Hridayapriya 18: atha navamo'dhyāyaḥ
Hṛdayapriyā 18
- Language
- Sanskrit
atha navamo'dhyāyaḥ
18.1
guruśītasarasnigdhamandasūkṣmamṛdudravam
auṣadhaṃ snehanaṃ prāyo viparītaṃ virūkṣaṇam
18.2
sarpirmajjā vasā tailaṃ sneheṣu pravaraṃ matam
ghṛtaṃ bahūpayogena guru cāpi yathottaram
18.3
dvābhyāṃ tribhiścaturbhistairyamakastvṛtto mahān
svedyasaṃśodhyamadyastrīvyāyāmāsaktacintakāḥ
18.4
vṛddhabālābalāḥ rūkṣāḥ kṣīṇāsraretasaḥ
vātārtasyandatimiradāruṇapratibodhinaḥ
18.5
snehyā na tvatimandāgnitīkṣṇāgnisthūladurbalāḥ
ūrustambhātisārāmagaḷarogagarodaraiḥ
18.6
mūrcchāchardyaruciśleṣmatṛṣṇāmadyaiśca pīḍitāḥ
apaprasūtā yukte ca nasye vastau virecane
18.7
ṛtau sādhāraṇe snehaśśasto'hni vimale punaḥ
śīte tailaṃ mādhave ced ghṛtaṃ niśyeva śasyate
18.8
yuktyāvacārayet snehaṃ bhakṣyādyannena vastibhiḥ
nasyābhyañjanagaṇḍūṣamūrdhakarṇākṣitarpaṇaiḥ
18.9
tatrācchapānaṃ śreṣṭhaṃ syāt snehakarmāśusādhanāt
dvābhyāṃ caturbhiraṣṭābhiryāmairjīryanti yāḥ kramāt
18.10
hrasvamadhyottamā mātrāstāstābhyaśca hrasīyasīm
kalpayedvīkṣya doṣādīn prāgeva tu hrasīyasīm
18.11
hyastane jīrṇa evāgne snehocchaśśuddhaye bahuḥ
śamanaḥ kṣudato'nanno madhyamātraśca śasyate
18.12
bṛṃhaṇo rasamadyādyaissabhakto'lpo hitaśca saḥ
prāṅmadhyottarabhakto'sāvadhomadhyordhvadehajān
18.13
vyādhīn jayed balaṃ kuryādaṅgānāṃ ca yathākramam
vāryuṣṇamacche'nupibet snehe tatsukhapaktaye
18.14
āsyopalepaśuddhayai ca tairavāruṣkare na tu
jīrṇājīrṇaviśaṅkāyāṃ punaruṣṇodakaṃ pibet
18.15
bhojyo'nnaṃ mātrayā pāsyan śvaḥ piban pītavānapi
dravoṣṇamanabhiṣyandi nātisnigdhamasaṅkaram
18.16
uṣṇodakopacārī syāt brahmacārī kṣapāśayaḥ
na vegarodhī vyāyāmakrodhaśokahimātapān
18.17
pravātayānayānādhvabhāṣyātyāsanasaṃsthitīḥ
nīcātyuccopadhānāhaḥsvapnadhūmarajāṃsi ca
18.18
yānyahāni pibettāni tāvantyanyānyapi tyajet
sarvakarmasvayaṃ prāyo vyādhikṣīṇeṣu ca kramaḥ
18.19
tryahamacchaṃ mṛdau koṣṭhe krūre saptadinaṃ pibet
samyak snigdho'thavā yāvadataḥ sātmyībhavetparam
18.20
vātānulomyaṃ dīpto'gnirvarcaḥ snigdhamasaṃhatam
snehodvegaḥ klamassamyaksnigdhe rūkṣe viparyayaḥ
18.21
atisnigdhe tu pāṇḍutvaṃ ghrāṇavaktragudasravāḥ
amātrayāhito'kāle mithyāhāravihārataḥ
18.22
snehaḥ karoti śophārśastandrāstambhāviṃsaṃjñatāḥ
kaṇḍūkuṣṭhajvarotkleśaśūlānāhabhramādikān
18.23
kṣuttṛṣṇollekhanasvedarūkṣapānānnabheṣajam
takrāriṣṭakhaloddālayavaśyāmākakodravāḥ
18.24
pippalītriphalākṣaudrapathyāgomūtragulgulu
yathāsvaṃ pratirogaṃ ca snehavyāpadi sādhanam
18.25
