Hridayapriya 13: atha caturtho'dhyāyaḥ
Hṛdayapriyā 13
- Language
- Sanskrit
atha caturtho'dhyāyaḥ
13.1
vegāñ dhārayedvātaviṇmūtrakṣavatṛṭkṣudhām
nidrākāsaśramaśvāsajṛmbhāśrucchardiretasām
13.2
viṇmūtrādhomirodhe gulmodāvartarukklamāḥ
vātamūtraśakṛtsaṅgapramukhā vividhā rujaḥ
13.3
nidrārodhe mūrddhanetragauravālasyajṛmbhikāḥ
śukre dhṛte tatsravaṇaṃ guharukśvayathujvarāḥ
13.4
dhṛteṣvanyeṣu hṛdrogamanyāstambhārucibhramāḥ
śirotīndriyadaurbalyapramukhāḥ prāyaśo gadāḥ
13.5
prāyeṇa vātakopaḥ syād bahudhā vegadhāriṇaḥ
tasyānulomanaṃ kuryādato'ntarbahirauṣadham
13.6
viḍrodhe malavisraṃsaṃ sukhanidrāṃ ca tatkṣaye
strīsevāṃ śukrarodhe tu gulmārucyādike punaḥ
13.7
seveta vakṣyamāṇaṃ ca yathāyogaṃ cikitsitam
dhārayettu sadā vegān hitaiṣī pretya ceha ca
13.8
lobherṣyādveṣamātsaryarāgādīnāṃ jitendriyaḥ
dhīdhairyātmādivijñānaṃ manodoṣauṣadhaṃ param
13.9
atastvannāni vakṣyante prasiddhānīha kānicit
maṇḍapeyāvilepīnāmodanasya ca lāghavam
13.10
yathāpūrvaṃ śivastatra maṇḍo vātānulomanaḥ
tṛḍglānidoṣaśeṣaghnaḥ pācano dhātusāmyakṛt
13.11
srotomārdavakṛtsvedī sandhukṣayati cānalam
kṣuttṛṣṇāglānidaurbalyakukṣirogajvarāpahā
13.12
malānulomanī pathyā peyā dīpanapācanī
vilepī grāhiṇī hṛdyā tṛṣṇāghnī dīpanī hitā
13.13
vraṇākṣirogasaṃśuddhadurbalasnehapāyinām
odanastu laghuḥ pathyaḥ pakātīsārakāsayoḥ
13.14
kapharogeṣu cānyassyāddehadārḍhyabalapradaḥ
āgneyauṣadhasiddhaśca sulaghurbhraṣṭataṇḍulaḥ
13.15
suguruśca bhavet kṣīramāṃsādikvāthasādhitaḥ
iti dravyakriyāyogamānānyaissarvamādiśet
13.16
lājāstucchardyatīsāramehamedaḥkaphacchidaḥ
kāsapittapraśamanā dīpanga laghavò himāḥ
13.17
pṛthukā guravo balyāḥ kaphaviṣṭambhakāriṇaḥ
dhānā viṣṭambhinī rūkṣā tarpaṇī lekhanī guruḥ
13.18
saktavo lāghavaḥ kṣuttṛṭklapanetrāmayavraṇān
ghnanti santarpaṇāḥ pānāt sadya eva balapradāḥ
13.19
na kevalātriśāyāṃ ca saktūnadyānnavā bahūn
guravo bṛṃhaṇā vṛṣyā modakāstu sudurjarāḥ
13.20
bṛṃhaṇaḥ prīṇano vṛṣyaścakṣuṣyo vraṇahā rasaḥ
maudgastu pathyaḥ saṃśuddhavraṇakaṇṭhākṣirogiṇām
13.21
vātānulomī kaulattho gulmattūnīpratūnījit
prabhūtābhyantaramalo māṣasūpaḥ paraṃ smṛtaḥ
13.22
piṇḍyāko 'lpamalo rūkṣo viṣṭambhī dṛṣṭidūṣaṇaḥ
sūpāpūpādikānevaṃ dravyaṃ smṛtvā viśed guṇān
13.23
na sarvāṇyannabhedāni kathyante granthagauravāt
kukūlakarparāṅgārakandūṅgāravipācitān
13.24
ekayonīn laghūnvidyādapūpāṃnuttarottaram
hariṇādyā mṛgāḥ proktā ye bhakṣyaṃ mṛgayanti hi
13.25
lāvādyo viṣkirāssyuḥ padbhyāṃ vikṣipya bhakṣaṇāt
pratudāssyuḥ kapotādyāścañcvā santudya bhakṣaṇāt
13.26
vileśayāssyurgodhādyā bhūvṛkṣavivarāśrayāt
