Hridayapriya 21: atha dvādaśo'dhyāyaḥ
Hṛdayapriyā 21
- Language
- Sanskrit
atha dvādaśo'dhyāyaḥ
21.1
hitaṃ jatūrdhvarogeṣu nasyaṃ nāsāhi tat srutiḥ
virecanaṃ śiraśśūlajāḍyasyandagaḷāmaye
21.2
śophagaṇḍakrimiyranthikuṣṭhāpasmārapīnase
bṛṃhaṇaṃ vātaje śūle sūryāvarte svarakṣaye
21.3
nāsāsyaśoṣe vāksaṅge kṛcchronmīle'pabāhuke
śamanaṃ nīlikāvyaṅgakeśadoṣākṣirogiṣu
21.4
snehacūrṇarasaistattu kuryādyuktyā prakalpitaiḥ
marśaśca pratimarśaśca dvidhā sneho'tra mātrayā
21.5
pradeśinyaṅgulīparvadvayānmagnasamuddhṛtāt
yāvat patatyasau bindurdaśāṣṭau tat krameṇa te
21.6
marśasyotkṛṣṭamadhyonā mātrāstā eva ca kramāt
bindudvayonāḥ kalkādeḥ pratimarśo dvibindukaḥ
21.7
ājanamamaraṇaṃ śastaḥ śīlito marśakāryakṛt
prātaḥ śleṣmaṇi madhyāhne pitte sāyaniśo'nile
21.8
svasthavṛttau tu pūrvāhṇe sāyaṃśrāntasvarakṣaye
manyāstambhe ca hidhmāyāṃ vātākrānte ca mūrdhani
21.9
ekāhāntaramanyatra saptāṃhaṃ ca tadācaret
snigdhasvinnaṃ nivātasthaṃ jatrūrdhvaṃ svedayet punaḥ
21.10
athottānarjudehasya pāṇipāde prasārite
kiñcidunnatapādasya kiñcinmūrdhani nāmite
21.11
nāsāpuṭaṃ pidhāyaikaṃ paryāyeṇa niṣecayet
uṣṇāmbutaptaṃ bhaiṣajyaṃ praṇālyā picunāthavā
21.12
datte pādatataskandhahastakarṇādi mardayet
kiñcidvilambya niṣṭhīvecchanairucchiṅkhyapārśvayoḥ
21.13
mūrcchāyāṃ śītatoyena siñcet pariharañchiraḥ
na kuryāt snātukāme ca snāte bhukte srutāsṛji
21.14
toyamadyagarasnehapītānāṃ pātumicchatām
navapīnasavegārtasūtikāśvāsakāsinām
21.15
śuddhānāṃ dattavastīnāṃ durdine cātyayo nacet
siddhe'kṣapāṭavaṃ śvāsasukhamasvāsthyamanyathā
21.16
snigdharūkṣādi bālocya punaḥ kuryādyathāsukham
na nasyamūnasaptābde nātītāśītivatsare
21.17
jīvantī jaladevadārujaladastvaksevyagopīhimaṃ
dārbītvaṅmadhukaplavāguruvarīpuṇḍrāhvabilvotpalam
dhāvanyau surabhi sthire kṛmiharaṃ patraṃ truṭiṃ reṇukāṃ
kiñjalkaṃ kamalād balāṃ śataguṇe divye'mbhasi kvāthayet
21.18
tailādrasaṃ daśaguṇaṃ pariśeṣya tena
tailaṃ paceta salilena daśaiva vārān
pāke kṣipecca daśame samamājadugdhaṃ
nasyaṃ mahāguṇamuśantyaṇutailametat
21.19
ghanonnataprasannatvakskandhagrīvāsyavakṣasaḥ
dṛḍhendriyāstvapalilā bhaveyurnasyaśīlinaḥ
21.20
jatrūrdhvakaphavātotthe roge dhūmaṃ pibet sadā
snigdhaṃ madhyaṃ sutīkṣṇaṃ ca vāte vātakaphe kaphe
21.21
kṣutajṛmbhitaviṇmūtrastrīsevāśastrakarmaṇām
hāsasya dantakāṣṭhasya dhūmamante pibenmṛdu
21.22
kāleṣvepu niśāhāranāvanānte ca madhyamam
nidrānasya [ñjanasnānaccharditānte virecanam
21.23
dravyāṇi guggulvagarumustāsthauṇeyavāḷakam
varāṅgasevyayaṣṭyādi vātaghnaṃ mṛdu cādime
21.24
ājyādisnehaśūviṣṭaṃ śamane sallakī jatu
catustvaksitālodhraṃ pṛthvīkā kamalotpalam
21.25
yaṣṭīmadhu suvarṇatvak padmamaṃkaṃ raktayaṣṭikā
gandhāśca kuṣṭhatagarā tīkṣṇe jyotiṣmatī niśā
21.26
daśamūlamanohvālākṣāḥ śvetā phalatrayam