māṃsaḷā medurā bhūriśleṣmāṇo viṣamāgnayaḥ
snehocitāśca ye snehāstān pūrvaṃ rūkṣayettataḥ
18.26
saṃsnehya śodhayedevaṃ snehavyāpanna jāyate
bālavṛddhādiṣu snehaparihārāsahiṣṇuṣu
18.27
snehārthaṃ saghṛtāṃ peyāṃ sasnehaṃ tilacūrṇakam
kṣīrapeyāṃ ghṛtairuṣṇāṃ phāṇitaṃ kṛsarāṃ ca vā
18.28
saguḍaṃ mastu vā dadyāt tathā snehaṃ paṭūtkaṭam
vāte vātottare roge laṅghitāṅge'pi vā bahiḥ
18.29
snehaissekaṃ prakurvīta saptahauṣadhasādhitaiḥ
saptāhaṃ dviguṇaṃ vāpi triguṇaṃ vā yathocitam
18.30
śāyayitvātha khaṭvāyām̐ rogiṇaṃ kṛtamaṅgalam
koṣṇasnehaplutaiścailakhaṇḍairmuhuścā prasecayet
18.31
yāmārdhamaṅge dehe vā snātaḥ koṣṇodakaistataḥ
bhajan pūrvoktamācāraṃ tyaktarogaḥ sukhī bhavet
18.32
abhyaṅgasekapicavo vastiśceti caturvidham
mūrdhatailaṃ guṇotkṛṣṭaṃ tadvidyāduttarottaram
18.33
tatrābhyaṅgaḥ prayoktavyo raukṣyakaṇḍūmalādiṣu
arūṃṣikāśirastodadāhapākavraṇeṣu tu
18.34
pariṣekaḥ picuḥ keśaśātasphuṭanadhūpane
netre stabdhe ca vastistu prasuptyāditajāgare
18.35
nāsāsyaśoṣe timire śiroroge ca dāruṇe
tatrottānaṃ śayānasya lalāṭamanulambite
18.36
pātre rogikaniṣṭhāgrapraveśacchidramadhyake
chidrādholambitamṛdunavāṅgulapicau dṛḍhe
18.37
āḍhakapramite yuktaṃ snehamāpūrya secayet
picubaddhalalāṭasya bahirbandhāt pracālayan
18.38
picuvagraṃ śaṅkhayormadhye śirodeśe yathāsukham
lalāṭapicvantaraṃ syādekadvitryaṅgulonmitam
18.39
vātādikope pātrañca siktenāpūrayenmuhuḥ
takrakṣīrādinā mūrdhaseke'pyevaṃ kriyākramaḥ
18.40
kacānte celakhaṇḍena veṣṭitasya sukhaṃ picūn
tailāktānanatistrāvān sapta ca dvādaśāṅgulān
18.41
mātrāsahasrāntaritamekaikaṃ mūrdhni dhārayet
śuddhāktasvinnadehasya dinānte gavyamāhiṣam
18.42
dvādaśāṅgulavistīrṇaṃ carmapaṭṭaṃ śirassamam
ākarṇabandhanasthānaṃ lalāṭe vastraveṣṭite
18.43
cailaveṇikayā baddhvā māṣakalkena lepayet
tato yathāvyādhi śṛtaṃ snehaṃ koṣṇaṃ niṣecayet
18.44
ūrdhvaṃ keśabhuvo yāvaddvyaṅgulaṃ dhārayecca tam
āvakatranāsikotkledāddāhaśāntau ṣaḍ calādiṣu
18.45
mātrāsahasrāṇyarruje tvekaṃ skandhādi mardayet
muktasnehasya paramaṃ saptāhaṃ tasya sevanam
18.46
sukhāsīnasya kalpyāsyurabhyaṅgapicuvastayaḥ
dhārayet pūraṇaṃ karṇe karṇamūlaṃ vimardayet
18.47
rujāyā mārdavaṃ yāvanmātrāśatamavedane
yāvatparyati hastāgraṃ dakṣiṇaṃ jānumaṇḍalam
18.48
nimeṣonmeṣamātreṇa samaṃ mātrā tu sā smṛtā
cirāyuḥ sukumārāṅgo jarāhīno dṛḍhendriyaḥ
18.49
dīptāgniśuddhakoṣṭhaśca snehābhyāsī bhavejjanaḥ
svedastāpopanāhoṣmadravabhedāccaturvidhaḥ
18.50
tāpo'bhitaptavasanaphālahastatalādibhiḥ
