Hridayapriya 19: atha daśamo'dhyāyaḥ
Hṛdayapriyā 19
- Language
- Sanskrit
Contents
- 19.61 — 2 parts
atha daśamo'dhyāyaḥ
19.1
kaphe vidadhyādvamanaṃ saṃyoge vā kapholbaṇe
deśakālādimālocya viśeṣeṇa tu vāmayet
19.2
navajvarātisārārdhaḥpittāsṛgrājayakṣiṇaḥ
kuṣṭhamehāpacigranthiśclīpadonmādakāsinaḥ
19.3
śvāsahṛllāsavīsapastanyadoṣordhvarogiṇaḥ
avāmyā garbhiṇī rūkṣaḥ kṣudhito nityaduḥkhitaḥ
19.4
bālavṛddhakṛśasthūlahṛdrogikṣatadurbalāḥ
prasaktavamathuplīhatimirakrimikoṣṭhinaḥ
19.5
ūrdhvapravṛttavāyvasṛkttavastihatasvarāḥ
mūtrāghātyudarī gulmī durvamo'tyagnirarśasaḥ
19.6
udāvarttaamāṣṭhīlāpārśvarūgvātarogiṇaḥ
ṛte viṣagarājīrṇaviruddhāmyavahārataḥ
19.7
prasaktavamathoḥ pūrve prāyeṇāmajvaro'pi ca
ūrdhvādhaḥ śuddhibhirvarjyāssarverevaṃ tvajīrṇinaḥ
19.8
snigdhasvinnaṃ yathāyogyaṃ matsyamāpatilādibhiḥ
pūrvedyurutkliṣṭakaphaṃ pūrvāhne kṛtamaṅgalam
19.9
īṣatsnigdhaṃ saghṛtayā peyayā tyaktasikthayā
paritṛptaṃ rogavaśāt kṣīreṇekṣurasai rasaiḥ
19.10
pāyayedatha bheṣajyaṃ madhusaindhavasaṃyutam
brahmarudrādimantreṇa mantritaṃ prāṅmukhaṃ bhiṣak
19.11
muhūrtaṃ pālayet pīte tanmanāśchardayettataḥ
jātaprasekahṛllāso jānutulyāsanasthitaḥ
19.12
apravṛtte tvaṅgulibhyāṃ nāḷena mṛdunāthavā
gaḷatālurujaṃ spṛṣṭvā punarvegān pravartayet
19.13
pittasya darśanaṃ yāvat chedo vā śleṣmaṇo bhavet
ubhe pārśve lalāṭaṃ ca vamataścāsyadhārayet
19.14
prapīḍayettathā nābhiṃ pṛṣṭhaṃ ca pratilomataḥ
hīnavegaḥ kaṇādhātrīsiddhārthalavaṇodakam
19.15
pibettathā pravartante kaphapittānilāḥ kramāt
catvāraṣṣaḍvamāvaṣṭau vegā hīnāntarottamāḥ
19.16
prasthārdhaṃ prasthamapi ca dviprasthaṃ mānataḥ kramāt
samyagyoge tvayoge syuḥ kaṇḍūkoṭhajvarādayaḥ
19.17
atiyoge tu vamanaṃ phenacandrakaraktavat
bhradastamo jīvaraktanirgamānmṛtyureva vā
19.18
samyagyoge pibeddhūmaṃ bhajet peyādikaṃ kramam
peyāṃ vilepīṃ yūṣaṃ ca rasaṃ laghvodanaṃ pṛthak
19.19
adyādekadvitrivāraṃ kramānnyūnādi śuddhimān
tūlakairgomayaiḥ kāṣṭhairyathāgnisthānmahābalaḥ
19.20
mahān sthirassarvapacaścaudaryo'gnistathā bhavet
pathyācāraṃ vadedasya gaditaḥ snehane tu yaḥ
19.21
kṣudratvālpakaphatvādyamāturasyauṣadhasya ca
mṛdutvatīkṣṇatālpatvādyayoge kāraṇaṃ smaran
19.22
snigdhaṃsvinnaṃ punaścāpi vāmayennipuṇauṣadhaiḥ
pavanenātivamato hṛdayaṃ yasya pīḍyate
19.23
tasmai snigdhāmlalavaṇān dadyāt pittakaphe'nyathā
yojyo'tivamane reko vireke vamanaṃ mṛdu
19.24
pariṣekāvagāhādyaissuśītaistambhayecca tam
añjayeccandanośīraimanthaṃ lājayavaiḥ pibet
19.25
yaccānyacchardibhaiṣajyaṃ yuktyā tadapi yojayet
sodgārāyāṃ bhṛśaṃ chardau mūrvādyā dhānyamustayoḥ
19.26
saprapṛkkāñjanaṃ cūrṇaṃ lehayenmadhusaṃyutam
vamato'ntaḥpraviṣṭāyāṃ jihvāyāṃ kavalagrahaḥ
19.27
snigdhāmlalavaṇā hṛdyā yūṣā māṃsarasā hitāḥ
phalānyamlāni khādeyuḥ tasyāgre'nye samīkṛtam
19.28
