Pramāṇa · Search · About · API

Hridayapriya 19: atha daśamo'dhyāyaḥ

Hṛdayapriyā 19

Language
Sanskrit

Contents

atha daśamo'dhyāyaḥ

19.1

kaphe vidadhyādvamanaṃ saṃyoge vā kapholbaṇe
deśakālādimālocya viśeṣeṇa tu vāmayet

19.2

navajvarātisārārdhaḥpittāsṛgrājayakṣiṇaḥ
kuṣṭhamehāpacigranthiśclīpadonmādakāsinaḥ

19.3

śvāsahṛllāsavīsapastanyadoṣordhvarogiṇaḥ
avāmyā garbhiṇī rūkṣaḥ kṣudhito nityaduḥkhitaḥ

19.4

bālavṛddhakṛśasthūlahṛdrogikṣatadurbalāḥ
prasaktavamathuplīhatimirakrimikoṣṭhinaḥ

19.5

ūrdhvapravṛttavāyvasṛkttavastihatasvarāḥ
mūtrāghātyudarī gulmī durvamo'tyagnirarśasaḥ

19.6

udāvarttaamāṣṭhīlāpārśvarūgvātarogiṇaḥ
ṛte viṣagarājīrṇaviruddhāmyavahārataḥ

19.7

prasaktavamathoḥ pūrve prāyeṇāmajvaro'pi ca
ūrdhvādhaḥ śuddhibhirvarjyāssarverevaṃ tvajīrṇinaḥ

19.8

snigdhasvinnaṃ yathāyogyaṃ matsyamāpatilādibhiḥ
pūrvedyurutkliṣṭakaphaṃ pūrvāhne kṛtamaṅgalam

19.9

īṣatsnigdhaṃ saghṛtayā peyayā tyaktasikthayā
paritṛptaṃ rogavaśāt kṣīreṇekṣurasai rasaiḥ

19.10

pāyayedatha bheṣajyaṃ madhusaindhavasaṃyutam
brahmarudrādimantreṇa mantritaṃ prāṅmukhaṃ bhiṣak

19.11

muhūrtaṃ pālayet pīte tanmanāśchardayettataḥ
jātaprasekahṛllāso jānutulyāsanasthitaḥ

19.12

apravṛtte tvaṅgulibhyāṃ nāḷena mṛdunāthavā
gaḷatālurujaṃ spṛṣṭvā punarvegān pravartayet

19.13

pittasya darśanaṃ yāvat chedo vā śleṣmaṇo bhavet
ubhe pārśve lalāṭaṃ ca vamataścāsyadhārayet

19.14

prapīḍayettathā nābhiṃ pṛṣṭhaṃ ca pratilomataḥ
hīnavegaḥ kaṇādhātrīsiddhārthalavaṇodakam

19.15

pibettathā pravartante kaphapittānilāḥ kramāt
catvāraṣṣaḍvamāvaṣṭau vegā hīnāntarottamāḥ

19.16

prasthārdhaṃ prasthamapi ca dviprasthaṃ mānataḥ kramāt
samyagyoge tvayoge syuḥ kaṇḍūkoṭhajvarādayaḥ

19.17

atiyoge tu vamanaṃ phenacandrakaraktavat
bhradastamo jīvaraktanirgamānmṛtyureva vā

19.18

samyagyoge pibeddhūmaṃ bhajet peyādikaṃ kramam
peyāṃ vilepīṃ yūṣaṃ ca rasaṃ laghvodanaṃ pṛthak

19.19

adyādekadvitrivāraṃ kramānnyūnādi śuddhimān
tūlakairgomayaiḥ kāṣṭhairyathāgnisthānmahābalaḥ

19.20

mahān sthirassarvapacaścaudaryo'gnistathā bhavet
pathyācāraṃ vadedasya gaditaḥ snehane tu yaḥ

19.21

kṣudratvālpakaphatvādyamāturasyauṣadhasya ca
mṛdutvatīkṣṇatālpatvādyayoge kāraṇaṃ smaran

19.22

snigdhaṃsvinnaṃ punaścāpi vāmayennipuṇauṣadhaiḥ
pavanenātivamato hṛdayaṃ yasya pīḍyate

19.23

tasmai snigdhāmlalavaṇān dadyāt pittakaphe'nyathā
yojyo'tivamane reko vireke vamanaṃ mṛdu

19.24

pariṣekāvagāhādyaissuśītaistambhayecca tam
añjayeccandanośīraimanthaṃ lājayavaiḥ pibet

19.25

yaccānyacchardibhaiṣajyaṃ yuktyā tadapi yojayet
sodgārāyāṃ bhṛśaṃ chardau mūrvādyā dhānyamustayoḥ

