite taile prasthadvayamite jale  
vipācayettailatulyaṃ tatkaṣāyaṃ ca buddhimān

### [7.1419](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.bhaisajyaratnavali*sastri1978.7.1419)

dūrvādyatailenānena nūnaṃ nasyaprayogataḥ  
avaśyaṃ tvaritaṃ naśyedāhakāhvaya āmayaḥ

### [7.1420](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.bhaisajyaratnavali*sastri1978.7.1420)

jvarāmayagṛhītasya muṣṭibhirnavabhiḥ kṛtam  
taṇḍulairodanaṃ tena kuryātputtalakaṃ śubham

### [7.1421](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.bhaisajyaratnavali*sastri1978.7.1421)

taṃ haridrā'valiptāṅgaṃ catuḥpītadhvajānvitam  
haridrārasapūrṇābhiḥ puṭikābhiścatasṛbhiḥ

### [7.1422](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.bhaisajyaratnavali*sastri1978.7.1422)

maṇḍitaṃ gandhapuṣpādyairavakīrya visarjayet  
evaṃ dinatrayaṃ kuryājjvararogopaśāntaye

### [7.1423](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.bhaisajyaratnavali*sastri1978.7.1423)

svastyastu vastutaḥ svāhā oṃ kaṃ taṃ paṃ śaṃ bainateyāya  
namaḥ | oṃ hrīṃ kṣaḥ kṣetrapālāya namaḥ | oṃ ṭha ṭha o so  
jvara śṛṇu śṛṇu hala hala garja garja paikāhikaṃ dvayāhikaṃ tryāhikaṃ cāturthikaṃ sāptāhikam arddhamāsikaṃ naimeṣikaṃ mauhūrttikaṃ phaṭ phaṭ hūṃ phaṭ phaṭ halahala muñca  
muñca bhūmyāṃ gaccha svāhā | iti paṭhitvā ekavṛkṣe  
śmaśāne catuṣpathe vā visarjayet | etat karma vāstudeśasya pavitre dakṣiṇe pradeśe vidadhyāt ||1420-1422  
atha nakṣatrajanmaphalamkṛttikāyāṃ yadā vyādhirutpanno bhavati svayam  
navarātraṃ bhavetpīḍā trirātraṃ rohiṇīṣu ca

### [7.1424](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.bhaisajyaratnavali*sastri1978.7.1424)

mṛgaśīrṣe saptarātramārdrāyāṃ mucyate'subhiḥ  
punarvasau tathā puṣye saptarātreṇa mocanam

### [7.1425](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.bhaisajyaratnavali*sastri1978.7.1425)

navarātraṃ tathāśleṣe śmaśānāntaṃ maghāsu ca  
dvau māsau pūrvaphālgunyāmuttarāsa tripañcakam

### [7.1426](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.bhaisajyaratnavali*sastri1978.7.1426)

haste ca saptame mokṣaścitrāyāmarddhamāsakam  
māsadvayaṃ tathā svātyāṃ viśākhe dinaviṃśatiḥ

### [7.1427](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.bhaisajyaratnavali*sastri1978.7.1427)

maitre caiva daśāhāni jyeṣṭhāyāmarddhamāsakam  
mūlena jāyate mokṣaḥ pūrvāṣāḍhe tripañcakam

### [7.1428](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.bhaisajyaratnavali*sastri1978.7.1428)

uttare dinaviṃśatyā dvau māsau śravaṇe tathā  
dhaniṣṭhāyāmarddhamāso vāruṇe ca daśāhakam

### [7.1426-2](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.bhaisajyaratnavali*sastri1978.7.1426-2)

pūrvabhādrapade devi ! ūnaviṃśativāsaram  
tripañcañcāhirbudhne ca revatyāṃ daśarātrikam

### [7.1430](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.bhaisajyaratnavali*sastri1978.7.1430)

ahorātraṃ tathā'śvinyāṃ bharaṇyāntu gatāyuṣaḥ  
evaṃ krameṇa jānīyānnakṣatreṣu yathocitam

### [7.1431](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.bhaisajyaratnavali*sastri1978.7.1431)

jvaramuktalakṣaṇānisvedo laghutvaṃ śirasaḥ kaṇḍūḥ pāko mukhasya ca  
kṣavathuścānnalipsā ca jvaramuktasya lakṣaṇam

### [7.1432](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.bhaisajyaratnavali*sastri1978.7.1432)

anyaccadeho laghurvyapagataklamamohatāpaḥ  
pāko mukhe karaṇasauṣṭhavamavyathatvam  
svedaḥ kṣavaḥ prakṛtigāmimano'nnalipsā  
kaṇḍūśca mūrdhni vigatajvaralakṣaṇāni

### [7.1433](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.bhaisajyaratnavali*sastri1978.7.1433)

jvaramuktāvasthāyāṃ varjanīyānivyāyāmañca vyavāyañca snānaṃ caṅkramaṇāni ca  
jvaramukto na seveta yāvanno balavān bhavet

