Pramāṇa · Search · About · API

Hridayapriya 13: atha caturtho'dhyāyaḥ

Hṛdayapriyā 13

Language
Sanskrit

atha caturtho'dhyāyaḥ

13.1

vegāñ dhārayedvātaviṇmūtrakṣavatṛṭkṣudhām
nidrākāsaśramaśvāsajṛmbhāśrucchardiretasām

13.2

viṇmūtrādhomirodhe gulmodāvartarukklamāḥ
vātamūtraśakṛtsaṅgapramukhā vividhā rujaḥ

13.3

nidrārodhe mūrddhanetragauravālasyajṛmbhikāḥ
śukre dhṛte tatsravaṇaṃ guharukśvayathujvarāḥ

13.4

dhṛteṣvanyeṣu hṛdrogamanyāstambhārucibhramāḥ
śirotīndriyadaurbalyapramukhāḥ prāyaśo gadāḥ

13.5

prāyeṇa vātakopaḥ syād bahudhā vegadhāriṇaḥ
tasyānulomanaṃ kuryādato'ntarbahirauṣadham

13.6

viḍrodhe malavisraṃsaṃ sukhanidrāṃ ca tatkṣaye
strīsevāṃ śukrarodhe tu gulmārucyādike punaḥ

13.7

seveta vakṣyamāṇaṃ ca yathāyogaṃ cikitsitam
dhārayettu sadā vegān hitaiṣī pretya ceha ca

13.8

lobherṣyādveṣamātsaryarāgādīnāṃ jitendriyaḥ
dhīdhairyātmādivijñānaṃ manodoṣauṣadhaṃ param

13.9

atastvannāni vakṣyante prasiddhānīha kānicit
maṇḍapeyāvilepīnāmodanasya ca lāghavam

13.10

yathāpūrvaṃ śivastatra maṇḍo vātānulomanaḥ
tṛḍglānidoṣaśeṣaghnaḥ pācano dhātusāmyakṛt

13.11

srotomārdavakṛtsvedī sandhukṣayati cānalam
kṣuttṛṣṇāglānidaurbalyakukṣirogajvarāpahā

13.12

malānulomanī pathyā peyā dīpanapācanī
vilepī grāhiṇī hṛdyā tṛṣṇāghnī dīpanī hitā

13.13

vraṇākṣirogasaṃśuddhadurbalasnehapāyinām
odanastu laghuḥ pathyaḥ pakātīsārakāsayoḥ

13.14

kapharogeṣu cānyassyāddehadārḍhyabalapradaḥ
āgneyauṣadhasiddhaśca sulaghurbhraṣṭataṇḍulaḥ

13.15

suguruśca bhavet kṣīramāṃsādikvāthasādhitaḥ
iti dravyakriyāyogamānānyaissarvamādiśet

13.16

lājāstucchardyatīsāramehamedaḥkaphacchidaḥ
kāsapittapraśamanā dīpanga laghavò himāḥ

13.17

pṛthukā guravo balyāḥ kaphaviṣṭambhakāriṇaḥ
dhānā viṣṭambhinī rūkṣā tarpaṇī lekhanī guruḥ

13.18

saktavo lāghavaḥ kṣuttṛṭklapanetrāmayavraṇān
ghnanti santarpaṇāḥ pānāt sadya eva balapradāḥ

13.19

na kevalātriśāyāṃ ca saktūnadyānnavā bahūn
guravo bṛṃhaṇā vṛṣyā modakāstu sudurjarāḥ

13.20

bṛṃhaṇaḥ prīṇano vṛṣyaścakṣuṣyo vraṇahā rasaḥ
maudgastu pathyaḥ saṃśuddhavraṇakaṇṭhākṣirogiṇām

13.21

vātānulomī kaulattho gulmattūnīpratūnījit
prabhūtābhyantaramalo māṣasūpaḥ paraṃ smṛtaḥ

13.22

piṇḍyāko 'lpamalo rūkṣo viṣṭambhī dṛṣṭidūṣaṇaḥ
sūpāpūpādikānevaṃ dravyaṃ smṛtvā viśed guṇān

13.23

na sarvāṇyannabhedāni kathyante granthagauravāt
kukūlakarparāṅgārakandūṅgāravipācitān

13.24

ekayonīn laghūnvidyādapūpāṃnuttarottaram
hariṇādyā mṛgāḥ proktā ye bhakṣyaṃ mṛgayanti hi

