Hridayapriya 23: atha caturdaśo'dhyāyaḥ
Hṛdayapriyā 23
- Language
- Sanskrit
Contents
- 23.52 — 1 part
atha caturdaśo'dhyāyaḥ
23.1
sarvaśastrānuśastrāṇāṃ kṣāraḥ śreṣṭho bahūni yat
chedyabhedyādikarmāṇi kurute viṣameṣvapi
23.2
cūṣayanniva saṃrūḍhaṃ rogamunmūlayejjavāt
karma kṛtvā gatarujaḥ svayamevopaśāmyati
23.3
sa peyo'rśo'gnisādāśmagulmodaragarādiṣu
lepo vyaṅgamaśaśvitrabāhyārśaḥkuṣṭhasuptiṣu
23.4
bhagandarāpacīgranthiduṣṭanāḷīvraṇādiṣu
na tūbhayo'pi yoktavyaḥ pitte rakte cale bale
23.5
jvare'tisāre hṛnmūrdhnoroge pāṇḍvāmaye'rucau
timire kṛtasaṃśuddhau śvayathau sarvagātrage
23.6
bhīrugarbhiṇyṛtumatīprauḍhasaṅkalyoniṣu
ajīrṇe'nne śiśau vṛddhe dhamanīmarmasandhiṣu
23.7
taruṇāsthisirāsnāyusīvanagaḷanābhiṣu
deśe'lpamāṃse vṛṣaṇe meḍhre srotohṛdantare
23.8
vartmarogādṛte'kṣṇośca śītavarṣoṣṇadurdine
kāḷamuṣkakavandhyārkakadalīpārībhadrakān
23.9
aśvakarṇamahāvṛkṣapalāśāsphoṭavṛkṣakān
indravṛkṣārkapūtīkanaktamālāhnamārakaun
23.10
kākajaṅghāmapāmārgamatibandhyāṃstilatvakān
sārdrān samūlaśākhādīn khaṇḍaśaḥ parikalpitān
23.11
kośātakīścatasraśca śūke nāḷaṃ yavasya ca
nivāte nicayīkṛtya pṛthaktāni śilātale
23.12
prakṣipya muṣkakacaye sudhāśmāni ca dīpayet
tatastilānāṃ kutalairdagdhvāthau vigate pṛthak
23.13
kṛtvā sudhāśmanāṃ bhasma droṇantvitarabhasmanaḥ
muṣkakottaramādāya pratyekaṃ jalamūtrayoḥ
23.14
gāḷayedardhabhāreṇa mahatā vāsasā tataḥ
yāvat picchilaraktācchastīkṣṇo jātastadā ca tam
23.15
gṛhītvā kṣāraniṣyandaṃ pacellohyāṃ vighaṭṭayan
pacyamāne tatastasmiṃstatsudhābhasmaśarkarāḥ
23.16
śuktikhāraṃpakaśaṅkhanābhīścā''yasabhājane
kṛtvāgnivarṇaṃ bahuśaḥ kṣārotthe kuḍuvonmite
23.17
nirvāpya piṣṭvā tenaiva pratīvāpaṃ vinikṣipet
ślakṣṇaṃ śakṛddakṣaśikhigṛdhrakaṅkakapotajam
23.18
catuṣpātpakṣipitālamanohvālavaṇāni ca
paritassutarāṃ cāto darvyā tadavaghaṭṭayet
23.19
sabāṣpaiśca yadottiṣṭhed budbudairlehavat ghanaḥ
avatārya tadā śīto yavarāśāvadhomukhe
23.20
sthāpyo'yammadhyamakṣāro, natu piṣṭvā kṣipenmṛdau
nirvāpyāpanayet, tīkṣṇe pūrvavad gativāpanam
23.21
tathā lāṅgalikādantīcitrakātiviṣāvacāḥ
svarjikākanakakṣīrīhiṅgupūtīkapallavāḥ
23.22
tālapatrī viḍaṃ ceti saptarātrāt parantu saḥ
yojya,stīkṣṇo'nilaśleṣmamedojeṣvarbudādiṣu
23.23
madhyeṣvevveva madhyo,'nyaḥ pittāsragudjanmasu
balārthaṃ kṣīṇapānīye kṣārāṃḍu punarāvapet
23.24
nātitīkṣṇamṛduḥ ślakṣṇaḥ picchilaḥ śīghragassitaḥ
śikharī sukhanirvāpyo na viṣyandī na cātiruk
23.25
rogānurūpaṃ kṣārantu dadyādvaidyaśśalākayā
tatatāmavagāḍhatvaṃ vyādherālocya kalpayet
23.26
lepe tanutvaṃ ghanatāṃ tatatāñcāmayasya tu
sthānānnyūnaṃ mṛduṃ dadyādadhobhāge tu madhyamam
23.27
tīkṣṇaṃ madhyatribhāge ca tālapatraghano ghane
ghrāṇārbudādau sutanurmātrā dhāryā śataṃ dalam
23.28