### [7.1442](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.bhaisajyaratnavali*sastri1978.7.1442)

pathyāpathyavidhiḥ  
navajvare'pathyamsnānaṃ virekaṃ surataṃ kaṣāyaṃ vyāyāmamabhyañjanamahi nidrām  
dugdhaṃ ghṛtaṃ vaidalamāmiṣaṃ ca takraṃ surāsvādugurūdravaṃ ca  
annaṃ pravātaṃ śramaṇaṃ ruṣāṃ ca tyajetprayatnāttaruṇajvarārttaḥ  
madhyajvare pathyampurātanāḥ ṣaṣṭikaśālayaśca vārttākuśobhāñjanakāravellam  
vetrāgramāṣāḍhaphalaṃ paṭolaṃ karkoṭa kaṃ mūlakapūtike ca  
mudgairmasūraiścaṇakaiḥ kulatthairmakuṣṭhakairvā vihitaśca yūṣaḥ  
pāṭhā'mṛtāvāstukataṃḍulīyaṃjīvaṃtikāśāmi ca kākamācī  
drākṣākapitthāni ca dāḍimāni vaikaṅkatānyeva pacelimāni  
laghūni sātmyāni ca bheṣajāni pathyānimadhyajvariṇāmamūni  
purātanajvare pathyamvirecanaṃ charddanamañjanaṃ ca nasyaṃ ca dhūmo'pyanuvāsanaṃ ca  
śirāvyadhaḥ saṃśamanaṃ pradeho'bhyaṅgo'vagāhaḥśiśiropacāra.  
eṇaḥkuliṅgo hariṇo mayūro lāvaḥ śaśastaittirikukkuṭau ca  
krauñcaḥ kuraṅgaḥ pṛṣataścakoraḥ kapiñjalo varttakakālapucchau  
gavāmajāyāśca payo ghṛtaṃ ca harītakī parvatanirjharāmbhaḥ  
eraṇḍatailaṃ sitacandanaṃ ca dravyāṇi sarvāṇi purerītāni  
jyotsnāpriyāliṅganamapyayaṃ syādgaṇaḥ purāṇajvariṇāṃ hitāya  
jvare'pathyamadhivāsanakarmāṇi raktasragvastradhāraṇam  
vamivegaṃ dantakāṣṭhamasātmyamatibhojanam

### [7.1443](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.bhaisajyaratnavali*sastri1978.7.1443)

viruddhānyannapānāni vidāhīni gurūṇi ca  
duṣṭāmbu kṣāramamlāni patraśākaṃ virūḍhakam

### [7.1444](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.bhaisajyaratnavali*sastri1978.7.1444)

naladāmbu ca tāmbūlaṃ kālindaṃ laikucaṃ phalam  
oḍīmatsyaṃ ca piṇyākaṃ chatrakaṃ piṣṭavaikṛtam

### [7.1445](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.bhaisajyaratnavali*sastri1978.7.1445)

abhiṣyandīni caitāni jvaritaḥ parivarjayet

### [7.1446](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.bhaisajyaratnavali*sastri1978.7.1446)

ārogyasnānavidhiḥdhaniṣṭhā śravaṇā svātī jyeṣṭhā śatabhiṣā tathā  
ravimandabhaumavārāṃścandro'tha śubhavarjitaḥ

### [7.1447](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.bhaisajyaratnavali*sastri1978.7.1447)

kendrasthāścāśubhāḥ śastā vyatīpātādivāsarāḥ  
tithinaṃ śastā pratipattṛtīyā navamī tathā

### [7.1448](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.bhaisajyaratnavali*sastri1978.7.1448)

snānāya rogamuktānāṃ daśamī ca trayodaśī  
budhendukuruśukrāṇāṃ vārāḥ snāne na śobhanāḥ  
rogānmuktasya nāśleṣā rohiṇī bhadradāyinī

### [7.6](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.bhaisajyaratnavali*sastri1978.7.6)

atha jvarātisāracikitsāprakaraṇam

## Linked texts (9)

- [Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.256) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- [Agnipurāṇa (Nag Publishers edition, Delhi)](https://indike.org/pramana/in.purana.agni*nag.121.72) — Sanskrit
- [Carakasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.caraka.6.3.234) — Agniveśa (Āyurveda) & Caraka, Sanskrit
- [Siddhayoga (Vṛndamādhava)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.siddhayoga.1.275) — Vṛnda, Sanskrit
- [Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangahrdaya.3227) — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- [Pathyāpathyaviniścaya (Viśvanātha)](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.42) — Viśvanātha, Sanskrit
- [Jvaratimirabhāskara (Cāmuṇḍa Kāyastha)](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.jvara.jvaratimirabhaskara.16.21) — Cāmuṇḍa Kāyastha 1598, Sanskrit
- [Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.vangasena.5.714) — Vaṅgasena, Sanskrit
- [Basavarājīya](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.daksina.basavarajiya.p451) — Nīlakaṇṭhakoṭṭūru Basavarāja 1500, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.bhaisajyaratnavali*sastri1978.7](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.bhaisajyaratnavali*sastri1978.7) · Pramāṇa