13.25

lāvādyo viṣkirāssyuḥ padbhyāṃ vikṣipya bhakṣaṇāt
pratudāssyuḥ kapotādyāścañcvā santudya bhakṣaṇāt

13.26

vileśayāssyurgodhādyā bhūvṛkṣavivarāśrayāt
gavādyāḥ prasahāḥ proktāḥ prasadyāśanaśīlinaḥ

13.27

mahāmṛgā varāhādyā balagarvādditaḥ smṛtāḥ
sārasādyā jalacarāḥ syurjaloparivartanāt

13.28

rohitapramukhā matsyasaṃjñāḥ syurye jalodbhavāḥ
evamaṣṭavidhaṃ māṃsameṣāmāhurūsamāsataḥ

13.29

ādyāntyā jāṅgalā can be read carefully:
ādyāntyā jāṅgalānūpā madhyau sādhāraṇau smṛtau
tatra baddhamalāśśītā laghavo jāṅgalā hitāḥ

13.30

pittottare vātamadhye sannipāte kaphānuge
dīpanaḥ kaṭukaḥ pāke grāhī rūkṣo himaśśaśaḥ

13.31

nātipathyaḥ śikhī pathyaḥ śrotrasvaravayodṛśām
tadvacca kukkuṭo vṛṣyo grāmyastu śleṣmalo guruḥ

13.32

nātiśītaṃ guru snigdhaṃ māṃsamājamadoṣaḷam
uṣṇo garīyānmahiṣastvabhradārthyabṛhatvakṛt

13.33

tadvadvarāhaśśramahā rucipittakaphapradaḥ
matsyāḥ paraṃ kaphakarāścilicimistridoṣakṛt

13.34

māṃsaṃ sadyohataṃ śuddhaṃ vayasthaṃ ca bhajettyajet
svayaṃ mṛtaṃ kṛśaṃ pūti vyādhivāriviṣairhatam

13.35

odano viṣavān sāndro bhavet paryuṣitopamaḥ
mayūrakaṇṭhatulyoṣmā gandhavarṇādivarjitaḥ

13.36

vyañjanānyāśu śuṣyanti śyāvakothāni tatra ca
hīnātiriktā vikṛtā chāyā dṛśyeta naiva vā

13.37

pākaḥ phalānāmāmānāṃ pakvānāṃ parikothanam
mṛdūnāṃ kaṭhinānāṃ ca bhavet sparśaviparyayaḥ

13.38

ārdreṣu tattaddravyeṣu rekhāḥ syurbhinnavarṇakāḥ
asevyatā makṣikādermohavairāgyadāyitā

13.39

gandhavarṇādyanyathātvaṃ prāyassaviṣalakṣaṇam
ityannaṃ saviṣaṃ jñātvā tyajedāśu vicakṣaṇaḥ

13.40

spṛṣṭe tu kaṇḍūdāhaupājvarārtisphoṭasuptayaḥ
nakharomacyutiśśophasekādyā viṣanāśanāḥ

13.41

śastāstatra pralepāśca sevyacandanapaṅkakaiḥ
sasomavalkatālīśapatrakuṣṭhāmṛtānataiḥ

13.42

bhukte tu svedarūmāśrumūrcchādhmānabhramādayaḥ
āmāśayasthe tu vamiścakṣurhṛdayarodhanam

13.43

pakvāśayenaikavarṇaṃ mūtrātīsārasambhavaḥ
tayorvāntaviriktasya haridre kaṭabhīṅgudam

13.44

sinduvārakaniṣpāvavāṣpikāśataparvikāḥ
taṇḍulīyakamūlāni kukuṭāṇḍamavalgujam

13.45

nāvanā(dya)napāneṣu yojayedviṣaśāntaye
viṣapītāya dadyācca sūkṣmaṃ tāmrarajastataḥ

13.46

sakṣaudraṃ hṛdviśuddhyarthaṃ śāṇaṃ svarṇarajastataḥ
na sajjeddhemapasyāṅge padmapatre'mbuvadviṣam

13.47

kriyāṃ viṣoktāṃ kuryācca gare'pyeṣa vidhiḥ smṛtaḥ
viruddhamapi cāhāraṃ vidyād garaviṣopamam

13.48

viruddhamamlaṃ payasā māṣādyairlekucaṃ phalam
phalaṃ kadalyāstakeṇa dadhnā tālaphalena vā

13.49

madhusarpirvasātailapānīyāni dviśastriśaḥ
ekatra vā samāṃśāni virudhyante parasparam