gandhadravyāṇi tīkṣṇāni gaṇo mūrdhavirecanaḥ
21.27
iṣīkādiṃ pañcakṛtvaḥ piṣṭairetaiḥ pralepayet
vartiraṃguṣṭhakasthūlā yathā syādvādaśāṃgulā
21.28
chāyāśuṣkāṃ vigarbhāṃ tāṃ sasnehāṃ samaye pibet
pibedyantrārpitaṃ dhūmaṃ sukhāsīnastriparyayam
21.29
ghrāk pibennāsayotkliṣṭe doṣe ghrāṇāśirogate
pidhāya chidramekaikaṃ bakreṇotkleśanāya ca
21.30
kaṇṭhage viparītaṃ syānmukhenaivodvamenna ca
yojyo na raktapittārtati mirodaramehiṣu
21.31
śirasyabhihate pāṇḍuroge jāgarite niśi
raktapittāndhyabādhiryatṛṇmūrchāmadamohakṛt
21.32
dhūmo'kāle'tipīto vā tatra śīto vidhirhitaḥ
kāsaḥ śvāsaḥ pīnaso visvaratvaṃ
pūtirgandhaḥ pāṇḍutā keśadoṣaḥ
karṇāsyākṣisrāvakaṇḍvartijāḍyaṃ
tandrā hidhmā dhūmapaṃ na spṛśanti
21.33
catuṣprakāro gaṇḍūṣaḥ snigdhaḥ śamanaśodhanau
21.34
ropaṇaśca trayastatra triṣu yojyāścalādiṣu
antyo vraṇaghnaḥ snigdho'tra svādvamlapaṭusādhitaiḥ
21.35
snehaissaṃśamanastiktakaṣāyamadhurauṣadhaiḥ
śodhanastiktakaṭvamlapaṭūṣṇaiḥ ropaṇaḥ punaḥ
21.36
kaṣāyatiktakaistatra snehakṣīramadhūdakam
śuktaṃ madyaṃ raso mūtraṃ dhānyāmlaṃ ca yathāyatham
21.37
kalkeryuktaṃ vipakkaṃ vā yathāsparśaṃ prayojayet
dantaharṣe dantacāle mukharoge ca vātike
21.38
sukhoṣṇamatha śītaṃ vā tilakalkodakaṃ hitam
kṣārakṣatoṣādāhādau sarpirdhāryaṃ payo'thavā
21.39
vaiśadyārthaṃ ropaṇārthaṃ tṛṣṇāśāntyai hitaṃ madhu
dhānyāmlamāsyavairasyamaladaurgandhyanāśanam
21.40
tadevālavaṇaṃ śītaṃ mukhaśoṣaharaṃ param
āśu kṣārāmbugaṇḍūṣo bhinatti śleṣmaṇaścayam
21.41
asañcāryo mukhe pūrṇe gaṇḍūṣaḥ kavalo'nyathā
kaphapūrṇāyatā yāvat dhāryo vā nāsikāsravāt
21.42
manyāśiraḥkarṇamukhākṣirogāḥ
prasekakaṇṭhāmayavaktraśoṣāḥ
hṛllāsatandrārucipīnasāśca
sādhyā viśeṣāt kavaḷagraheṇa
21.43
sarveṣāmakṣirogāṇāmādāvāścyotanaṃ hitam
ruktodakaṇḍūgharṣāmrudāharāganibarhaṇam
21.44
uṣṇaṃ vāte kaphe koṣṇaṃ tacchītaṃ raktapittayoḥ
unmīlite'kṣiṇa picunā vyaṅgulādavasecayet
21.45
daśadvādaśa vā bindūn kanīne raktaje punaḥ
śatavāraṃ pāṇitalagramitenāpi secayet
21.46
stanyakvāthādinā śuktau gṛhītena muhurmuhuḥ
atyuṣṇatīkṣṇaṃ rugrāgahṛṅnāśāyakṣirocanam
21.47
atiśītaṃ tu kurute nistodastambhavedanāḥ
netranāsāsyagān doṣān nirharennayanauṣadham
21.48
kaphe vāte koṣṇavāripluvaistailaiḥ pramārjayet
athāñjanaṃ śuddhatanaurnātramātrāśraye male
21.49
lekhanaṃ ropaṇaṃ dṛṣṭeḥ prasādanamiti tridhā
kalpayellekhanaṃ tatra kaṣāyāmlapaṭūṣaṇaiḥ
21.50
ropaṇaṃ tiktakairdravyaiḥ svāduśītaiḥ prasādanam
piṇḍo rasakriyā cūrṇastridhaivāñjanakalpanā
21.51
piṇḍasya tīkṣṇadravyasya mṛdudravyakṛtasya ca
hareṇumātraṃ dviguṇaṃ pramāṇaṃ bhavati kramāt
21.52
rasakriyāyāmapyāhurviḷaṅgaphalamātrakam
śalākāṃ dviguṇāṃ tīkṣṇe cūrṇe ca triguṇāṃ mṛdau
21.53
daśāṅgulā tanurmadhye śalākā mukuḷānanā
praśastā lekhane tāmrī ropaṇe kāḷalohajā
21.54
aṃgulī ca suvarṇotthā rūpyajā ca prasādhane
