Hridayapriya 16: atha saptamo'dhyāyaḥ
Hṛdayapriyā 16
- Language
- Sanskrit
Contents
- 16.128 — 1 part
atha saptamo'dhyāyaḥ
16.p1
nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ
16.1
jātamātraṃ viśodhdyodvāt bālaṃ saindhavasarpiṣā
prasūtiklaśitaṃ cāśu balātailena secayet
16.2
aśmanorvādanaṃ karṇe kuryācca caturaṅgulāt
ūrdhvaṃ sūtreṇa nābhiśca baddhvā chitvordhvamānayet
16.3
secayet kuṣṭhatailena nābhi gandhodakaiḥ punaḥ
kṣīrivṛkṣakaṣāyairvā snāpayet svarṇatāpitaiḥ
16.4
unnāmya tālu tarjanyā mūrdhni snehapicuṃ kṣipet
dvārābhāve gudāsyādau yuktyā śastreṇa pāṭayet
16.5
hemadhātrīrajoyuktaṃ madhvājyamabhimantritam
hareṇumātraṃ medhāyurbalārthaṃ prāśayettathā
16.6
aindrībrāhmīvacāśaṃkhapuṣpīkalkaṃ ghṛtaṃ madhu
garbhāmbhaḥ saindhavavatā sarpiṣā vāmayettataḥ
16.7
garbhodamithre rāgiti stanyaṃ na tridinaṃ hitam
prathame divase tasmāttrikālaṃ madhusarpiṣī
16.8
anantāmiśrite dadyādyaṣṭī sarpistathānyayoḥ
prāyaścaturthe divase stanyaṃ mātuḥ pravartate
16.9
tataḥ kāladvaye dadyāttatpāṇitalasammitam
navanītamamu stanyaṃ pāyayecca yathocitam
16.10
puṣṭyai stanyaṃ mātureva dadyāddhātryāstadāpadi
śukakrodhalaṅghanāyāsāṃstyajet sā hitabhojanā
16.11
stanye kṣīṇe bhṛtaṃ kṣīraṃ kṣīriṇījīvanauṣadhaiḥ
daśamūlādiyuktaṃ vā yathādoṣaṃ pibedvadhūḥ
16.12
yadadbhirekatāṃ yāti tadviśuddhaṃ payo vadet
vātādduṣṭaṃ phenilañca rūkṣamutplavate'mbhasi
16.14
pittāduṣṇāmlakaṭukaṃ pītarājyapsu dāhakṛt
saṃsṛṣṭaliṅgaṃ saṃsargāttriliṅgaṃ sānnipātikam
tattadrogakaraṃ stanyaṃ śodhayettattadauṣadhaiḥ
16.15
stanyābhāve payaḥ chāgaṃ gavyaṃ vā tadguṇaṃ hitam
daśame'hni yathācāraṃ sūtikotthānamācaret
16.16
nāmāpi śastaṃ bālasya dvādaśe divase vadet
tataḥ kulocite kāle yathācāraṃ śubhe'hani
16.17
karṇau daivakṛte chidre vidhyedbhāvyaṅkavartinaḥ
prāgdakṣiṇaṃ kumārasya bhiṣagvāmantu yoṣitaḥ
16.18
kālikordhvamadho riktā marmarī pārśvayossirāḥ
tadvedhājjvararukchoṣamanyāstambhāpatānakāḥ
16.19
yathādoṣaṃ kriyā teṣāṃ sthāne māstugajodbhavaḥ
sañcārya varti snehāktāṃ sthūlāṃ dadyāt tryahe tryahe
16.20
athānnaṃ prāśayedyuktaṃ kṣīraṃ ca laghu bṛṃhaṇam
vyādhīṃścāsya jayetsaumyairbheṣajairaviṣādakaiḥ
16.21
kṣīrādimadhurasnehaprāśanācca vayovaśāt
prāyaḥ kaphodbhavā rogā hitaṃ taddmanaṃ muhuḥ
16.22
stanyasya tṛptaṃ kṣīrānnakṣīrapaṃ vāmayecchiśum
pītavantaṃ tanuṃ peyāpannādaṃ ghṛtasaṃyutām
