Pramāṇa · Search · About · API

Hridayapriya 23: atha caturdaśo'dhyāyaḥ

Hṛdayapriyā 23

Language
Sanskrit

Contents

atha caturdaśo'dhyāyaḥ

23.1

sarvaśastrānuśastrāṇāṃ kṣāraḥ śreṣṭho bahūni yat
chedyabhedyādikarmāṇi kurute viṣameṣvapi

23.2

cūṣayanniva saṃrūḍhaṃ rogamunmūlayejjavāt
karma kṛtvā gatarujaḥ svayamevopaśāmyati

23.3

sa peyo'rśo'gnisādāśmagulmodaragarādiṣu
lepo vyaṅgamaśaśvitrabāhyārśaḥkuṣṭhasuptiṣu

23.4

bhagandarāpacīgranthiduṣṭanāḷīvraṇādiṣu
na tūbhayo'pi yoktavyaḥ pitte rakte cale bale

23.5

jvare'tisāre hṛnmūrdhnoroge pāṇḍvāmaye'rucau
timire kṛtasaṃśuddhau śvayathau sarvagātrage

23.6

bhīrugarbhiṇyṛtumatīprauḍhasaṅkalyoniṣu
ajīrṇe'nne śiśau vṛddhe dhamanīmarmasandhiṣu

23.7

taruṇāsthisirāsnāyusīvanagaḷanābhiṣu
deśe'lpamāṃse vṛṣaṇe meḍhre srotohṛdantare

23.8

vartmarogādṛte'kṣṇośca śītavarṣoṣṇadurdine
kāḷamuṣkakavandhyārkakadalīpārībhadrakān

23.9

aśvakarṇamahāvṛkṣapalāśāsphoṭavṛkṣakān
indravṛkṣārkapūtīkanaktamālāhnamārakaun

23.10

kākajaṅghāmapāmārgamatibandhyāṃstilatvakān
sārdrān samūlaśākhādīn khaṇḍaśaḥ parikalpitān

23.11

kośātakīścatasraśca śūke nāḷaṃ yavasya ca
nivāte nicayīkṛtya pṛthaktāni śilātale

23.12

prakṣipya muṣkakacaye sudhāśmāni ca dīpayet
tatastilānāṃ kutalairdagdhvāthau vigate pṛthak

23.13

kṛtvā sudhāśmanāṃ bhasma droṇantvitarabhasmanaḥ
muṣkakottaramādāya pratyekaṃ jalamūtrayoḥ

23.14

gāḷayedardhabhāreṇa mahatā vāsasā tataḥ
yāvat picchilaraktācchastīkṣṇo jātastadā ca tam

23.15

gṛhītvā kṣāraniṣyandaṃ pacellohyāṃ vighaṭṭayan
pacyamāne tatastasmiṃstatsudhābhasmaśarkarāḥ

23.16

śuktikhāraṃpakaśaṅkhanābhīścā''yasabhājane
kṛtvāgnivarṇaṃ bahuśaḥ kṣārotthe kuḍuvonmite

23.17

nirvāpya piṣṭvā tenaiva pratīvāpaṃ vinikṣipet
ślakṣṇaṃ śakṛddakṣaśikhigṛdhrakaṅkakapotajam

23.18

catuṣpātpakṣipitālamanohvālavaṇāni ca
paritassutarāṃ cāto darvyā tadavaghaṭṭayet

23.19

sabāṣpaiśca yadottiṣṭhed budbudairlehavat ghanaḥ
avatārya tadā śīto yavarāśāvadhomukhe

23.20

sthāpyo'yammadhyamakṣāro, natu piṣṭvā kṣipenmṛdau
nirvāpyāpanayet, tīkṣṇe pūrvavad gativāpanam

23.21

tathā lāṅgalikādantīcitrakātiviṣāvacāḥ
svarjikākanakakṣīrīhiṅgupūtīkapallavāḥ

23.22

tālapatrī viḍaṃ ceti saptarātrāt parantu saḥ
yojya,stīkṣṇo'nilaśleṣmamedojeṣvarbudādiṣu

23.23

madhyeṣvevveva madhyo,'nyaḥ pittāsragudjanmasu
balārthaṃ kṣīṇapānīye kṣārāṃḍu punarāvapet

23.24

nātitīkṣṇamṛduḥ ślakṣṇaḥ picchilaḥ śīghragassitaḥ
śikharī sukhanirvāpyo na viṣyandī na cātiruk

23.25

rogānurūpaṃ kṣārantu dadyādvaidyaśśalākayā
tatatāmavagāḍhatvaṃ vyādherālocya kalpayet

23.26

lepe tanutvaṃ ghanatāṃ tatatāñcāmayasya tu
sthānānnyūnaṃ mṛduṃ dadyādadhobhāge tu madhyamam