19.26

saprapṛkkāñjanaṃ cūrṇaṃ lehayenmadhusaṃyutam
vamato'ntaḥpraviṣṭāyāṃ jihvāyāṃ kavalagrahaḥ

19.27

snigdhāmlalavaṇā hṛdyā yūṣā māṃsarasā hitāḥ
phalānyamlāni khādeyuḥ tasyāgre'nye samīkṛtam

19.28

nissṛtāntu tiladrākṣākalkaliptāṃ praveśayet
atiyogena bheṣajyaṃ jīvāsraṃ harate yadi

19.29

tṛṣṇāmūrcchāmadārtasya kuryādāmaraṇāt kriyām
raktapittātisāraghnīṃ tasyāśu prāṇarakṣiṇīm

19.30

mṛgājamahiśādīnāṃ sadyaskaṃ jīvatāmasṛk
pibejjīvābhisandhānamāśvavāpyasvajīvitam

19.31

tadeva darbhamṛditaṃ raktaṃ vastau niṣecayet
śyāmākāśmaryamadhukamūrvośīraiścṛtaṃ payaḥ

19.32

ghṛtamaṇḍāñjanayutaṃ vastiṃ vā yojayedbhiṣak
jīvaśoṇitaśaṅkāyāṃ śukle vastre pralepitam

19.33

koṣṇāmbhobhiḥ kṣālitaṃ tajjīvācchudhyati nānyathā
vyāpadbhīrutayā karma vamanādyaṃ naca tyajet

19.34

ajīrṇavyāpadukaistu niṣedhaṃ nahi bhojanam
kālāt kvacidvipattāvau cikitsāvagamāya yat

19.35

dravyāṇi vamanārhāṇi vakṣye rogaharāṇi ca
vamane madanaṃ śreṣṭhaṃ vireke trivṛtā yathā

19.36

phalāni nātipāṇḍūni na cātiharitānyapi
ādāyāhni praśastarkṣe madhye grīṣmavasantayoḥ

19.37

pramṛjya kuśamūtolyāṃ kṣiptvā badhvā pralepayet
gomayenānu mūtoliṃ dhānyamadhye nidhāpayet

19.38

mṛdūbhūtāni sañciṣṭagandhāni kuśaveṣṭanāt
niṣkṛṣṭāni gate'ṣṭāhe śoṣayettānyathātape

19.39

dadhimadhvājyapalalairmṛditvā śoṣayetpunaḥ

19.40

tataḥ suguptaṃ saṃsthāpya kāryakāle prayojayet
athādāya tato mātrāṃ jarjarīkṛtya vāsayet

19.41

śarvarīṃ madhuyaṣṭyā vā pratyakpuṣpyā jale'pi vā
mṛditaṃ gālitaṃ tacca pibet prātastathā vamet

19.42

tribhāgatriphalācūrṇaṃ pratyakpuṣpyādicāriṇā
dṛḍhāhe'dho'srapitte ca kṣīraṃ tatpicchilībhṛtam

19.43

kṣaireyīṃ vā kaphaccharditamakeṣu tu
dadhyuttaraṃ vā dadhi vā tacchratakṣīrasambhavam

19.44

tatsiddhamājyaṃ lehaṃ vā līḍhvā pracchardayet sukham
(phalacūrṇayutaṃ śaṭhapuṣpamāghrāya vāmayet
maṇḍapeyārasādīnāṃ kṛto balī yathāsukham ||)
phalābhāve gaṇaproktairauṣadhairapi vāmayet

19.45

madanamadhukalambānimbabimbīviśālātrapusakuṭajamurvādevatālīkṛmighnam
viduladahanacitrāḥ koṣavatyau karañjaḥ
kaṇalavaṇavacailāsarṣapāśchardanāni

19.46

pitte ca pittabhūyiṣṭhe kuryādroge virecanam
virekasādhyā gulmārśovisphoṭavyaṅgakāmilāḥ

19.47

jīrṇajvarodaracchardigaraplīhalīmasakāḥ
vidradhistimiraṃ kācaḥ syandaḥ pakvāśayavyathā

19.48

yoniśukrāśrayā rogāḥ koṣṭhāḥ kuṣṭhāni vraṇāḥ
vātāsramūrdhvagaṃ raktaṃ mūtrāghātaśakṛdgrahaḥ

19.49

vamyāśca kuṣṭhamehādyā natu recyo navajvaraḥ
alpāgnyadhogapittāsrakṣatapāyvatisāriṇaḥ

19.50

saśalyyāsthāpitakrūrakoṣṭhātisnigdhaśoṣiṇaḥ
athainaṃ vāmitaṃ bhūyaḥ snigdhasvinnaṃ virecayet