16.23
virecanaṃ rogavaśāt kuryādyogaiśśiśūcitaiḥ
śiśostīkṣṇāmatīkṣṇāñca rodanāllakṣayedrujam
16.24
svayaṃ spṛśet yaṃ deśaṃ yaccāṅgaṃ sparśanākṣamam
tatra vidyādrujaṃ mūrdharujaṃ cākṣinimīlanāt
16.25
hṛdi jihvauṣṭhadaśanaśvāsamuṣṭinipīḍanaiḥ
koṣṭhe vibandhavamathustanadveṣāntrakūjanaiḥ
16.26
ādhmānapṛṣṭhanamanajaṭharonnamanairapi
vastau guhye ca viṇmūtrasaṅgotrāsādivīkṣaṇaiḥ
16.27
atha dhātryāḥ kriyāṃ kuryāt stanyapasya yathāmayam
tatra vātātmake stanye daśamūlaṃ tryahaṃ pibet
16.28
athavā'mavacāpāṭhākaṭukākuṣṭhadāpyakam
samāṅgīdārusaralavṛścikāḷīkaṇoṣaṇam
16.29
tato ghṛtaṃ vātaharaṃ rekasvedādi cocitam
rāsnājavojasaraladevadārurajonivatam
16.30
bālo lihyād ghṛtaṃ tairvā vipakvaṃ sasitopalam
pittaduṣṭe'mṛtābhīrupaṭolīnimbacandanam
16.31
dhātrī kumāraśca pibet kvāthayitvā saśārivam
śārivādi paṭolādi padmakādintatha| gaṇam
16.32
tairghṛtaṃ vā pittaharo virekaśśītalepanam
kaphātmake vāmayitvā dhātrīṃ mustādi pāyayet
16.33
tadvattagarapṛthvīkāsuradārukaliṅgakān
athavātivipāmustāpaḍgranthāpañcakola kam
16.34
yaṣṭyāhvasaindhavayutaṃ kumāraṃ pāyayet ghṛtam
sindhūtthapippalībhyāṃ vā piṣṭaiḥ kṣaudrayutairatha
16.35
rāṭhapuṣpaiḥ stanau limpecchiśostu daśanacchadau
sukhamevaṃ vamedvālaḥ tagarādyaṃ ca pāyayet
16.36
stanye tridoṣamaline durgandhyāmaṃ jalopamam
vivaddhamacchaṃ vicchinnaṃ picchilaṃ copaveśyate
16.37
śakṛnnānāvyatha|varṇaṃ mūtraṃ pītaṃ ghanaṃ sitam
jvarārocakahṛdrogchardiśuṣkodgāravijṛmbhikāḥ
16.38
aṅgamaṅgo'ṅgavikṣepaḥ kūṇanaṃ vepathurbhramaḥ
ghrāṇākṣimukhapākādyā jāyante'nye'pi taṃ gadam
16.39
kṣīrālasakamityāhussayañcātidāruṇam
dhātrīṃ śiśuṃ vāmayitvā vacādiṃ yojayed gaṇam
16.40
niśādiṃ vāthavā mādrīpāṭhātiktāghanāmayān
pāṭhāśuṇṭhyamṛtātiktādevāhvakaṇaśārivāḥ
16.41
samustamūrvendrayavāḥ stanyadoṣaharāḥ param
dantotpattau jvaracchardikāmanetrarujādayaḥ
16.42
jāyante'tra yathādoṣaṃ kuryādyuktyā cikitsitam
dantapālīṃ samadhunā cūrṇena pratisārayet
16.43
pippalyā dhātakīpuṣpadhātrīphalakṛtena vā
dantodbhedottha rogeṣu na bālamatiyantrayet
16.44
svayamapyupaśāmyanti jātadantasya tadgadāḥ
samaṅgādhātakīlodhrakuṭanaṭabalādvayaiḥ
16.45
mahāsahākṣudrasahāmudgaparṇībalāṅgubhiḥ
sakārpāsīphalaistoye sādhitaṃ sādhitaṃ ghṛtam
16.46
kṣīramastuyutaṃ hanti śīghraṃ dantodbhavodbhavān
vividhānāmayānetadvṛddhakāśyapanirmitam
16.47