13.50

bhinnāṃśe api madhvājye divyavāryanupānataḥ
varāhavasāyā bhṛṣṭā balākā hantyasūna kṣaṇāt

13.51

ityādikā bahuvidhā viruddhāssantyaniṣṭadāḥ
yatkiñciddoṣamutkleśya na harettatsamāsataḥ

13.52

viruddhaṃ śuddhiratreṣṭā śamo vā tadvirodhibhiḥ
vyāyāmasnigdhadīptāgnivayasthabalaśālinām

13.53

virodhapi na pīḍāyai sātmyamalpaṃ ca bhojanam
pādenāpathyamabhyastaṃ tyajetseveta vā hitam

13.54

asātmyajā hi rogāssyussahasā tyāgaśīlanāt
krameṇāpacitā doṣāḥ krameṇopacitā guṇāḥ

13.55

prāpnuvantyapunarbhāvamaprakampyā bhavanti ca
āhāraśayanāmantracaryairyuktyā niṣevitaiḥ

13.56

śarīraṃ dhāryate nityamāgāramiva dhāraṇaiḥ
śuddhe mūtramalādhāre śuddhodgāre kṣududbhave

13.57

svacche hṛdi laghau dehe doṣe svassthe'śanaṃ hitam
mātrāśī sarvakālaṃ syānmātrā hyagneḥ pravṛttikā

13.58

jīryadyāvat sukhaṃ yasya sā mātrā tasya kīrtitā
gurūṇāmardhasauhityaṃ laghūnāṃ nātitṛptatā

13.59

annena kukṣedvauvaṃśau pānenaikaṃ prapūrayet
āśrayaṃ pavanādīnāṃ caturthamavaśeṣayet

13.60

athānnābhiṣṭopahatamiṣṭamiṣṭajanaissaha
ṣaṣṭikādikṛtaṃ mṛṣṭamaśnīyāttuṣṭipuṣṭidam

13.61

ṣaḍrasaṃ madhuraprāyaṃ sātmyaṃ snigdhoṣṇamādarāt
gurusnigdhayutaṃ pūrvaṃ madhye'mlalavaṇotkaṭam

13.62

laghūrūkṣottaraṃ cānte kṛtakṛtyo hitāhitam
samasthūlakṛśā bhuktamadhyāntaprathamāmbupāḥ

13.63

anupānaṃ himaṃ vāri yavagodhūmayorhitam
dadhni madye vise kṣaudre koṣṇaṃ piṣṭamayeṣu tu

13.64

śākamudgādivikṛtau mastutakrāmlakāñjikam
vyādhyauṣadhādhvabhāṣyastrīlaṅghanātapakarmabhiḥ

13.65

kṣīṇe bāle ca vṛddhe ca payaḥ pathyaṃ yathāmṛtam
payassurā vā puṣṭyarthaṃ karśenāthaṃ madhūdakam

13.66

viparītaṃ yadannasya guṇaissyādavirodhi ca
anupānaṃ samāsena sarvadā tat praśasyate

13.67

anupānaṃ karotyūrjāṃ tṛptiṃ vyāptiṃ dṛḍhāṃgatām
annasaṅghātaśaithilyavikledajaraṇāni ca

13.68

nordhvajatrugadaśvāsakāsoraḥkṣatapīnase
gītabhāṣyaprasaṅge ca svarasāde ca taddhitam

13.69

praklinnadehamehākṣigalarogavraṇāturāḥ
pānaṃ tyajeyussarvaṃ ca svalpaṃ vā pathyamāpadi

13.71

bhojanaṃ hīnamātrantu na balopacayaujase
atimātraṃ punassarvānnāśudoṣān prakopayet

13.72

pīḍyamānā hi vātādyā yugapattena kopitāḥ
āmenānnena duṣṭena tadevāviśya kurvate

13.73

viṣṭaṃbhayanto'lasakaṃ cyāvayanto viṣūcikām
adharottaramārgābhyāṃ sahasā vājitātmanām

13.74

pīḍitaṃ mārutenānnaṃ śleṣmaṇā ruddhamantarā
śūlādīn kurute tīvrān chardyatīsāravarjitān

13.75

so'laso'tyarthaduṣṭāstu doṣāstiryaggatāḥ punaḥ
stambhayantyadhikaṃ dehaṃ tyājyo daṇḍālaso hi saḥ

13.76

athāmamalasībhūtaṃ sādhyaṃ tvaritamullikhet
pītvā soprāpaṅphalaṃ vāryuṣṇaṃ yojayettataḥ