gavādyāḥ prasahāḥ proktāḥ prasadyāśanaśīlinaḥ
13.27
mahāmṛgā varāhādyā balagarvādditaḥ smṛtāḥ
sārasādyā jalacarāḥ syurjaloparivartanāt
13.28
rohitapramukhā matsyasaṃjñāḥ syurye jalodbhavāḥ
evamaṣṭavidhaṃ māṃsameṣāmāhurūsamāsataḥ
13.29
ādyāntyā jāṅgalā can be read carefully:
ādyāntyā jāṅgalānūpā madhyau sādhāraṇau smṛtau
tatra baddhamalāśśītā laghavo jāṅgalā hitāḥ
13.30
pittottare vātamadhye sannipāte kaphānuge
dīpanaḥ kaṭukaḥ pāke grāhī rūkṣo himaśśaśaḥ
13.31
nātipathyaḥ śikhī pathyaḥ śrotrasvaravayodṛśām
tadvacca kukkuṭo vṛṣyo grāmyastu śleṣmalo guruḥ
13.32
nātiśītaṃ guru snigdhaṃ māṃsamājamadoṣaḷam
uṣṇo garīyānmahiṣastvabhradārthyabṛhatvakṛt
13.33
tadvadvarāhaśśramahā rucipittakaphapradaḥ
matsyāḥ paraṃ kaphakarāścilicimistridoṣakṛt
13.34
māṃsaṃ sadyohataṃ śuddhaṃ vayasthaṃ ca bhajettyajet
svayaṃ mṛtaṃ kṛśaṃ pūti vyādhivāriviṣairhatam
13.35
odano viṣavān sāndro bhavet paryuṣitopamaḥ
mayūrakaṇṭhatulyoṣmā gandhavarṇādivarjitaḥ
13.36
vyañjanānyāśu śuṣyanti śyāvakothāni tatra ca
hīnātiriktā vikṛtā chāyā dṛśyeta naiva vā
13.37
pākaḥ phalānāmāmānāṃ pakvānāṃ parikothanam
mṛdūnāṃ kaṭhinānāṃ ca bhavet sparśaviparyayaḥ
13.38
ārdreṣu tattaddravyeṣu rekhāḥ syurbhinnavarṇakāḥ
asevyatā makṣikādermohavairāgyadāyitā
13.39
gandhavarṇādyanyathātvaṃ prāyassaviṣalakṣaṇam
ityannaṃ saviṣaṃ jñātvā tyajedāśu vicakṣaṇaḥ
13.40
spṛṣṭe tu kaṇḍūdāhaupājvarārtisphoṭasuptayaḥ
nakharomacyutiśśophasekādyā viṣanāśanāḥ
13.41
śastāstatra pralepāśca sevyacandanapaṅkakaiḥ
sasomavalkatālīśapatrakuṣṭhāmṛtānataiḥ
13.42
bhukte tu svedarūmāśrumūrcchādhmānabhramādayaḥ
āmāśayasthe tu vamiścakṣurhṛdayarodhanam
13.43
pakvāśayenaikavarṇaṃ mūtrātīsārasambhavaḥ
tayorvāntaviriktasya haridre kaṭabhīṅgudam
13.44
sinduvārakaniṣpāvavāṣpikāśataparvikāḥ
taṇḍulīyakamūlāni kukuṭāṇḍamavalgujam
13.45
nāvanā(dya)napāneṣu yojayedviṣaśāntaye
viṣapītāya dadyācca sūkṣmaṃ tāmrarajastataḥ
13.46
sakṣaudraṃ hṛdviśuddhyarthaṃ śāṇaṃ svarṇarajastataḥ
na sajjeddhemapasyāṅge padmapatre'mbuvadviṣam
13.47
kriyāṃ viṣoktāṃ kuryācca gare'pyeṣa vidhiḥ smṛtaḥ
viruddhamapi cāhāraṃ vidyād garaviṣopamam
13.48
viruddhamamlaṃ payasā māṣādyairlekucaṃ phalam
phalaṃ kadalyāstakeṇa dadhnā tālaphalena vā
13.49
madhusarpirvasātailapānīyāni dviśastriśaḥ
ekatra vā samāṃśāni virudhyante parasparam
13.50
bhinnāṃśe api madhvājye divyavāryanupānataḥ
varāhavasāyā bhṛṣṭā balākā hantyasūna kṣaṇāt
13.51
ityādikā bahuvidhā viruddhāssantyaniṣṭadāḥ
yatkiñciddoṣamutkleśya na harettatsamāsataḥ
13.52
viruddhaṃ śuddhiratreṣṭā śamo vā tadvirodhibhiḥ