saindhavaṃ vyoṣaśārṅgeṣṭhāpāṭhāgirikadambakān
śuṣyato madhusarpibhyāmarucyādiṣu yojayet
16.48
sthirāvacādvibṛhatīkākolīpippalīnataiḥ
niculotpalavarṣābhūbhāṅgīṃmustaiśca kārṣikaiḥ
16.49
siddhaṃ prasthārdhamājyasya srotasāṃ śodhanaṃ param
siṃhyaśvagandhāsurasakaṇāgarbhañca tad guṇam
16.50
yaṣṭyāhvapippalīlodhrapañcakolapalacandanaiḥ
tālīsaśāriābhyāṃ ca sādhitaṃ śoṣajid ghṛtam
16.51
vacāvayasthātagarakāyasthācorakaiśmṛtam
bastamūtrasurābhyāṃ ca tailamabhyañjane hitam
16.52
lākṣārasasamaṃ tailaṃ tailāmrastu caturguṇam
aśvagandhāniśādārukauntīkuṣṭhābdacandanaiḥ
16.53
samūrvārohiṇīrāsnāśatāhvāmadhukaissamaiḥ
siddhaṃ lākṣādikannāma tailamabhyañjanādidam
16.54
balyaṃ jvarakṣayonmādaśvāsāpasmārapāpmajit
yakṣarākṣasabhūtaghnaṃ garbhiṇīnāṃ ca śasyate
16.55
tālumāṃse kaphaḥ kruddhaḥ kurute tālukaṇṭakam
tena tālupradeśasya nimnatā mūrdhni jāyate
16.56
tālupākaḥ stanadveṣaḥ kṛcchrātpānaṃ śakṛddravam
tṛṣṇāsyakarṇākṣirujā grīvādurdharatā vamiḥ
16.57
tatrotkṣipya yavakṣārakṣaudrābhyāṃ pratisārayet
tālu tadvat kaṇāśuṇṭhīgośakṛdrasasaindhavaiḥ
16.58
harītakīvacākuṣṭhakalkaṃ mākṣikasaṃyutam
pītvā kumāraḥ stanyena mucyate tālukaṇṭakāt
16.59
malopalepātsvedādvā gude raktakaphodbhavaḥ
tāmro vraṇo'ntaḥ kaṇḍūmān jāyate bhūryupadravaḥ
16.60
stanyadoṣodbhavaṃ prāyo gudakuṭṭaṃ vadanti tam
tatra dhātryāḥ payaśśodhyaṃ pittaśleṣmaharauṣadhaiḥ
16.61
śrutaśītaṃ ca śītāmbu pāyayedantarāntarā
sakṣaudratārkṣyaśailena vraṇaṃ tena ca lepayet
16.62
triphalābadarīplakṣatvakkāthapariṣecitam
kāsīsarocanātutthamanohvālarasāñjanaiḥ
16.63
lepayedamlapiṣṭairvā cūrṇitairavacūrṇayet
susūkṣmairathavā yaṣṭīśaṅkhasauvīrakāñjanaiḥ
16.64
rāgakaṇḍūtkaṭe kuryādraktasrāvaṃ jalaukasā
sarvaṃ ca pittavraṇajicchasyate gudakuṭṭake
16.65
pītaṃ pītaṃ vamati yaḥ stanyaṃ taṃ madhusarpiṣā
dvivārtākīphalarasaṃ pañcakolaṃ ca lehayet
16.66
madhunātiviṣāśuṇṭhīpippalīrlehayecchiśum
ta eva doṣā dūṣyā ye jvarādyā vyādhayaśca yat
16.67
atastadeva bheṣajyaṃ mātrā tvasya kanīyasī
mṛdutvādalpakāyatvāt sarvānnānupasevanāt
16.68
mūrdhoṣmaṇi tu bālānāṃ stanyāmalakacandanaiḥ
mūrddhyālepo hito'thāsya piṭakāyāṃ tu mastake
16.69
kṣīreṇodumbaraphalaṃ droṇapuṣpaṃ tilaṃ samam
paktvā piṣṭvā samālimpennavanītena yojitam
16.70
haricandanayaṣṭyāhvapathyāḥ piṣṭvā ghṛtena vā
dūrvārase ghṛtaṃ yaṣṭīkalkaṃ tadvraṇanāśanam
