Hridayapriya 1
Hṛdayapriyā 1
- Language
- Sanskrit
Contents
- 1.46 — 2 parts
1.1
prathamo'dhyāyaḥ
śrīmadvyāghrāṃlayādhīśaṃ bhiṣaktamamupāsmahe
rogān jvarādīn rāgādīn jitvā diśati yatsukham
1.2
sadā dhṛtā tena himādrijātā mahauṣadhīssarvahitaprabhāvā
bāhyāntarānārugadānapodya śivā padadyādaniśaṃ śivaṃ vaḥ
1.3
āyuśśāstrasubodhāya bālānāṃ māṃ kṛtodyamam
anugṛhṇantu guravo dhanvantvaryādidevatāḥ
1.4
brahmā smṛtvā'yuṣo vedaṃ prajāpatimajigrahat
so'śvinau tau sahasrākṣaṃ so'triputrādikān munīn
1.5
te'gniveśādikānviprāṃstaduktīssaṃkṣipan sudhīḥ
vāhaṭo'ṣṭāṅgahṛdayaṃ ṣaḍaṅgaṃ vidhinākarot
1.6
prāyeṇāṣṭāṅgahṛdayaproktaiḥ padyairnavairapi
tadarthānusārataiḥ kurve bālānāṃ hṛdayapriyam
1.7
āyuṣkāmayamānena dharmārthasukhasādhanam
āyurvedopadeśeṣu vidheyaḥ paramādaraḥ
1.8
pūrvaṃ rogāḥ parijñeyāścikitsārthaṃ vidhīyate
lakṣyānavekṣaṇe śastraṃ sudhāramaṇi niṣphalam
1.9
rogastu doṣavaiṣamyaṃ doṣasāmyamarogatā
vāyuḥ pittaṃ kaphaśceti trayo doṣāssamāsataḥ
1.10
te vyāpino'pi hṛnnābhyoradhomadhyordhvasaṃśrayāḥ
vayohorātribhuktānāṃ te'ntamadhyādigāḥ kramāt
1.11
tairbhavedviṣamastīkṣṇo mandaścāgnisamaissamaḥ
koṣṭhaḥ krūro mṛdurmadhyo madhyaḥ syāttaiḥ samairapi
1.12
tatra rūkṣo laghuśśītaḥ kharassūkṣmaścalo'nilaḥ
pittaṃ sasnehatīkṣṇoṣṇaṃ laghu visraṃ saraṃ dravam
1.13
snigdhaśśīto gururmandaḥ ślakṣṇo mṛtsnaḥ sthiraḥ kaphaḥ
saṃsargassannipātaśca tadvitrikṣayakopataḥ
1.14
vṛddhisasamānaissarveṣāṃ viparītairviparyayaḥ
tadvaiṣamyaṃ pāpakarmapreritaiḥkālayojitaiḥ
1.15
ahitācaraṇaireva dehināmiha jāyate
śubhakarmayutaireṣāṃ sāmyaṃ yuktaiścikitsitaiḥ
1.16
sukhaṃ ca nityaṃ bhavatītyato vacmīha tānyapi
hiṃsāsteyā'nyathākāmapaiśūnyaparuṣānṛtam
1.17
saṃbhinnālāpaṃ vyāpādamabhidhyāṃ dṛgviparyayam
pāpaṃ karmeti daśadhā kāyavāṅmānasaistyajet
1.18
ācareddevagovipraguruvṛddhārtapūjanam
brahmacaryaṃ śamaṃ śaucaṃ satyaṃ sarvapriyaṃ vacaḥ
1.19
pāṭhaṃ santoṣamāstikyañcārjavaṃ cetaso damam
suveṣaśśīlabhūpassyāt khalairmuktassadāśrayaḥ
1.20
tathā tamanuvarteta yo yathā parituṣyati
na kuryādvṛttihīno'pi karma kvāpi jugupsitam
1.21
paranindāṃ svapraśaṃsāṃ yācanaṃ vairamuttamaiḥ
dayārdracitto dātā ca niścalassaṃpadāpadoḥ
1.22
paropakārī ca bhaved dharmo'yaṃ sammatassatām
brāhme muhurta uttiṣṭhedāyuḥśrīsukhavṛddhaye
1.23
kṛtaśaucaḥ smarennityamihāmutra ca yacchubham
kāyavāṅmanasāṃ ceṣṭāṃ prāk śramādvinivartayet
1.24
ṛjureva bhavet kāle sarvavegapravartane
na vegito'nyakārī syānnājitvā sādhyamāmayam
1.25
tvagdṛṣṭinidrāsukhadaṃ vātaśramajarāharam
abhyaṃgamakaphagrasto jīrṇe seveta sātmyataḥ