23.27

tīkṣṇaṃ madhyatribhāge ca tālapatraghano ghane
ghrāṇārbudādau sutanurmātrā dhāryā śataṃ dalam

23.28

kṣāraṃ pramārjanenānuparimṛjyā'vagamya ca
sudagdhaṃ ghṛtamadhvaktaṃ tat payomastukāñjikaiḥ

23.29

nirvāpayettatassājyaiḥ svāduśītaiḥ pradehayet
abhiṣyandīni yojyāni bhojyāni kledanāya ca

23.30

yadi ca sthiramūlatvāt kṣāradagdhaṃ na śīryate
dhānyāmlabījayaṣṭyāhṇatilairālepayettataḥ

23.31

tilakalkassamadhuko ghṛtākto vraṇaropaṇaḥ
pakvajambvasitaṃ samraṃ samyagdagdhe viparyaye

23.32

tāmratātoṭakaṇḍvāḍhyaṃ durddhaṃ tat punarddahet
atidagdhe sravedraktaṃ mūrcchādāhajvarādayaḥ

23.33

gude viśeṣādviṇmūtrasaṃrodho'tipravartanam
puṃstvopaghāto mṛtyurvā gudasya śatanād dhruvam

23.34

nāsāyāṃ nāsikāvaṃśadaraṇākuñcanodbhavaḥ
bhavecca viṣayājñānaṃ tadvacchrotrādikeṣvapi

23.35

viśeṣādatra seko'mlairlepo madhughṛtaṃ tilāḥ
vātapittaharā ceṣṭā sarvatra śiśirā kriyā

23.36

amlo hi śītaḥ sparśena kṣārastenopasaṃhitaḥ
yātyāśu svādutāṃ tasmādamlairnirvāpayettarām

23.37

agniḥ kṣārādapi śreṣṭhastaddagdhānāmasambhavāt
bheṣajakṣāraśastraiśca na siddhānāṃ prasādhanāt

23.38

tvaci māṃsasirāsnāyusandhyasthiṣu sa yojyate
maśāṅgalānimurdhārticarmakīlatilādiṣu

23.39

tvagdāho vartigodantasūryakāntaśarādibhiḥ
arśobhagandaragranthiduṣṭanāḷīvraṇādiṣu

23.40

māṃsadāho madhusnehajāmbavauṣṭhaguḷādibhiḥ
śliṣṭavartmanyasrukasrāvanīlyasamyagvyadhādiṣu

23.41

sirādidāhastaireva na dahet kṣāravāritān
antaraśalyāsṛjo bhinnakoṣṭhān bhūrivraṇāturān

23.42

sudagdhe ghṛtamadhvaktaṃ snigdhaśītaiḥ pradehayet
tasya liṅgaṃ sthite rakte śabdavallasikānvitam

23.43

pakvatālakapotābhaṃ surūḍhaṃ nātivedanam
pramādadagdhavatsarvaṃ durddhānyarthadagdhayoḥ

23.44

caturdhā tatra pluṣṭena saha pluṣṭasya lakṣaṇam
tvagvivarṇoṣyate'tyarthaṃ naca sphoṭasamudbhavaḥ

23.45

sasphoṭadāhatīvropaṃ durddagdhamatidāhataḥ
māṃsalambanasaṅkocadāhadhūpanavedanāḥ

23.46

sirādināśastṛṇmūrcchāvraṇagāmbhīryamṛtyavaḥ
pluṣṭasyāgnipratapanaṃ kāryamuṣṇaṃ ca bheṣajam

23.47

styāne'ṅge vedanātyarthaṃ vilīne mandatā rujaḥ
durdagdhe śītamuṣṇaṃ ca yuṃñjyādādau tato himam

23.48

samyagdagdhe tukāsīrīpalakṣagairikacandanaiḥ
limpetsājyāmṛtairūrdhvaṃ pittavidradhivat kriyā

23.49

atidagdhe drutaṃ kuryātsarvaṃ pittavisarpavat
snehadagdhe bhṛśataraṃ rūkṣaṃ tatra tu yojayet

23.50

bāhyāntarairbahuvidhairapi karmabhirye
sādhyā bhavanti na gudāṅkuradurvraṇādyāḥ
rogāstu te drutataraṃ drutamūlabaddhāḥ
kṣārāgnikarma bhidayaiva bhavanti sādhyāḥ

23.51

doṣaṃ dūṣyaṃ balaṃ kālaṃ deśāmagnivayaḥ
sattvaṃ sātmyamavasthāśca vīkṣya kuryāccikitsitam

23.52

snehaṃ svedaṃ vamiṃ rekaṃ vastiṃ kāthādikāṃśca vā
nasyādikamasṛṅmokṣaṃ kṣāraṃ cāgniṃ sukhapradam

23.52.p1

iti hṛdayapriyaṃ prathamakhaṇḍa kṣārāgnikalpo nāma caturdaśo'dhyāyaḥ

Linked texts (2)