16.71
kapālārśasi jāte tu dhurdhūrasvarase pacet
tadbījakalkaṃ kerājyaṃ tadabhyaṅge praśasyate
16.72
patrairmātulatāmbūlatulasīnāṃ vimarjitam
sagehadhūmaiḥ kerājyaṃ kapālārśovināśanam
16.73
dūrvāgulūcīsvarase gopīcandanayaṣṭibhiḥ
sevyena sapayastailaṃ śastaṃ bālavisarpake
16.74
karṇāntarasthā piṭakā dūrvākṣīrimavāḷakaiḥ
niśānimbadaḷopetaistatre paktvā supeṣitaiḥ
16.75
praśāmyenmadhusaṃyuktairlepātsā tu kapholvaṇā
śuṇṭhīrāsnābhṛṅgagehaistakrapiṣṭairvidhīyate
16.76
karṇapūyantu picunā sādhu saṃśodhya pūrayet
karṇau kulatthamadhunā kerājyaṃ cātra śasyate
16.77
tulasīsvarase siddhaṃ kunduruṣkaṃ vacā niśā
kāraskarāt kisalayaṃ caitairinduvimiśritam
16.78
jambīrapatrasvarase kārpāsāsthiprasādhitam
tailaṃ ca karṇapūreṇa pūyasrutivināśanam
16.79
bilva dūrvādalarase kṛṣṇajīrakakalkitām
tailaṃ kerapayoyuktamabhyaṅgāt karṇapūyajit
16.80
pākakaṇḍūraktaduṣṭe netre secanamācaret
rasena pallavotthena madhuyuktena binduśaḥ
16.81
śigrorvā sahadevyā vā māyūryā bhramarasya vā
koṣṇāmbuyuktakṣīreṇa hitaṃ vartmapramārjanam
16.82
śukrodbhave phalaṃ puṣpaṃ dalaṃ ca rajatārījam
pramardya stanyasahitaṃ siñcecchukrapraśāntaye
16.83
sahadevī rase magnaśoṣitāṃ tridinaṃ picum
varāmlīkāpatrasirāpārantīpuṣpacūrṇakaiḥ
16.98
śvatulyakrośanaṃ vājiviḍgandho bahiśāyatiḥ
pitṛgrahādatīsāracchirddisṛṣṭinibandhanam
16.99
aṅgeṣvākṣepavikṣepau śavagandho vivarṇatā
pakṣigrahādatīsārassrastāṅgatvaṃ mukhe vraṇaḥ
16.100
gude'pivā sandhiṣu syuḥ sphoṭā rugdāhapākinaḥ
niśābalā divākṣīṇā bhītiśśakunigandhatā
16.101
pūtanāyā vamiḥ kampastandrā rātrau prajāgaraḥ
hidhmādhmānaśakṛdbhedapipāsāmūtranigrahāḥ
16.102
srastahṛṣṭāṅgaromatvaṃ kākavatpūtigandhatā
śītapūtanayā prāyaḥ pūrvavattiryagīkṣaṇam
16.103
pārśvasyaikasya śītatvamuṣṇatvamitarasya ca
dṛṣṭipūtanayā cāpi pūrvavaddṛṣṭiruk punaḥ
16.104
pothakījanma śūnatvaṃ varcodurgandhabhinnatā
hidhmā śoṣassvarakrauryaṃ vaivarṇyaṃ matsyagandhitā
16.105
mukhamaṇḍitayā pāṇipādāsyaramaṇīyatā
sirābhirasitābhābhirācitodaratā jvaraḥ
16.106
a rocako'ṅgalapanaṃ gomūtrasamagandhitā
revatyāṃ śyāmanīlatvaṃ karṇanāsākṣimarddanam
16.107
vakravaktratvaraktatve jvaraḥ pītaṃ śakṛddravam
syācchoṣaḥ śuṣkarevatyāṃ nānāvarṇapurīṣatā
16.108
svaradainyaṃ vivarṇatvamudare granthayaḥ sirāḥ
yasya nānāvidhaṃ varcaśśyāvantālu ca taṃ tyajet
16.109