1.26
ardhaśaktyā balī snigdho medaḥkaphaharaṃ bhajet
vyāyāmaṃ lāghavārthaṃ ca yuvā śīte na pittavān
1.27
snānaśīlo bhavedratnasiddhamantrauṣadhānvitaḥ
kṛtātithyo hitāhārassarvalokahitodyamaḥ
1.28
svadharmamācaredbhaktyā daivecchāmanuvartayan
na nikṛṣṭaṃ bhavet kiñcit karmāpi svakulocitam
1.29
hemante śiśire cartau svādvamlalavaṇān bhajet
vyāyāmādi ca vātaghnaṃ, vasante tu kaphāpaham
1.30
laghu rūkṣaṃ bhajedannaṃ, grīṣme cānnaṃ himaṃ laghu
bhajecchītapradeśasthassarvaśītopacāravān
1.31
varṣāsvadyātridoṣaghnaṃ dīpanaṃ salilaṃ śṛtam
seveta sarpiśrśaradi pittaghnaṃ laghu tiktakam
1.32
śuci haṃsodakaṃ peyamṛtuṣvevaṃ vidhirhitaḥ
cayaprakopapraśamā vāyorgrīṣmādiṣu triṣu
1.33
varṣādiṣu ca pittasya śleṣmaṇaśśiśirādiṣu
jayedvṛṣṭau cayaṃ vāyoḥ pittasya tu śaradyapi
1.34
vasante śleṣmaṇaścaivamṛtujāṃ na bhajedrujam
doṣāḥ kadācit kupyanti jitā laṅghanapācanaiḥ
1.35
ye tu saṃśodhanaiśruddhā na teṣāṃ punarudbhavaḥ
na pīḍayedindriyāṇi nacaitānyatilāḷayet
1.36
samīkṣya sakalaṃ kuryādanugacchenmahadgatim
evamācāraleśo'yamāyuḥkīrtisukhapradaḥ
1.37
dhīmānanyāṃśca gṛhṇīyāt lokādubhayalokadān
adhyāyāścātha kathyante vakṣyamāṇāḥ kramādiha
1.38
āyuṣkāmīyakalpaḥ prāk śalyāderauṣadhasya ca
āhārasya rasādeśca garbharakṣāvidheḥ param
1.39
bālarukpratiṣedhāderaṅgamarmādikasya ca
snehanasvedadyoḥ chardirekayorvastikarmaṇaḥ
1.40
nasyāde raktamokṣasya tataḥ kṣārānikarmaṇaḥ
yantraśastrādikasyātha srānabhedasya ṣoḍaśaḥ
1.41
dvitīyakhaṇḍe dṛtādilakṣaṇaṃ prāk cikitsitam
sanidānaṃ jvarasyātha raktādeścvāsahikkayoḥ
1.42
yakṣmādeśchardipūrve'tha madādau saraṇādike
kṛcchre mehe vidradhau ca gulme syāt pāṇḍuśophayoḥ
1.43
udare ca visarpādikuṣṭhānte śvitrapūrvake
vāte cāṣṭādaśo raktavātādāvatha uttare
1.44
śiroroge vartmaroge sandhyādye dṛṣṭiroge gade
sarvage nasi karṇe ca mukhe gaṇḍādike punaḥ
1.45
guhye bhagandarādye ca viṣabhede rasāyane
caturdaśo bījapuṣṭāvadhyāyo'pi nirūpitaḥ
1.46
atha yogāścikitsāsu nāmādipraroditāḥ kramāt
syurdvādaśabhiradhyāyairevamatra vitanyate
1.46.p1
khaṇḍaiścaturbhiradhyāyaiṣṣaṣṭyā ca hṛdayapriyam || 46 1/2
1.46.p2
iti hṛdayapriye prathamakhaṇḍe āyuṣkāmīyakalpaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ
Linked texts (6)
- Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Vāgbhaṭasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Bhāvaprakāśa (another edition) — Sanskrit
- Śivatattvaratnākara — Basappa Nāyaka 1684, Sanskrit
- Vāgbhaṭamaṇḍana — Narahari, Sanskrit
- Bhaiṣajyaratnāvalī (ed. Rājeśvaradatta Śāstrī) — Sanskrit