Pramāṇa · Search · About · API

Hridayapriya 18: atha navamo'dhyāyaḥ

Hṛdayapriyā 18

Language
Sanskrit

atha navamo'dhyāyaḥ

18.1

guruśītasarasnigdhamandasūkṣmamṛdudravam
auṣadhaṃ snehanaṃ prāyo viparītaṃ virūkṣaṇam

18.2

sarpirmajjā vasā tailaṃ sneheṣu pravaraṃ matam
ghṛtaṃ bahūpayogena guru cāpi yathottaram

18.3

dvābhyāṃ tribhiścaturbhistairyamakastvṛtto mahān
svedyasaṃśodhyamadyastrīvyāyāmāsaktacintakāḥ

18.4

vṛddhabālābalāḥ rūkṣāḥ kṣīṇāsraretasaḥ
vātārtasyandatimiradāruṇapratibodhinaḥ

18.5

snehyā na tvatimandāgnitīkṣṇāgnisthūladurbalāḥ
ūrustambhātisārāmagaḷarogagarodaraiḥ

18.6

mūrcchāchardyaruciśleṣmatṛṣṇāmadyaiśca pīḍitāḥ
apaprasūtā yukte ca nasye vastau virecane

18.7

ṛtau sādhāraṇe snehaśśasto'hni vimale punaḥ
śīte tailaṃ mādhave ced ghṛtaṃ niśyeva śasyate

18.8

yuktyāvacārayet snehaṃ bhakṣyādyannena vastibhiḥ
nasyābhyañjanagaṇḍūṣamūrdhakarṇākṣitarpaṇaiḥ

18.9

tatrācchapānaṃ śreṣṭhaṃ syāt snehakarmāśusādhanāt
dvābhyāṃ caturbhiraṣṭābhiryāmairjīryanti yāḥ kramāt

18.10

hrasvamadhyottamā mātrāstāstābhyaśca hrasīyasīm
kalpayedvīkṣya doṣādīn prāgeva tu hrasīyasīm

18.11

hyastane jīrṇa evāgne snehocchaśśuddhaye bahuḥ
śamanaḥ kṣudato'nanno madhyamātraśca śasyate

18.12

bṛṃhaṇo rasamadyādyaissabhakto'lpo hitaśca saḥ
prāṅmadhyottarabhakto'sāvadhomadhyordhvadehajān

18.13

vyādhīn jayed balaṃ kuryādaṅgānāṃ ca yathākramam
vāryuṣṇamacche'nupibet snehe tatsukhapaktaye

18.14

āsyopalepaśuddhayai ca tairavāruṣkare na tu
jīrṇājīrṇaviśaṅkāyāṃ punaruṣṇodakaṃ pibet

18.15

bhojyo'nnaṃ mātrayā pāsyan śvaḥ piban pītavānapi
dravoṣṇamanabhiṣyandi nātisnigdhamasaṅkaram

18.16

uṣṇodakopacārī syāt brahmacārī kṣapāśayaḥ
na vegarodhī vyāyāmakrodhaśokahimātapān

18.17

pravātayānayānādhvabhāṣyātyāsanasaṃsthitīḥ
nīcātyuccopadhānāhaḥsvapnadhūmarajāṃsi ca

18.18

yānyahāni pibettāni tāvantyanyānyapi tyajet
sarvakarmasvayaṃ prāyo vyādhikṣīṇeṣu ca kramaḥ

18.19

tryahamacchaṃ mṛdau koṣṭhe krūre saptadinaṃ pibet
samyak snigdho'thavā yāvadataḥ sātmyībhavetparam

18.20

vātānulomyaṃ dīpto'gnirvarcaḥ snigdhamasaṃhatam
snehodvegaḥ klamassamyaksnigdhe rūkṣe viparyayaḥ

18.21

atisnigdhe tu pāṇḍutvaṃ ghrāṇavaktragudasravāḥ
amātrayāhito'kāle mithyāhāravihārataḥ

18.22

snehaḥ karoti śophārśastandrāstambhāviṃsaṃjñatāḥ
kaṇḍūkuṣṭhajvarotkleśaśūlānāhabhramādikān

18.23

kṣuttṛṣṇollekhanasvedarūkṣapānānnabheṣajam
takrāriṣṭakhaloddālayavaśyāmākakodravāḥ