bhuñjāno'nnaṃ bahuvidhaṃ yo bālaḥ parihīyate
tṛṣṇāgṛhītaḥ kṣāmākṣo hanti taṃ śuṣkarevatī
16.110
abālānapi bādhante pāpād bhūtādayo grahāḥ
hantukāme grahe bālo mahān vā sutanāsikaḥ
16.111
kṣatajihvaḥ kvaṇan bāḍhamasukhī sāsralocanaḥ
durvarṇo hīnavadanaḥ pūtigandhaśca jāyate
16.112
kṣāmo mūtrapurīṣaṃ svaṃ mṛdnāti na jugupsate
hastau codyamya saṃrabdho hanyātmānaṃ tathāparam
16.113
tadvacca śastrakāṣṭhādyairagniṃ vā dīptamāviśet
apsu majjet patet kūpe kuryādanyacca tadvidham
16.114
tṛḍdāhamohān pūyasya chardanaṃ vā pravartayet
raktaṃ ca sarvamārgebhyo riṣṭotpattiśca taṃ tyajet
16.115
rahastrīratisallāpagandhasragbhūṣaṇapriyaḥ
hṛṣṭaśśāntaśca dussādho ratikāmena pīḍitaḥ
16.116
dīnaḥ parimṛśedvaktraṃ śuṣkoṣṭhagalatālukaḥ
śaṅkitaṃ vīkṣate rauti dhyāyatyāyāti bhītatām
16.117
annamannābhilāṣe'pi dattaṃ nātibubhukṣate
gṛhītaṃ balikāmena taṃ vidyātsukhasādhanam
16.118
hantukāmaṃ jayeddhomaissiddhamantrapravartitaiḥ
itarau tu yathākāmaṃ ratibalyādidānataḥ
16.119
snānadhūpapralepādyairgrahapīḍāharairapi
atha sādhyagrahaṃ bālaṃ gehe nityānale śucau
16.120
purāṇasarpiṣābhyaktaṃ pariṣiścetsukhāmbunā
sādhitena balānimbavaijayantīnṛpadrumaiḥ
16.121
pāribhadrakakadvaṃgajambūvaraṇakartṛṇaiḥ
kapotavaṅgāpāmārgapāṭalīmadhuśigrubhiḥ
16.122
kākajaṅghāmahāśvetākapitthakṣīripādapaiḥ
sakarañjakadambaiśca daśapuṣpābhidhaiśca vā
16.123
dvīpi vyāghrabhujaṅgarcacarmājyairdhūpamācaret
pūtīdaśāṃgībhallātabalāsiddhārthadīpyakaiḥ
16.124
sakuṣṭhaissaghṛtairdhūpassarvagrahavimokṣaṇaḥ
sarṣapā nimbapatrāṇi mūlamaśvakhurādvacā
16.125
bhūrjapatraṃ ghṛtaṃ dhūpassarvagrahavimokṣaṇaḥ
anantāmrāsthitagarammaricaṃ madhurogaṇaḥ
16.126
sṛgālavinnā mustā ca kalkitaistaighṛtaṃ pacet
daśamūlarasakṣīrayuktaṃ tad grahajitparam
16.127
kalyāṇakaṃ pañcagavyaṃ brāhmīsarpiṃśca pāyayet
siddhārthakādyau hiṅgvādiṃ kārpāsādiṃ ca yojayet
16.128
sammṛṣṭasaṃsiktaviviktadeśe
sadā pradīpānalapuṣpayukte
sthitirgrahaghnī śucibhṛtyavarge
śivasya devyāstapasā ca pūjā
16.128.p1
iti hṛdayapriye prathamakhaṇḍe bālarogapratiṣedhakalpo nāma saptamo'dhyāyaḥ
Linked texts (5)
- Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Gadanigraha — Soḍhala, Sanskrit
- Yogaratnasamuccaya (Anantakumāra) — Anantakumāra, Sanskrit
- Śubhasantatiyogaprakāśa — Rāmaprasāda, Sanskrit
- Cakrasaṃgraha — Cakrapāṇidatta, Sanskrit