19.51

bahupitto mṛduḥ koṣṭhaḥ kṣīreṇāpi viricyate
prabhūtamārutaḥ krūraḥ kṛcchrācchyāmādikairapi

19.52

kaṣāyamadhuraiḥ pitte virekaḥ kaṭukaiḥ kaphe
snigdhoṣṇalavaṇairvātāvapravṛttau tu pāyayet

19.53

uṣṇāmbu svedayedasya pāṇitāpena codaram
utthāne'lpe dine tasmin bhuktvā'nyedyuḥ punaḥ pibet

19.54

adṛḍhasnehakoṣṭhastu pibedūrdhvaṃ daśā'hataḥ
bhūyo'pyupaskṛtatanuḥ snehasvedairvirecanam

19.55

yaugikaṃ samyagālocya smaran pūrvamatikramam
śakṛtpittakaphānāṃ hi sukhaniś Mobsaraṇa kramāt

19.56

samyagviracanaṃ tatra vamanoktena yojayan
dhūmavarjyena vidhinā krameṇāgniṃ vivardhayet

19.57

hatkukṣiśuddhirarucirutkleśaḥ śleṣmapittayoḥ
vidāho vātaviṭsaṅgastyādayo gasya lakṣaṇam

19.58

ajīrṇīnaḥ śleṣmavato vrajatyūrdhvaṃ virecanam
bhūyahṛdyaṃ sutīkṣṇaṃ vā śītādyairbheṣajaṃ punaḥ

19.59

stabdhaṃ karoti mandāgneḥ kukṣyādhmānādyupadravān
atyartharūkṣaṃ dīptāgneravirecyaiva bheṣajam

19.60

jīrṇaṃ karoti śvayathuhidhmāmūrcchādikān gadān
ayogāstrividhastvevamādye vamitavat kriyā

19.61

dvitīye vāmayettīkṣṇairoṣadhaiḥ punarantime
snehaissalavaṇaiḥ snigdhasvinnaṃ saṃstarasaṅkaraiḥ

19.61.p1

vartibhirvastibhirvāpi hatotthāraṃ virecayet

19.61.p2

atikramaṃ smaran pūrva sarvānaiva virecayet

19.62

tattadvyādhivaśāt saṅge taduktā ca pratikriyā

19.63

viṭpittakaphavāteṣu nissruteṣvadhikaṃ sravet
niśśleṣmapittamudakaṃ śvetaṃ kṛṣṇaṃ salohitam

19.64

māṃsadhāvanatulyaṃ vā medaḥkhaṇḍāmameva vā
gudanissaraṇaṃ tṛṣṇā bhramo netrapraveśanam

19.65

bhavantyativiriktasya tathātivamanāvasthāḥ
dīpanaṃ grāhi laghu ca nātyuṣṇaṃ vātahāri ca

19.66

deyaṃ tatrātivamanavihitaṃ cāpi bheṣajam
stambhavepathunistodadāhodveṣṭārtimān yadi

19.67

tatra vātaharaṃ sarvaṃ snehasvedādi śasyate
tridoṣaghnauṣadhairyuktā tridoṣaghnī bhavettrivṛt

19.68

tanmūlaṃ tiryagprāhaṃ gambhīrānugataṃ ca yat
tad gṛhītvā tyajet kāṣṭhaṃ tvacaṃ śuṣkāṃ nidhāpayet

19.69

atha kāle tataścūrṇaṃ kiñcināgarasaindhavam
vātāmaye pivedamlaiḥ paitte sājyasitāmadhu

19.70

kṣīradrākṣekṣukāśmaryasvāduskandhaprasārasaiḥ
kaphāmaye pīlurasamūtramadyāmlakāñjikaiḥ

19.71

pañcakolādicūrṇaiśca yuktyā yuktaṃ kaphāpaham
trivṛtkalkakaṣāyeṇa sādhitaḥ sasito himaḥ

19.72

madhutrijātasaṃyukto leho hṛdyaṃ virecanam
ajagandhā tugākṣīrī vidārī śarkarā trivṛt

19.73

cūrṇitaṃ madhusarpibhyāṃ līḍhvā sādhu viricyate
tattadrogauṣadhaistārthamevaṃ dadyādvirecanam

19.74

trivṛtādyaṃ yathākālavalaṃ sarvarujāsvapi
nikumbhakumbhātriphalāgavākṣīsnukṛśaṅkhinīnīlinitilvakāni
śamyākakampilyakahemadugdhā dugdhaṃ ca mūtraṃ ca virecanāni

19.75

buddhiprasādaṃ balamindriyāṇāṃ dhātusthiratvaṃ jvalanasya dīptim
cirācca pākaṃ vayasaḥ karoti saṃśodhanaṃ samyagupāsyamānam

Linked texts (12)