nissṛtāntu tiladrākṣākalkaliptāṃ praveśayet
atiyogena bheṣajyaṃ jīvāsraṃ harate yadi
19.29
tṛṣṇāmūrcchāmadārtasya kuryādāmaraṇāt kriyām
raktapittātisāraghnīṃ tasyāśu prāṇarakṣiṇīm
19.30
mṛgājamahiśādīnāṃ sadyaskaṃ jīvatāmasṛk
pibejjīvābhisandhānamāśvavāpyasvajīvitam
19.31
tadeva darbhamṛditaṃ raktaṃ vastau niṣecayet
śyāmākāśmaryamadhukamūrvośīraiścṛtaṃ payaḥ
19.32
ghṛtamaṇḍāñjanayutaṃ vastiṃ vā yojayedbhiṣak
jīvaśoṇitaśaṅkāyāṃ śukle vastre pralepitam
19.33
koṣṇāmbhobhiḥ kṣālitaṃ tajjīvācchudhyati nānyathā
vyāpadbhīrutayā karma vamanādyaṃ naca tyajet
19.34
ajīrṇavyāpadukaistu niṣedhaṃ nahi bhojanam
kālāt kvacidvipattāvau cikitsāvagamāya yat
19.35
dravyāṇi vamanārhāṇi vakṣye rogaharāṇi ca
vamane madanaṃ śreṣṭhaṃ vireke trivṛtā yathā
19.36
phalāni nātipāṇḍūni na cātiharitānyapi
ādāyāhni praśastarkṣe madhye grīṣmavasantayoḥ
19.37
pramṛjya kuśamūtolyāṃ kṣiptvā badhvā pralepayet
gomayenānu mūtoliṃ dhānyamadhye nidhāpayet
19.38
mṛdūbhūtāni sañciṣṭagandhāni kuśaveṣṭanāt
niṣkṛṣṭāni gate'ṣṭāhe śoṣayettānyathātape
19.39
dadhimadhvājyapalalairmṛditvā śoṣayetpunaḥ
19.40
tataḥ suguptaṃ saṃsthāpya kāryakāle prayojayet
athādāya tato mātrāṃ jarjarīkṛtya vāsayet
19.41
śarvarīṃ madhuyaṣṭyā vā pratyakpuṣpyā jale'pi vā
mṛditaṃ gālitaṃ tacca pibet prātastathā vamet
19.42
tribhāgatriphalācūrṇaṃ pratyakpuṣpyādicāriṇā
dṛḍhāhe'dho'srapitte ca kṣīraṃ tatpicchilībhṛtam
19.43
kṣaireyīṃ vā kaphaccharditamakeṣu tu
dadhyuttaraṃ vā dadhi vā tacchratakṣīrasambhavam
19.44
tatsiddhamājyaṃ lehaṃ vā līḍhvā pracchardayet sukham
(phalacūrṇayutaṃ śaṭhapuṣpamāghrāya vāmayet
maṇḍapeyārasādīnāṃ kṛto balī yathāsukham ||)
phalābhāve gaṇaproktairauṣadhairapi vāmayet
19.45
madanamadhukalambānimbabimbīviśālātrapusakuṭajamurvādevatālīkṛmighnam
viduladahanacitrāḥ koṣavatyau karañjaḥ
kaṇalavaṇavacailāsarṣapāśchardanāni
19.46
pitte ca pittabhūyiṣṭhe kuryādroge virecanam
virekasādhyā gulmārśovisphoṭavyaṅgakāmilāḥ
19.47
jīrṇajvarodaracchardigaraplīhalīmasakāḥ
vidradhistimiraṃ kācaḥ syandaḥ pakvāśayavyathā
19.48
yoniśukrāśrayā rogāḥ koṣṭhāḥ kuṣṭhāni vraṇāḥ
vātāsramūrdhvagaṃ raktaṃ mūtrāghātaśakṛdgrahaḥ
19.49
vamyāśca kuṣṭhamehādyā natu recyo navajvaraḥ
alpāgnyadhogapittāsrakṣatapāyvatisāriṇaḥ
19.50
saśalyyāsthāpitakrūrakoṣṭhātisnigdhaśoṣiṇaḥ
athainaṃ vāmitaṃ bhūyaḥ snigdhasvinnaṃ virecayet
19.51
bahupitto mṛduḥ koṣṭhaḥ kṣīreṇāpi viricyate
prabhūtamārutaḥ krūraḥ kṛcchrācchyāmādikairapi
19.52
kaṣāyamadhuraiḥ pitte virekaḥ kaṭukaiḥ kaphe
snigdhoṣṇalavaṇairvātāvapravṛttau tu pāyayet
19.53
uṣṇāmbu svedayedasya pāṇitāpena codaram
utthāne'lpe dine tasmin bhuktvā'nyedyuḥ punaḥ pibet
19.54
adṛḍhasnehakoṣṭhastu pibedūrdhvaṃ daśā'hataḥ
bhūyo'pyupaskṛtatanuḥ snehasvedairvirecanam
19.55
yaugikaṃ samyagālocya smaran pūrvamatikramam