vyāyāmasnigdhadīptāgnivayasthabalaśālinām
13.53
virodhapi na pīḍāyai sātmyamalpaṃ ca bhojanam
pādenāpathyamabhyastaṃ tyajetseveta vā hitam
13.54
asātmyajā hi rogāssyussahasā tyāgaśīlanāt
krameṇāpacitā doṣāḥ krameṇopacitā guṇāḥ
13.55
prāpnuvantyapunarbhāvamaprakampyā bhavanti ca
āhāraśayanāmantracaryairyuktyā niṣevitaiḥ
13.56
śarīraṃ dhāryate nityamāgāramiva dhāraṇaiḥ
śuddhe mūtramalādhāre śuddhodgāre kṣududbhave
13.57
svacche hṛdi laghau dehe doṣe svassthe'śanaṃ hitam
mātrāśī sarvakālaṃ syānmātrā hyagneḥ pravṛttikā
13.58
jīryadyāvat sukhaṃ yasya sā mātrā tasya kīrtitā
gurūṇāmardhasauhityaṃ laghūnāṃ nātitṛptatā
13.59
annena kukṣedvauvaṃśau pānenaikaṃ prapūrayet
āśrayaṃ pavanādīnāṃ caturthamavaśeṣayet
13.60
athānnābhiṣṭopahatamiṣṭamiṣṭajanaissaha
ṣaṣṭikādikṛtaṃ mṛṣṭamaśnīyāttuṣṭipuṣṭidam
13.61
ṣaḍrasaṃ madhuraprāyaṃ sātmyaṃ snigdhoṣṇamādarāt
gurusnigdhayutaṃ pūrvaṃ madhye'mlalavaṇotkaṭam
13.62
laghūrūkṣottaraṃ cānte kṛtakṛtyo hitāhitam
samasthūlakṛśā bhuktamadhyāntaprathamāmbupāḥ
13.63
anupānaṃ himaṃ vāri yavagodhūmayorhitam
dadhni madye vise kṣaudre koṣṇaṃ piṣṭamayeṣu tu
13.64
śākamudgādivikṛtau mastutakrāmlakāñjikam
vyādhyauṣadhādhvabhāṣyastrīlaṅghanātapakarmabhiḥ
13.65
kṣīṇe bāle ca vṛddhe ca payaḥ pathyaṃ yathāmṛtam
payassurā vā puṣṭyarthaṃ karśenāthaṃ madhūdakam
13.66
viparītaṃ yadannasya guṇaissyādavirodhi ca
anupānaṃ samāsena sarvadā tat praśasyate
13.67
anupānaṃ karotyūrjāṃ tṛptiṃ vyāptiṃ dṛḍhāṃgatām
annasaṅghātaśaithilyavikledajaraṇāni ca
13.68
nordhvajatrugadaśvāsakāsoraḥkṣatapīnase
gītabhāṣyaprasaṅge ca svarasāde ca taddhitam
13.69
praklinnadehamehākṣigalarogavraṇāturāḥ
pānaṃ tyajeyussarvaṃ ca svalpaṃ vā pathyamāpadi
13.71
bhojanaṃ hīnamātrantu na balopacayaujase
atimātraṃ punassarvānnāśudoṣān prakopayet
13.72
pīḍyamānā hi vātādyā yugapattena kopitāḥ
āmenānnena duṣṭena tadevāviśya kurvate
13.73
viṣṭaṃbhayanto'lasakaṃ cyāvayanto viṣūcikām
adharottaramārgābhyāṃ sahasā vājitātmanām
13.74
pīḍitaṃ mārutenānnaṃ śleṣmaṇā ruddhamantarā
śūlādīn kurute tīvrān chardyatīsāravarjitān
13.75
so'laso'tyarthaduṣṭāstu doṣāstiryaggatāḥ punaḥ
stambhayantyadhikaṃ dehaṃ tyājyo daṇḍālaso hi saḥ
13.76
athāmamalasībhūtaṃ sādhyaṃ tvaritamullikhet
pītvā soprāpaṅphalaṃ vāryuṣṇaṃ yojayettataḥ
13.77
svedanaṃ phalavartiñca malavātānulomanīm
nāmyamānāni cāṅgāni bhṛśaṃ svinnāni veṣṭayet
13.78
tīvrārttirapi nājīrṇī pibecchūlaghnamauṣadham
anagnimāturaṃ hanyādāmadoṣauṣadhodbhramaḥ
13.79
śuddhe jīrṇe ca bheṣajyaṃ yuñjyāt stabdhagurūdare
