Hridayapriya 12
Hṛdayapriyā 12
- Language
- Sanskrit
12.180
kastūrī kaṭutīkṣṇoṣṇā kaphavātavināśinī
hṛdyā gandhottamā kāsaśvāsavaiguṇyanāśinī
12.181
tvacyo mṛgamadasneho vṛṣyo vātakaphāpahaḥ
kṛṣṇaṃ madakaraṃ sarvavātagulmapramehajit
12.182
hiṃgu vātakaphānāhaśūlaghnaṃ pittakopanam
sikthakaṃ vātamatyāgnaṃ vraṇabhedāṃśca nāśayet
12.183
śrīveṣṭaṃ kaphapittaghnaṃ vraṇyaṃ bhūtajvarāpaham
niryāsaḥ śvāsakāsaghno grāhī vātātisārajit
12.184
gulgulustiktakaṭukassakaṣāyo rasāyanaḥ
kledamedo'nilaśleṣmagaṇḍakuṣṭhāpacikrimīn
12.185
piṭakāgranthiśophāṃśca hantyuṣṇaḥ saṃsano laghuḥ
yakṣmastu kṣataśvāsakāsavātavikārahā
12.186
pāraṅkaṃ vātakaphajit vātavaiguṇyakāsajit
grainrthirgranthipraśamanā śirorogatridoṣajit
12.187
devadhūpo vātaraktaśophakaṇḍūvināśanaḥ
kunduruṣkaṃ vātakaphaśophamūrdharujāpaham
12.188
lākṣā sadyaḥkṣataharā keśyā jvaragarapraṇut
nāyako vātakaphahā so'śogulmajvarān jayet
12.189
viṣyandi lavaṇaṃ sarvaṃ sūkṣmaṃ sṛṣṭamalaṃ viduḥ
vātaghnaṃ pāki tīkṣṇoṣṇaṃ rocanaṃ kaphapittakṛt
12.190
saindhavaṃ tatra sasvādu vṛṣyaṃ hṛdyaṃ tridoṣajit
laghvanuṣṇaṃ dṛśaḥ pathyamavidāhyagnidīpanam
12.191
sauvarcalaṃ vibandhaghnaṃ viḷaṃ vātānulomanam
sāmudraṃ śleṣmaḷaṃ tīkṣṇamagnidaṃ kledanaṃ kaṭu
12.192
sauvarcalopamaṃ kṛṣṇaṃ syānmahālavaṇaṃ tathā
vātāsrakṛcchraśophaghnaṃ dvitryādau saindhavādikam
12.193
yavakṣāro vātakaphagulmārśojaṭharāpahaḥ
annabhedī dīpanassyānmalaśuddhikaraḥ param
12.194
hemakṣāro netrarogakaphaśophavināśanaḥ
sphaṭikākhyo netraroge vaktraguhyavraṇe hitaḥ
12.195
śaṅkhakṣāro guhyapāmākṣatadagdhavraṇāpahaḥ
rasakarpūramakhiladuṣṭavraṇaharaṃ param
12.196
sauvīraṃ bhedi śophaghnaṃ duṣṭavraṇaviśodhanam
śuktikṣāraḥ sparśaśīto raktavātāgnidāhajit
12.197
mahaukṣāro duṣṭaśophavraṇājijvaranāśanaḥ
pītastathā nyūnaguṇaḥ tato'pyalpaguṇo'ruṇaḥ
12.198
prāyassarvaśca tīkṣṇoṣṇaḥ kṣāraḥ kṛmiharo laghuḥ
pittāsradūṣaṇaḥ pākī chedyahṛdyo vidāraṇaḥ
12.199
apathyasso'tiyuktassyācchuklaujaḥsnehacakṣuṣām
sasvādutiktaṃ chardighnaṃ rūkṣaṃ karpūramucyate
12.200
sasvādutiktaṃ kaphapittatṛṣṇāmadabhramacchardyatisāramehān
dṛgrogamūrcchāryaviṣāgnisādān
karpūramāmaṃ śamayet kṣaṇena
12.201