18.24

pippalītriphalākṣaudrapathyāgomūtragulgulu
yathāsvaṃ pratirogaṃ ca snehavyāpadi sādhanam

18.25

māṃsaḷā medurā bhūriśleṣmāṇo viṣamāgnayaḥ
snehocitāśca ye snehāstān pūrvaṃ rūkṣayettataḥ

18.26

saṃsnehya śodhayedevaṃ snehavyāpanna jāyate
bālavṛddhādiṣu snehaparihārāsahiṣṇuṣu

18.27

snehārthaṃ saghṛtāṃ peyāṃ sasnehaṃ tilacūrṇakam
kṣīrapeyāṃ ghṛtairuṣṇāṃ phāṇitaṃ kṛsarāṃ ca vā

18.28

saguḍaṃ mastu vā dadyāt tathā snehaṃ paṭūtkaṭam
vāte vātottare roge laṅghitāṅge'pi vā bahiḥ

18.29

snehaissekaṃ prakurvīta saptahauṣadhasādhitaiḥ
saptāhaṃ dviguṇaṃ vāpi triguṇaṃ vā yathocitam

18.30

śāyayitvātha khaṭvāyām̐ rogiṇaṃ kṛtamaṅgalam
koṣṇasnehaplutaiścailakhaṇḍairmuhuścā prasecayet

18.31

yāmārdhamaṅge dehe vā snātaḥ koṣṇodakaistataḥ
bhajan pūrvoktamācāraṃ tyaktarogaḥ sukhī bhavet

18.32

abhyaṅgasekapicavo vastiśceti caturvidham
mūrdhatailaṃ guṇotkṛṣṭaṃ tadvidyāduttarottaram

18.33

tatrābhyaṅgaḥ prayoktavyo raukṣyakaṇḍūmalādiṣu
arūṃṣikāśirastodadāhapākavraṇeṣu tu

18.34

pariṣekaḥ picuḥ keśaśātasphuṭanadhūpane
netre stabdhe ca vastistu prasuptyāditajāgare

18.35

nāsāsyaśoṣe timire śiroroge ca dāruṇe
tatrottānaṃ śayānasya lalāṭamanulambite

18.36

pātre rogikaniṣṭhāgrapraveśacchidramadhyake
chidrādholambitamṛdunavāṅgulapicau dṛḍhe

18.37

āḍhakapramite yuktaṃ snehamāpūrya secayet
picubaddhalalāṭasya bahirbandhāt pracālayan

18.38

picuvagraṃ śaṅkhayormadhye śirodeśe yathāsukham
lalāṭapicvantaraṃ syādekadvitryaṅgulonmitam

18.39

vātādikope pātrañca siktenāpūrayenmuhuḥ
takrakṣīrādinā mūrdhaseke'pyevaṃ kriyākramaḥ

18.40

kacānte celakhaṇḍena veṣṭitasya sukhaṃ picūn
tailāktānanatistrāvān sapta ca dvādaśāṅgulān

18.41

mātrāsahasrāntaritamekaikaṃ mūrdhni dhārayet
śuddhāktasvinnadehasya dinānte gavyamāhiṣam

18.42

dvādaśāṅgulavistīrṇaṃ carmapaṭṭaṃ śirassamam
ākarṇabandhanasthānaṃ lalāṭe vastraveṣṭite

18.43

cailaveṇikayā baddhvā māṣakalkena lepayet
tato yathāvyādhi śṛtaṃ snehaṃ koṣṇaṃ niṣecayet

18.44

ūrdhvaṃ keśabhuvo yāvaddvyaṅgulaṃ dhārayecca tam
āvakatranāsikotkledāddāhaśāntau ṣaḍ calādiṣu

18.45

mātrāsahasrāṇyarruje tvekaṃ skandhādi mardayet
muktasnehasya paramaṃ saptāhaṃ tasya sevanam

18.46

sukhāsīnasya kalpyāsyurabhyaṅgapicuvastayaḥ
dhārayet pūraṇaṃ karṇe karṇamūlaṃ vimardayet

18.47

rujāyā mārdavaṃ yāvanmātrāśatamavedane
yāvatparyati hastāgraṃ dakṣiṇaṃ jānumaṇḍalam