upanāho vacākiṇvaśatāhvādevadārubhiḥ
18.51
dhānyaissamastairgandhaiśca rāsnairaṇḍajaṭāmiṣaiḥ
udriktalavaṇaiḥ snehaśuktatakrapayaḥplutaiḥ
18.52
kevale pavane śleṣmasaṃsṛṣṭe surasādibhiḥ
pittena padmakādyaistu carmapaṭṭadalādinā
18.53
baddhaṃ rātrau divā muñcenmuñcedrātrau divā kṛtam
ūṣmā tu kāñjikādīnāmūṣmaṇā vividhauṣadhaiḥ
18.54
paktānāṃ vividhopāyaṃ tattadvyādhiprakalpitaiḥ
drave savāsasācchādya snigdhaṃ siñcedyathāsukham
18.55
dhānyāmlairrvātajittoyairgalantyādiparisrutaiḥ
taireva vā dravaiḥ pūrṇaṃ kuṇḍaṃ sarvāṅgage'nile
18.56
avagāhāturastiṣṭheddarśaḥkṛcchrādirukṣu ca
nivāte'ntarbahiḥ snigdho jīrṇānnaḥ svedamācaret
18.57
vyādhivyādhitadeśartuvaśānmadhyavarāvaram
kaphārto rūkṣaṇaṃ rūkṣo rūkṣasnigdhaṃ kaphānile
18.58
āmāśayagate vāyau kaphe pakvāśayāśrite
rūkṣapūrvaṃ tathā snigdhapūrvaṃ sthānānurodhataḥ
18.59
alpaṃ vaṃkṣaṇayossvalpaṃ dṛṅmuṣkahṛdaye na vā
śītaśūlakṣaye svinno jāte'ṅgānāñca mārdave
18.60
syācchanairmṛditaḥ snātastataḥ snehavidhiṃ bhajet
pittāsrakopastṛṇmūrcchāsvarāṅgasadanabhramāḥ
18.61
sandhipīḍājvaraśyāva raktamaṇḍaladarśanam
svedātiyogācchardiśca tatra stambhanamauṣadham
18.62
viṣakṣārāgnyatīsārachardimehātureṣu ca
svedanaṃ guru tīkṣṇoṣṇaṃ prāyaḥ stambhanamanyathā
18.63
na svedayedatisthūlarūkṣadurbalamūrcchitān
stambhanīyakṣatakṣīṇakṣāmamadyavikāriṇaḥ
18.64
timirodaravīsarpakuṣṭhaśophāḍhyarogiṇaḥ
pītadugdhadadhisnehamadhūn kṛtavirecanān
18.65
bhraṣṭadagdhagudaglānikrodhaśokabhayārditān
kṣuttṛṣṇākāmilāpāṇḍumehinaḥ pittapīḍitān
18.66
garbhiṇīṃ puṣpitāṃ sūtāṃ mṛdu vātyayike gade
śvāsakāsapratiśyāyahidhmādhmānavibandhiṣu
18.67
svarabhedānilavyādhiśleṣmāmstambhagaurave
mahatve muṣkayoḥ khalyāmāyāme vātakaṇṭake
18.68
mūtrakṛcchrārbudagranthiśukrāghātāḍhyamārute
svedaṃ yathāyathaṃ kuryāttaddauṣadhavibhāgaśaḥ
18.69
svedo hitastvanāgneyo vāte medaḥkaphāvṛte
āyāsāvātagṛhabhīsurāprāvaraṇādibhiḥ
18.70
snehaklinnāḥ koṣṭhagā dhātugā vā
srotolīnā ye ca śākhāsthisaṃsthāḥ
doṣāḥ svedaiste dravīkṛtya koṣṭhaṃ
nītāssamyak śuddhibhirnirhiyante
Linked texts (11)
- Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Vāgbhaṭasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Bhāvaprakāśa (another edition) — Sanskrit
- Śārṅgadharasaṃhitā — Śārṅgadhara (physician), Sanskrit
- Tantrayukti — Sanskrit
- Gadanigraha — Soḍhala, Sanskrit
- Tantrayuktivicāra (ed. N. E. Muthuswami) — Sanskrit
- Bṛhadyogataraṅgiṇī — Trimalla 1575, Sanskrit
- Yogataraṅgiṇī (Trimalla) — Trimalla, Sanskrit