Pramāṇa · Search · About · API

Hridayapriya 21: atha dvādaśo'dhyāyaḥ

Hṛdayapriyā 21

Language
Sanskrit

atha dvādaśo'dhyāyaḥ

21.1

hitaṃ jatūrdhvarogeṣu nasyaṃ nāsāhi tat srutiḥ
virecanaṃ śiraśśūlajāḍyasyandagaḷāmaye

21.2

śophagaṇḍakrimiyranthikuṣṭhāpasmārapīnase
bṛṃhaṇaṃ vātaje śūle sūryāvarte svarakṣaye

21.3

nāsāsyaśoṣe vāksaṅge kṛcchronmīle'pabāhuke
śamanaṃ nīlikāvyaṅgakeśadoṣākṣirogiṣu

21.4

snehacūrṇarasaistattu kuryādyuktyā prakalpitaiḥ
marśaśca pratimarśaśca dvidhā sneho'tra mātrayā

21.5

pradeśinyaṅgulīparvadvayānmagnasamuddhṛtāt
yāvat patatyasau bindurdaśāṣṭau tat krameṇa te

21.6

marśasyotkṛṣṭamadhyonā mātrāstā eva ca kramāt
bindudvayonāḥ kalkādeḥ pratimarśo dvibindukaḥ

21.7

ājanamamaraṇaṃ śastaḥ śīlito marśakāryakṛt
prātaḥ śleṣmaṇi madhyāhne pitte sāyaniśo'nile

21.8

svasthavṛttau tu pūrvāhṇe sāyaṃśrāntasvarakṣaye
manyāstambhe ca hidhmāyāṃ vātākrānte ca mūrdhani

21.9

ekāhāntaramanyatra saptāṃhaṃ ca tadācaret
snigdhasvinnaṃ nivātasthaṃ jatrūrdhvaṃ svedayet punaḥ

21.10

athottānarjudehasya pāṇipāde prasārite
kiñcidunnatapādasya kiñcinmūrdhani nāmite

21.11

nāsāpuṭaṃ pidhāyaikaṃ paryāyeṇa niṣecayet
uṣṇāmbutaptaṃ bhaiṣajyaṃ praṇālyā picunāthavā

21.12

datte pādatataskandhahastakarṇādi mardayet
kiñcidvilambya niṣṭhīvecchanairucchiṅkhyapārśvayoḥ

21.13

mūrcchāyāṃ śītatoyena siñcet pariharañchiraḥ
na kuryāt snātukāme ca snāte bhukte srutāsṛji

21.14

toyamadyagarasnehapītānāṃ pātumicchatām
navapīnasavegārtasūtikāśvāsakāsinām

21.15

śuddhānāṃ dattavastīnāṃ durdine cātyayo nacet
siddhe'kṣapāṭavaṃ śvāsasukhamasvāsthyamanyathā

21.16

snigdharūkṣādi bālocya punaḥ kuryādyathāsukham
na nasyamūnasaptābde nātītāśītivatsare

21.17

jīvantī jaladevadārujaladastvaksevyagopīhimaṃ
dārbītvaṅmadhukaplavāguruvarīpuṇḍrāhvabilvotpalam
dhāvanyau surabhi sthire kṛmiharaṃ patraṃ truṭiṃ reṇukāṃ
kiñjalkaṃ kamalād balāṃ śataguṇe divye'mbhasi kvāthayet

21.18

tailādrasaṃ daśaguṇaṃ pariśeṣya tena
tailaṃ paceta salilena daśaiva vārān
pāke kṣipecca daśame samamājadugdhaṃ
nasyaṃ mahāguṇamuśantyaṇutailametat

21.19

ghanonnataprasannatvakskandhagrīvāsyavakṣasaḥ
dṛḍhendriyāstvapalilā bhaveyurnasyaśīlinaḥ

21.20

jatrūrdhvakaphavātotthe roge dhūmaṃ pibet sadā
snigdhaṃ madhyaṃ sutīkṣṇaṃ ca vāte vātakaphe kaphe

21.21

kṣutajṛmbhitaviṇmūtrastrīsevāśastrakarmaṇām
hāsasya dantakāṣṭhasya dhūmamante pibenmṛdu

21.22

kāleṣvepu niśāhāranāvanānte ca madhyamam
nidrānasya [ñjanasnānaccharditānte virecanam

21.23

dravyāṇi guggulvagarumustāsthauṇeyavāḷakam
varāṅgasevyayaṣṭyādi vātaghnaṃ mṛdu cādime

21.24

ājyādisnehaśūviṣṭaṃ śamane sallakī jatu
catustvaksitālodhraṃ pṛthvīkā kamalotpalam