18.48

nimeṣonmeṣamātreṇa samaṃ mātrā tu sā smṛtā
cirāyuḥ sukumārāṅgo jarāhīno dṛḍhendriyaḥ

18.49

dīptāgniśuddhakoṣṭhaśca snehābhyāsī bhavejjanaḥ
svedastāpopanāhoṣmadravabhedāccaturvidhaḥ

18.50

tāpo'bhitaptavasanaphālahastatalādibhiḥ
upanāho vacākiṇvaśatāhvādevadārubhiḥ

18.51

dhānyaissamastairgandhaiśca rāsnairaṇḍajaṭāmiṣaiḥ
udriktalavaṇaiḥ snehaśuktatakrapayaḥplutaiḥ

18.52

kevale pavane śleṣmasaṃsṛṣṭe surasādibhiḥ
pittena padmakādyaistu carmapaṭṭadalādinā

18.53

baddhaṃ rātrau divā muñcenmuñcedrātrau divā kṛtam
ūṣmā tu kāñjikādīnāmūṣmaṇā vividhauṣadhaiḥ

18.54

paktānāṃ vividhopāyaṃ tattadvyādhiprakalpitaiḥ
drave savāsasācchādya snigdhaṃ siñcedyathāsukham

18.55

dhānyāmlairrvātajittoyairgalantyādiparisrutaiḥ
taireva vā dravaiḥ pūrṇaṃ kuṇḍaṃ sarvāṅgage'nile

18.56

avagāhāturastiṣṭheddarśaḥkṛcchrādirukṣu ca
nivāte'ntarbahiḥ snigdho jīrṇānnaḥ svedamācaret

18.57

vyādhivyādhitadeśartuvaśānmadhyavarāvaram
kaphārto rūkṣaṇaṃ rūkṣo rūkṣasnigdhaṃ kaphānile

18.58

āmāśayagate vāyau kaphe pakvāśayāśrite
rūkṣapūrvaṃ tathā snigdhapūrvaṃ sthānānurodhataḥ

18.59

alpaṃ vaṃkṣaṇayossvalpaṃ dṛṅmuṣkahṛdaye na vā
śītaśūlakṣaye svinno jāte'ṅgānāñca mārdave

18.60

syācchanairmṛditaḥ snātastataḥ snehavidhiṃ bhajet
pittāsrakopastṛṇmūrcchāsvarāṅgasadanabhramāḥ

18.61

sandhipīḍājvaraśyāva raktamaṇḍaladarśanam
svedātiyogācchardiśca tatra stambhanamauṣadham

18.62

viṣakṣārāgnyatīsārachardimehātureṣu ca
svedanaṃ guru tīkṣṇoṣṇaṃ prāyaḥ stambhanamanyathā

18.63

na svedayedatisthūlarūkṣadurbalamūrcchitān
stambhanīyakṣatakṣīṇakṣāmamadyavikāriṇaḥ

18.64

timirodaravīsarpakuṣṭhaśophāḍhyarogiṇaḥ
pītadugdhadadhisnehamadhūn kṛtavirecanān

18.65

bhraṣṭadagdhagudaglānikrodhaśokabhayārditān
kṣuttṛṣṇākāmilāpāṇḍumehinaḥ pittapīḍitān

18.66

garbhiṇīṃ puṣpitāṃ sūtāṃ mṛdu vātyayike gade
śvāsakāsapratiśyāyahidhmādhmānavibandhiṣu

18.67

svarabhedānilavyādhiśleṣmāmstambhagaurave
mahatve muṣkayoḥ khalyāmāyāme vātakaṇṭake

18.68

mūtrakṛcchrārbudagranthiśukrāghātāḍhyamārute
svedaṃ yathāyathaṃ kuryāttaddauṣadhavibhāgaśaḥ

18.69

svedo hitastvanāgneyo vāte medaḥkaphāvṛte
āyāsāvātagṛhabhīsurāprāvaraṇādibhiḥ

18.70

snehaklinnāḥ koṣṭhagā dhātugā vā
srotolīnā ye ca śākhāsthisaṃsthāḥ
doṣāḥ svedaiste dravīkṛtya koṣṭhaṃ
nītāssamyak śuddhibhirnirhiyante

Linked texts (11)