śakṛtpittakaphānāṃ hi sukhaniś Mobsaraṇa kramāt
19.56
samyagviracanaṃ tatra vamanoktena yojayan
dhūmavarjyena vidhinā krameṇāgniṃ vivardhayet
19.57
hatkukṣiśuddhirarucirutkleśaḥ śleṣmapittayoḥ
vidāho vātaviṭsaṅgastyādayo gasya lakṣaṇam
19.58
ajīrṇīnaḥ śleṣmavato vrajatyūrdhvaṃ virecanam
bhūyahṛdyaṃ sutīkṣṇaṃ vā śītādyairbheṣajaṃ punaḥ
19.59
stabdhaṃ karoti mandāgneḥ kukṣyādhmānādyupadravān
atyartharūkṣaṃ dīptāgneravirecyaiva bheṣajam
19.60
jīrṇaṃ karoti śvayathuhidhmāmūrcchādikān gadān
ayogāstrividhastvevamādye vamitavat kriyā
19.61
dvitīye vāmayettīkṣṇairoṣadhaiḥ punarantime
snehaissalavaṇaiḥ snigdhasvinnaṃ saṃstarasaṅkaraiḥ
19.61.p1
vartibhirvastibhirvāpi hatotthāraṃ virecayet
19.61.p2
atikramaṃ smaran pūrva sarvānaiva virecayet
19.62
tattadvyādhivaśāt saṅge taduktā ca pratikriyā
19.63
viṭpittakaphavāteṣu nissruteṣvadhikaṃ sravet
niśśleṣmapittamudakaṃ śvetaṃ kṛṣṇaṃ salohitam
19.64
māṃsadhāvanatulyaṃ vā medaḥkhaṇḍāmameva vā
gudanissaraṇaṃ tṛṣṇā bhramo netrapraveśanam
19.65
bhavantyativiriktasya tathātivamanāvasthāḥ
dīpanaṃ grāhi laghu ca nātyuṣṇaṃ vātahāri ca
19.66
deyaṃ tatrātivamanavihitaṃ cāpi bheṣajam
stambhavepathunistodadāhodveṣṭārtimān yadi
19.67
tatra vātaharaṃ sarvaṃ snehasvedādi śasyate
tridoṣaghnauṣadhairyuktā tridoṣaghnī bhavettrivṛt
19.68
tanmūlaṃ tiryagprāhaṃ gambhīrānugataṃ ca yat
tad gṛhītvā tyajet kāṣṭhaṃ tvacaṃ śuṣkāṃ nidhāpayet
19.69
atha kāle tataścūrṇaṃ kiñcināgarasaindhavam
vātāmaye pivedamlaiḥ paitte sājyasitāmadhu
19.70
kṣīradrākṣekṣukāśmaryasvāduskandhaprasārasaiḥ
kaphāmaye pīlurasamūtramadyāmlakāñjikaiḥ
19.71
pañcakolādicūrṇaiśca yuktyā yuktaṃ kaphāpaham
trivṛtkalkakaṣāyeṇa sādhitaḥ sasito himaḥ
19.72
madhutrijātasaṃyukto leho hṛdyaṃ virecanam
ajagandhā tugākṣīrī vidārī śarkarā trivṛt
19.73
cūrṇitaṃ madhusarpibhyāṃ līḍhvā sādhu viricyate
tattadrogauṣadhaistārthamevaṃ dadyādvirecanam
19.74
trivṛtādyaṃ yathākālavalaṃ sarvarujāsvapi
nikumbhakumbhātriphalāgavākṣīsnukṛśaṅkhinīnīlinitilvakāni
śamyākakampilyakahemadugdhā dugdhaṃ ca mūtraṃ ca virecanāni
19.75
buddhiprasādaṃ balamindriyāṇāṃ dhātusthiratvaṃ jvalanasya dīptim
cirācca pākaṃ vayasaḥ karoti saṃśodhanaṃ samyagupāsyamānam
Linked texts (12)
- Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Vāgbhaṭasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Bhāvaprakāśa (another edition) — Sanskrit
- Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Śārṅgadharasaṃhitā — Śārṅgadhara (physician), Sanskrit
- Gadanigraha — Soḍhala, Sanskrit
- Śivatattvaratnākara — Basappa Nāyaka 1684, Sanskrit
- Śivattvaratnākara — Basava, Sanskrit
- Bṛhadyogataraṅgiṇī — Trimalla 1575, Sanskrit
- Yogataraṅgiṇī (Trimalla) — Trimalla, Sanskrit
- Madanādinighaṇṭu — Candranandana, Sanskrit