aśmano janma lohasya tata eva ca tīkṣṇatā
21.55
upaghāto'pi tenaiva tathā tejasya tejasaḥ
tejo'tisaṅgāndravane gavyākaṃ sanniṣīdati
21.56
prātaḥ sāyaṃ ca balavatsargātre'ñjayettadā
tīkṣṇāñjanaṃ tūṣṇakāle niśāyāmeva śasyate
21.57
tīkṣṇāñjanapratapte'kṣiṇa saumyaṃ pratyañjanaṃ hitam
datte'nunmīlayan dṛṣṭī cālayellakṣmaṇī punaḥ
21.58
apetauṣadhasaṃrambhe nirvṛtakaśanaṃ yadā
vyādhidopartu yogyābhiradbhiḥ prakṣālayetsukham
21.59
nāñjayedduḥkhitaṃ śuddhamaśitaṃ kṛtajāgaram
śrāntākṣaṃ śiraḥsnātaṃ pītadhūmaṃ surāturam
21.60
nayane tarpaṇaṃ yojyaṃ vātapittottare gade
kṛcchronmīlasirāharṣasirotpātatamo'rjune
21.61
syandamanthānyatāvātavātaparyayaśuklake
śuddhe'ṅge śirasi prātaḥ sāyaṃ vottānaśāyinaḥ
21.62
yavamāṣamayīṃ pālīṃ netrakośād bahisamām
dvyaṅgulocchāṃ dṛḍhāṃ kṛtvā yathāsvaṃ siddhamāvapet
21.63
sarpirnimīlite netre taptāmbupravilāyitam
naktāndhyavātatimirakṛcchrabodhādike vasām
21.64
āpakṣmagrādathonmeṣaṃ śanakaistasya kurvataḥ
mātrāṃ vigaṇayettatra vartmasandhisitāsite
21.65
dṛṣṭau ca kramaśo vyādhau śataṃ trīṇi ca pañca ca
śatāni sapta cāṣṭau ca daśa manye'nile daśa
21.66
pitte ṣaṭ svasthavṛtte ca valāse pañca dhārayet
kṛtvāpāṅge tato dvāraṃ snehaṃ pātre nigālayet
21.67
pibecca dhūmaṃ nekṣeta vyoma rūpaṃ ca bhāsuram
itthaṃ pratidinaṃ vāyo pitte tvekāntaraṃ kaphe
21.68
svasthe ca dvayantaraṃ dadyādātṛpteriti yojayet
tattadrogaśamaḥ svāsthyaṃ tṛpte'tṛpte viparyayaḥ
21.69
puṭapāko dṛgbalāya tarpaṇānantaraṃ hitaḥ
dṛgdaurbalye'nile pitte rakte svasthe prasādanaḥ
21.70
snehanaṃ payasā piṣṭairjīvanīyaiḥ prakalpayet
lekhanaṃ śaṅkhaphenāyastāmrasaindhavamastunā
21.71
madhuraissaghṛtaiḥ stanyakṣīrapiṣṭaiḥ prasādanam
ūrupuṅgavaṭāmbhojapatraiḥ snigdhādiṣu kramāt
21.72
veṣṭayitvā bheṣajānāṃ palaṃ piṇḍīkṛtaṃ punaḥ
mṛdā pralipya niśchidraṃ dhavadhanvanagomayaiḥ
21.73
paktvendhanairathāgnyābhe hṛtvā niṣpīḍya tadrasam
netre tarpaṇavaddadyācchataṃ dve trīṇi dhārayet
21.74
lekhanasnehanāntyeṣu koṣṇau pūrvau himo'paraḥ
dhūmapo'nte tayoreva yogāstatra tu tṛptivat
21.75
tarpaṇaṃ puṭapākaṃ vā nasyānā na yojayet
yāvantyahāni yuñjīta dvistato hitabhāgbhavet
21.76
sarvātmanā netrahitāya yatnaṃ
kurvīta nasyāñjanatarpaṇādyaiḥ
dṛṣṭiśca naṣṭā vividhaṃ jagacca
tamomayaṃ jāyata ekarūpam
Linked texts (11)
- Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Vāgbhaṭasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit
- Yogaratnasamuccaya (Anantakumāra) — Anantakumāra, Sanskrit
- ĀYURVEDĪYAPARIBHĀṢĀ — Gaṅgādhara, Sanskrit
- Cakrasaṃgraha — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Gadanigraha — Soḍhala, Sanskrit
- Bṛhadyogataraṅgiṇī — Trimalla 1575, Sanskrit
- Yogataraṅgiṇī (Trimalla) — Trimalla, Sanskrit
- Paribhāṣāpradīpa — Govindasena, Sanskrit