doṣaśeṣasya pākārthamagnessandhukṣaṇāya ca
13.80
viruddhāyaśanājīrṇaśīlino viṣalakṣaṇaḥ
āmadoṣo mahāghoro viṣūcyādikaro bhavet
13.81
viṣūcyāṃ dīpanaṃ dadyādvātaśleṣmaharañca yat
pānanasyāñjane śasto bilvādiviṣakalpitaḥ
13.82
pāṇipādodare tāpaḥ poṭṭhaḷyā ca praśasyate
kvāthaṃ vilvājamojādyaṃ kāḷaśākādikaṃ pibet
13.83
pipāsāyāṃ dussahāyāṃ mākṣikavyoṣasaṃyutam
nāḷikerodakaṃ dadyāllājabilvakṛtāmbu vā
13.84
viṣūcyāmātṛddhāyāṃ pāṣṇrṇyordāho vidhīyate
yañśyāvadantauṣṭhanakho raktāntargatalocanaḥ
13.85
kṣāmasvaraḥ stabdhatanuskhastasandhiñca taṃ tyajet
nidrayā syussukhaṃ cāyuḥpuṣṭirjñānaṃ balodyamau
13.86
teṣāṃ viparyayaṃ dadyāt hīnā cākālajā ca sā
rātrau jāgaraṇaṃ rūkṣaṃ snigdhaṃ prasvapanaṃ divā
13.87
grīṣme vāyucayādānaraukṣyarātryalpabhāvataḥ
divāsvapno hito'nyasmin kaphapittakaro hi saḥ
13.88
vṛddhabālābalakṣīṇakṣatatṛdrogiṇāṃ hitaḥ
ajīrṇyabhihatonmattahidhmāśvāsātisāriṇām
13.89
divāsvapnocitānāṃ ca tanniṣedho na yujyate
bahumedaḥ kaphāssvapnyuḥ snehanetyāśca nāhani
13.90
viṣārtaḥ kaṇṭharogī ca naiva jātu niśāsvapi
yojayedatinidrāyāṃ tīkṣṇaṃ pracchardanāñjanam
13.91
cintāvyavāyādi tathā yaccānyat kaphanāśanam
śālayenmandanidrastu kṣīramadyarasān dadhi
13.92
abhyaṅgodvartanasnānamūrdhakarṇākṣitarpaṇam
vātaghnaṃ kaphakṛccānyadviṣayaṃ manasaḥ priyam
13.93
asātmyajāgarādardhaṃ prātaḥ svapyādabhuktavān
brahmacaryaratergrāmyasukhanispṛhacetasaḥ
13.94
nidrā santoṣatṛptasya svaṃ kālaṃ nātivartate
grāmyadharme tyajennārīṃ duṣṭasaṃkīrṇamehanām
13.95
anuttānāmapriyāṃ ca devagurvādimandiram
akālamanyave gārtaḥ kuryānnātyāśito'pi tam
13.96
seveta kāmataḥ kāmaṃ tṛpto vājīkṛtāṃ hime
tryahādvasantaśaradoḥ pakṣādvṛṣṭinidāghayoḥ
13.97
bhramaklamokadaurbalyabaladhātvindriyakṣayaḥ
akālamaraṇaṃ ca syādanyathāgacchataḥ striyam
13.98
jīvanīyauṣadhakṣīratarpaṇaṃ tasya bheṣajam
smṛtimedhāyurārogyapuṣṭīndriyayaśobalaiḥ
13.99
adhikā mandajaraso bhavanti strīṣu saṃyatāḥ
surate virate snānaṃ candanādyanulepanam
13.100
surākṣīrādipānaṃ ca kṛtvā svapyādyathāsukham
samyaṅnirākṛtaśarīramanomalasya
kāle kṛtocitamitātmahitāśanasya
nidrāvidhiṃ nidhuvanaṃ bhajato yathoktaṃ
buddherbalaṃ subhagatā ca bhaveccirāyuḥ
Linked texts (8)
- Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Vāgbhaṭasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Bhāvaprakāśa (another edition) — Sanskrit
- Bhojanakutūhala — Raghunātha, Sanskrit
- Bhojanakutūhala — Raghunātha Miśra, Sanskrit
- Dravyaguṇa rājavallabha — Nārāyaṇadāsa Kavirāja, Sanskrit
- Paryāyaratnamālā — Mādhavakara, Sanskrit