dhūparājaḥ kaphaśirorogapīnasanāśanaḥ
śaṅkhodadhimale śīte kaṣāye cātilekhane
12.202
śuktikā ca nakhaṃ medaḥkaphaśophavināśane
vidrumadravamāsyottharogaśophaharaṃ param
12.203
tutthaṃ ca śikhiHost: tutthaṃ ca netrarogavraṇāpaham
viśado gairikaḥ snigdhaḥ kaṣāyamadhuro himaḥ
12.204
grīṣme'rkataptā girayo jatutulyaṃ vamanti yat
hemarūpyādyaṃśayutaṃ śilājatu taducyate
12.205
sarvarogapraśamanaṃ vidhiyuktaṃ tridoṣajit
atra gomūtragandhāḍhyaṃ gulgulvābhaṃ varaṃ mṛdu
12.207
kansāraṃ śirasaśśūlaṃ śophaṃ vātakaphau jayet
kaphaghnī vraṇavātaghnī manohvā lekhanī sarā 206
snigdhaṃ kaṣāyamadhuramalaṃ vraṇaviṣapraṇut
gandhakaṃ tvagvikāreṣu praśastaṃ syād vraṇeṣu ca
12.208
haravīryaṃ mahāvīryaṃ jvarakuṣṭhavraṇādikān
yogaprayogabhedena sarvarogān vināśayet
12.209
hiṃgulantu vraṇe gulme sannipātajvare hitam
kaṣāyamadhure śīte lekhane mākṣikāñjane
12.210
raktapittaviṣacchardihikkāghne yakṛtāsadane
sahasravedhyatīsāraṃ raktajaṃ pavanaṃ jayet
12.211
kṛṣṇābhrantu viśuddhaṃ syāt śītaṃ sarvapramehajit
kāntadvayaṃ gulmaśūlajaṭharādhmānanāśanam
12.212
kiṭṭaṃ pitte kāmilāyāṃ kuṣṭhe'rśāsi ca śasyate
cakṣuṣyaṃ kṛṣṇalohantu śītaṃ tiktakaṣāyakam
12.213
lekhanaṃ vātalaṃ śophakṛmipittakaphapraṇut
kṛṣṇasīsaṃ pramehaghnaṃ medo'nilaharaṃ param
12.214
viśadaṃ pāṇḍurogaghnaṃ cakṣuṣyaṃ vraṇanāśanam
nākaṃ jayed gulmaśophau trapusīsaṃ ca tadguṇam
12.215
kaṃsaṃ rūkṣaṃ lekhanaṃ ca tiktaṃ pittakaphāpaham
kaṭupākarasaṃ tāmraṃ śītalaṃ kaphavātajit
12.216
vātapittaharaṃ rūpyaṃ svādupākaṃ ca lekhanam
suvarṇaṃ bṛṃhaṇaṃ snigdhaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ
12.217
viṣadoṣaharaṃ śītaṃ sakaṣāyaṃ rasāyanam
sphaṭikantu saraṃ śītaṃ cakṣuṣyaṃ svādu lekhanam
12.218
padmarāgāhvayaṃ muktāṃ vidrumaṃ ca harinmaṇim
puṣyarāgaṃ tathā vajramindranīlābhidhaṃ punaḥ
12.219
gomedakākhyaṃ vaiḍūryaṃ navaratnāni nirdiśet
svādūni sakaṣāyāṇi cakṣuṣyāṇi sarāṇi ca
12.220
vilekhanāni śītāni pāpalakṣmīharāṇi ca
viṣṇukāntī ca vārāhī devī bhṛṅgī śaśaśrutiḥ
12.221
dūrvendravallī lakṣmiśca bhadrā sparśāsahetyamūḥ
daśapuṣpābhidhānāḥ syuḥ pāpalakṣmīharāśśubhāḥ
12.222
bālagrahaharā vraṇyāstridoṣotthajvarāpahāḥ
vilvakāśmaryatakkārīpāṭalāḍuṇḍukairmahat