21.25

yaṣṭīmadhu suvarṇatvak padmamaṃkaṃ raktayaṣṭikā
gandhāśca kuṣṭhatagarā tīkṣṇe jyotiṣmatī niśā

21.26

daśamūlamanohvālākṣāḥ śvetā phalatrayam
gandhadravyāṇi tīkṣṇāni gaṇo mūrdhavirecanaḥ

21.27

iṣīkādiṃ pañcakṛtvaḥ piṣṭairetaiḥ pralepayet
vartiraṃguṣṭhakasthūlā yathā syādvādaśāṃgulā

21.28

chāyāśuṣkāṃ vigarbhāṃ tāṃ sasnehāṃ samaye pibet
pibedyantrārpitaṃ dhūmaṃ sukhāsīnastriparyayam

21.29

ghrāk pibennāsayotkliṣṭe doṣe ghrāṇāśirogate
pidhāya chidramekaikaṃ bakreṇotkleśanāya ca

21.30

kaṇṭhage viparītaṃ syānmukhenaivodvamenna ca
yojyo na raktapittārtati mirodaramehiṣu

21.31

śirasyabhihate pāṇḍuroge jāgarite niśi
raktapittāndhyabādhiryatṛṇmūrchāmadamohakṛt

21.32

dhūmo'kāle'tipīto vā tatra śīto vidhirhitaḥ
kāsaḥ śvāsaḥ pīnaso visvaratvaṃ
pūtirgandhaḥ pāṇḍutā keśadoṣaḥ
karṇāsyākṣisrāvakaṇḍvartijāḍyaṃ
tandrā hidhmā dhūmapaṃ na spṛśanti

21.33

catuṣprakāro gaṇḍūṣaḥ snigdhaḥ śamanaśodhanau

21.34

ropaṇaśca trayastatra triṣu yojyāścalādiṣu
antyo vraṇaghnaḥ snigdho'tra svādvamlapaṭusādhitaiḥ

21.35

snehaissaṃśamanastiktakaṣāyamadhurauṣadhaiḥ
śodhanastiktakaṭvamlapaṭūṣṇaiḥ ropaṇaḥ punaḥ

21.36

kaṣāyatiktakaistatra snehakṣīramadhūdakam
śuktaṃ madyaṃ raso mūtraṃ dhānyāmlaṃ ca yathāyatham

21.37

kalkeryuktaṃ vipakkaṃ vā yathāsparśaṃ prayojayet
dantaharṣe dantacāle mukharoge ca vātike

21.38

sukhoṣṇamatha śītaṃ vā tilakalkodakaṃ hitam
kṣārakṣatoṣādāhādau sarpirdhāryaṃ payo'thavā

21.39

vaiśadyārthaṃ ropaṇārthaṃ tṛṣṇāśāntyai hitaṃ madhu
dhānyāmlamāsyavairasyamaladaurgandhyanāśanam

21.40

tadevālavaṇaṃ śītaṃ mukhaśoṣaharaṃ param
āśu kṣārāmbugaṇḍūṣo bhinatti śleṣmaṇaścayam

21.41

asañcāryo mukhe pūrṇe gaṇḍūṣaḥ kavalo'nyathā
kaphapūrṇāyatā yāvat dhāryo vā nāsikāsravāt

21.42

manyāśiraḥkarṇamukhākṣirogāḥ
prasekakaṇṭhāmayavaktraśoṣāḥ
hṛllāsatandrārucipīnasāśca
sādhyā viśeṣāt kavaḷagraheṇa

21.43

sarveṣāmakṣirogāṇāmādāvāścyotanaṃ hitam
ruktodakaṇḍūgharṣāmrudāharāganibarhaṇam

21.44

uṣṇaṃ vāte kaphe koṣṇaṃ tacchītaṃ raktapittayoḥ
unmīlite'kṣiṇa picunā vyaṅgulādavasecayet

21.45

daśadvādaśa vā bindūn kanīne raktaje punaḥ
śatavāraṃ pāṇitalagramitenāpi secayet

21.46

stanyakvāthādinā śuktau gṛhītena muhurmuhuḥ
atyuṣṇatīkṣṇaṃ rugrāgahṛṅnāśāyakṣirocanam

21.47

atiśītaṃ tu kurute nistodastambhavedanāḥ
netranāsāsyagān doṣān nirharennayanauṣadham

21.48

kaphe vāte koṣṇavāripluvaistailaiḥ pramārjayet
athāñjanaṃ śuddhatanaurnātramātrāśraye male

21.49

lekhanaṃ ropaṇaṃ dṛṣṭeḥ prasādanamiti tridhā
kalpayellekhanaṃ tatra kaṣāyāmlapaṭūṣaṇaiḥ

21.50

ropaṇaṃ tiktakairdravyaiḥ svāduśītaiḥ prasādanam
piṇḍo rasakriyā cūrṇastridhaivāñjanakalpanā