13.77

svedanaṃ phalavartiñca malavātānulomanīm
nāmyamānāni cāṅgāni bhṛśaṃ svinnāni veṣṭayet

13.78

tīvrārttirapi nājīrṇī pibecchūlaghnamauṣadham
anagnimāturaṃ hanyādāmadoṣauṣadhodbhramaḥ

13.79

śuddhe jīrṇe ca bheṣajyaṃ yuñjyāt stabdhagurūdare
doṣaśeṣasya pākārthamagnessandhukṣaṇāya ca

13.80

viruddhāyaśanājīrṇaśīlino viṣalakṣaṇaḥ
āmadoṣo mahāghoro viṣūcyādikaro bhavet

13.81

viṣūcyāṃ dīpanaṃ dadyādvātaśleṣmaharañca yat
pānanasyāñjane śasto bilvādiviṣakalpitaḥ

13.82

pāṇipādodare tāpaḥ poṭṭhaḷyā ca praśasyate
kvāthaṃ vilvājamojādyaṃ kāḷaśākādikaṃ pibet

13.83

pipāsāyāṃ dussahāyāṃ mākṣikavyoṣasaṃyutam
nāḷikerodakaṃ dadyāllājabilvakṛtāmbu vā

13.84

viṣūcyāmātṛddhāyāṃ pāṣṇrṇyordāho vidhīyate
yañśyāvadantauṣṭhanakho raktāntargatalocanaḥ

13.85

kṣāmasvaraḥ stabdhatanuskhastasandhiñca taṃ tyajet
nidrayā syussukhaṃ cāyuḥpuṣṭirjñānaṃ balodyamau

13.86

teṣāṃ viparyayaṃ dadyāt hīnā cākālajā ca sā
rātrau jāgaraṇaṃ rūkṣaṃ snigdhaṃ prasvapanaṃ divā

13.87

grīṣme vāyucayādānaraukṣyarātryalpabhāvataḥ
divāsvapno hito'nyasmin kaphapittakaro hi saḥ

13.88

vṛddhabālābalakṣīṇakṣatatṛdrogiṇāṃ hitaḥ
ajīrṇyabhihatonmattahidhmāśvāsātisāriṇām

13.89

divāsvapnocitānāṃ ca tanniṣedho na yujyate
bahumedaḥ kaphāssvapnyuḥ snehanetyāśca nāhani

13.90

viṣārtaḥ kaṇṭharogī ca naiva jātu niśāsvapi
yojayedatinidrāyāṃ tīkṣṇaṃ pracchardanāñjanam

13.91

cintāvyavāyādi tathā yaccānyat kaphanāśanam
śālayenmandanidrastu kṣīramadyarasān dadhi

13.92

abhyaṅgodvartanasnānamūrdhakarṇākṣitarpaṇam
vātaghnaṃ kaphakṛccānyadviṣayaṃ manasaḥ priyam

13.93

asātmyajāgarādardhaṃ prātaḥ svapyādabhuktavān
brahmacaryaratergrāmyasukhanispṛhacetasaḥ

13.94

nidrā santoṣatṛptasya svaṃ kālaṃ nātivartate
grāmyadharme tyajennārīṃ duṣṭasaṃkīrṇamehanām

13.95

anuttānāmapriyāṃ ca devagurvādimandiram
akālamanyave gārtaḥ kuryānnātyāśito'pi tam

13.96

seveta kāmataḥ kāmaṃ tṛpto vājīkṛtāṃ hime
tryahādvasantaśaradoḥ pakṣādvṛṣṭinidāghayoḥ

13.97

bhramaklamokadaurbalyabaladhātvindriyakṣayaḥ
akālamaraṇaṃ ca syādanyathāgacchataḥ striyam

13.98

jīvanīyauṣadhakṣīratarpaṇaṃ tasya bheṣajam
smṛtimedhāyurārogyapuṣṭīndriyayaśobalaiḥ

13.99

adhikā mandajaraso bhavanti strīṣu saṃyatāḥ
surate virate snānaṃ candanādyanulepanam

13.100

surākṣīrādipānaṃ ca kṛtvā svapyādyathāsukham
samyaṅnirākṛtaśarīramanomalasya
kāle kṛtocitamitātmahitāśanasya
nidrāvidhiṃ nidhuvanaṃ bhajato yathoktaṃ
buddherbalaṃ subhagatā ca bhaveccirāyuḥ

Linked texts (8)