12.223
jayet kaṣāyatiktoṣṇaṃ pañcamūlaṃ kaphānilau
hrasvaṃ bṛhatyaṃśumatīdvayagokṣurakaiḥ smṛtam
12.224
svādupākarasaṃ nātiśītoṣṇaṃ sarvadoṣajit
etābhyāṃ daśamūlaṃ syāddoṣatrayavināśanam
12.225
balāpunarnavairaṇḍasūryaparṇīdvayena ca
madhyamaṃ kaphavātaghnaṃ nātipittakaraṃ saram
12.226
bhīruvīrājīvantījīvakarṣabhakaiḥ smṛtam
jīvanākhyantu cakṣuṣyaṃ vṛṣyaṃ pittānilāpaham
12.227
tṛṇākhyaṃ pittajiddarbhakāśekṣuśaraśālibhiḥ
etāni pañcamūlāni pañca ghnanti tridoṣajān
12.228
hikṣmakāsajvaraśvāsakṣayādīn bṛṃhaṇāni ca
tīkṣṇapatraghaṭo'mlāmlavetasāmladrumāmrakaiḥ
12.229
pañcāmlamuditaṃ vātaśophodaravināśanam
maricaṃ nāgaraṃ kṛṣṇā smṛtaṃ trikaṭu tajjayet
12.230
sthaulyāgnisadanaśvāsakāsaślīpadapīnasān
cavikāpippalīmūlapippalīcitrakauṣadhaiḥ
12.231
pañcakolaṃ dīptikaraṃ pīnasodaragulmajit
sasaindhavaṃ ṣaṭpalaṃ tadvātaśleṣmajvarāpaham
12.232
tvakpatrailaṃ trijātaṃ syāccaturjātaṃ sakesaram
pittaprakopi tīkṣṇoṣṇaṃ rūkṣaṃ dīpanarocanam
12.233
śaśāṅkarekhā dhānyākaṃ viḍaṅgaṃ kauṭacaṃ phalam
elā jyotiṣmatī ṣaṭkaṃ taṇḍulānāṃ tridoṣahṛt
12.234
evaṃ bahūpayogānāmauṣadhānāṃ guṇaissaha
diṅmātramatra gaditaṃ tatra tatra ca vakṣyate
12.235
ekaikaśaśca rogaghnāḥ kecidanye tu yaugikāḥ
agadāstatprapañco'tra granthabhītyā na likhyate
12.236
bhasmādipariṇāmena kuryurādyādayo guṇān
dravyairguṇaiḥ kriyābhiśca vīkṣya kāryāṇi dhīmatā
12.237
pravibhajya yathā doṣaṃ prayojyā rogaśāntaye
rasāḥ svādvamlalavaṇatiktoṣṇakaṣāyakāḥ
12.238
tatrādyā mārutaṃ ghnanti trayāstiktādayaḥ kapham
kaṣāyatiktamadhurāḥ pittamanye tu kurvate
12.240
śītaṃ bhavati pittaghnamuṣṇaṃ vātakaphāpaham
vyāyāmādyāḥ kriyāśca syurdoṣaghnyo yuktisevitāḥ
kintūdarādau kalpante viṣādyāḥ prāṇarakṣakāḥ
ato'tra yuktiyuktasya sarvamapyauṣadhaṃ bhavet
12.241
śāstraprasiddhiguruvākyabahuprayogaissiddhānyanekaguṇavanti mahauṣadhāni
ekaikaśo'tra bahubhirmilitāni vāpi
sātmyādi sādhu parimṛśya bhiṣak prayuñjyāt
Linked texts (5)
- Vāgbhaṭasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Āyurvedadīpikā (ed. Yādavjī Trikamjī Ācārya) — Sanskrit
- Madanādinighaṇṭu — Candranandana, Sanskrit
- Siddhisāra — Sanskrit
- Siddhasāra — Ravigupta, Sanskrit