21.51

piṇḍasya tīkṣṇadravyasya mṛdudravyakṛtasya ca
hareṇumātraṃ dviguṇaṃ pramāṇaṃ bhavati kramāt

21.52

rasakriyāyāmapyāhurviḷaṅgaphalamātrakam
śalākāṃ dviguṇāṃ tīkṣṇe cūrṇe ca triguṇāṃ mṛdau

21.53

daśāṅgulā tanurmadhye śalākā mukuḷānanā
praśastā lekhane tāmrī ropaṇe kāḷalohajā

21.54

aṃgulī ca suvarṇotthā rūpyajā ca prasādhane
aśmano janma lohasya tata eva ca tīkṣṇatā

21.55

upaghāto'pi tenaiva tathā tejasya tejasaḥ
tejo'tisaṅgāndravane gavyākaṃ sanniṣīdati

21.56

prātaḥ sāyaṃ ca balavatsargātre'ñjayettadā
tīkṣṇāñjanaṃ tūṣṇakāle niśāyāmeva śasyate

21.57

tīkṣṇāñjanapratapte'kṣiṇa saumyaṃ pratyañjanaṃ hitam
datte'nunmīlayan dṛṣṭī cālayellakṣmaṇī punaḥ

21.58

apetauṣadhasaṃrambhe nirvṛtakaśanaṃ yadā
vyādhidopartu yogyābhiradbhiḥ prakṣālayetsukham

21.59

nāñjayedduḥkhitaṃ śuddhamaśitaṃ kṛtajāgaram
śrāntākṣaṃ śiraḥsnātaṃ pītadhūmaṃ surāturam

21.60

nayane tarpaṇaṃ yojyaṃ vātapittottare gade
kṛcchronmīlasirāharṣasirotpātatamo'rjune

21.61

syandamanthānyatāvātavātaparyayaśuklake
śuddhe'ṅge śirasi prātaḥ sāyaṃ vottānaśāyinaḥ

21.62

yavamāṣamayīṃ pālīṃ netrakośād bahisamām
dvyaṅgulocchāṃ dṛḍhāṃ kṛtvā yathāsvaṃ siddhamāvapet

21.63

sarpirnimīlite netre taptāmbupravilāyitam
naktāndhyavātatimirakṛcchrabodhādike vasām

21.64

āpakṣmagrādathonmeṣaṃ śanakaistasya kurvataḥ
mātrāṃ vigaṇayettatra vartmasandhisitāsite

21.65

dṛṣṭau ca kramaśo vyādhau śataṃ trīṇi ca pañca ca
śatāni sapta cāṣṭau ca daśa manye'nile daśa

21.66

pitte ṣaṭ svasthavṛtte ca valāse pañca dhārayet
kṛtvāpāṅge tato dvāraṃ snehaṃ pātre nigālayet

21.67

pibecca dhūmaṃ nekṣeta vyoma rūpaṃ ca bhāsuram
itthaṃ pratidinaṃ vāyo pitte tvekāntaraṃ kaphe

21.68

svasthe ca dvayantaraṃ dadyādātṛpteriti yojayet
tattadrogaśamaḥ svāsthyaṃ tṛpte'tṛpte viparyayaḥ

21.69

puṭapāko dṛgbalāya tarpaṇānantaraṃ hitaḥ
dṛgdaurbalye'nile pitte rakte svasthe prasādanaḥ

21.70

snehanaṃ payasā piṣṭairjīvanīyaiḥ prakalpayet
lekhanaṃ śaṅkhaphenāyastāmrasaindhavamastunā

21.71

madhuraissaghṛtaiḥ stanyakṣīrapiṣṭaiḥ prasādanam
ūrupuṅgavaṭāmbhojapatraiḥ snigdhādiṣu kramāt

21.72

veṣṭayitvā bheṣajānāṃ palaṃ piṇḍīkṛtaṃ punaḥ
mṛdā pralipya niśchidraṃ dhavadhanvanagomayaiḥ

21.73

paktvendhanairathāgnyābhe hṛtvā niṣpīḍya tadrasam
netre tarpaṇavaddadyācchataṃ dve trīṇi dhārayet

21.74

lekhanasnehanāntyeṣu koṣṇau pūrvau himo'paraḥ
dhūmapo'nte tayoreva yogāstatra tu tṛptivat

21.75

tarpaṇaṃ puṭapākaṃ vā nasyānā na yojayet
yāvantyahāni yuñjīta dvistato hitabhāgbhavet

21.76

sarvātmanā netrahitāya yatnaṃ
kurvīta nasyāñjanatarpaṇādyaiḥ
dṛṣṭiśca naṣṭā vividhaṃ jagacca
tamomayaṃ jāyata ekarūpam

Linked texts (11)