kṣāraṃ pramārjanenānuparimṛjyā'vagamya ca
sudagdhaṃ ghṛtamadhvaktaṃ tat payomastukāñjikaiḥ
23.29
nirvāpayettatassājyaiḥ svāduśītaiḥ pradehayet
abhiṣyandīni yojyāni bhojyāni kledanāya ca
23.30
yadi ca sthiramūlatvāt kṣāradagdhaṃ na śīryate
dhānyāmlabījayaṣṭyāhṇatilairālepayettataḥ
23.31
tilakalkassamadhuko ghṛtākto vraṇaropaṇaḥ
pakvajambvasitaṃ samraṃ samyagdagdhe viparyaye
23.32
tāmratātoṭakaṇḍvāḍhyaṃ durddhaṃ tat punarddahet
atidagdhe sravedraktaṃ mūrcchādāhajvarādayaḥ
23.33
gude viśeṣādviṇmūtrasaṃrodho'tipravartanam
puṃstvopaghāto mṛtyurvā gudasya śatanād dhruvam
23.34
nāsāyāṃ nāsikāvaṃśadaraṇākuñcanodbhavaḥ
bhavecca viṣayājñānaṃ tadvacchrotrādikeṣvapi
23.35
viśeṣādatra seko'mlairlepo madhughṛtaṃ tilāḥ
vātapittaharā ceṣṭā sarvatra śiśirā kriyā
23.36
amlo hi śītaḥ sparśena kṣārastenopasaṃhitaḥ
yātyāśu svādutāṃ tasmādamlairnirvāpayettarām
23.37
agniḥ kṣārādapi śreṣṭhastaddagdhānāmasambhavāt
bheṣajakṣāraśastraiśca na siddhānāṃ prasādhanāt
23.38
tvaci māṃsasirāsnāyusandhyasthiṣu sa yojyate
maśāṅgalānimurdhārticarmakīlatilādiṣu
23.39
tvagdāho vartigodantasūryakāntaśarādibhiḥ
arśobhagandaragranthiduṣṭanāḷīvraṇādiṣu
23.40
māṃsadāho madhusnehajāmbavauṣṭhaguḷādibhiḥ
śliṣṭavartmanyasrukasrāvanīlyasamyagvyadhādiṣu
23.41
sirādidāhastaireva na dahet kṣāravāritān
antaraśalyāsṛjo bhinnakoṣṭhān bhūrivraṇāturān
23.42
sudagdhe ghṛtamadhvaktaṃ snigdhaśītaiḥ pradehayet
tasya liṅgaṃ sthite rakte śabdavallasikānvitam
23.43
pakvatālakapotābhaṃ surūḍhaṃ nātivedanam
pramādadagdhavatsarvaṃ durddhānyarthadagdhayoḥ
23.44
caturdhā tatra pluṣṭena saha pluṣṭasya lakṣaṇam
tvagvivarṇoṣyate'tyarthaṃ naca sphoṭasamudbhavaḥ
23.45
sasphoṭadāhatīvropaṃ durddagdhamatidāhataḥ
māṃsalambanasaṅkocadāhadhūpanavedanāḥ
23.46
sirādināśastṛṇmūrcchāvraṇagāmbhīryamṛtyavaḥ
pluṣṭasyāgnipratapanaṃ kāryamuṣṇaṃ ca bheṣajam
23.47
styāne'ṅge vedanātyarthaṃ vilīne mandatā rujaḥ
durdagdhe śītamuṣṇaṃ ca yuṃñjyādādau tato himam
23.48
samyagdagdhe tukāsīrīpalakṣagairikacandanaiḥ
limpetsājyāmṛtairūrdhvaṃ pittavidradhivat kriyā
23.49
atidagdhe drutaṃ kuryātsarvaṃ pittavisarpavat
snehadagdhe bhṛśataraṃ rūkṣaṃ tatra tu yojayet
23.50
bāhyāntarairbahuvidhairapi karmabhirye
sādhyā bhavanti na gudāṅkuradurvraṇādyāḥ
rogāstu te drutataraṃ drutamūlabaddhāḥ
kṣārāgnikarma bhidayaiva bhavanti sādhyāḥ
23.51
doṣaṃ dūṣyaṃ balaṃ kālaṃ deśāmagnivayaḥ
sattvaṃ sātmyamavasthāśca vīkṣya kuryāccikitsitam
23.52
snehaṃ svedaṃ vamiṃ rekaṃ vastiṃ kāthādikāṃśca vā
nasyādikamasṛṅmokṣaṃ kṣāraṃ cāgniṃ sukhapradam
23.52.p1
iti hṛdayapriyaṃ prathamakhaṇḍa kṣārāgnikalpo nāma caturdaśo'dhyāyaḥ
Linked texts (2)
- Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Vāgbhaṭasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit