Hridayapriya 24: atha pañcadaśo'dhyāyaḥ
Hṛdayapriyā 24
- Language
- Sanskrit
Contents
- 24.97 — 1 part
atha pañcadaśo'dhyāyaḥ
24.1
vastikṣārāgnikarmādau syādyantraṃ kṣiprasādhanam
anekarūpakāryatvādadyantrāṇi vividhāni ca
24.2
vastinetraṃ tu hemādidhātudārvasthiveṇujam
gopucchākāramacchidraṃ ślakṣṇaṃjuṃgulikāmukham
24.3
ūne'bde pañcapūrṇe'sminnāsaptabhyo'ṅgulāni ṣaṭ
saptame sapta tānyaṣṭau dvādaśe ṣoḍaśe nava
24.4
dvādaśaiva paraṃ viṃśādvīkṣya varṣāntareṣu ca
vayobalaśarīrāṇi pramāṇamabhivardhayet
24.5
svāṅguṣṭhena samaṃ mūle sthaulyenāgre kaniṣṭhayā
pūrṇe'bde'ṅgulamādāya tadardhārdhapravardhitam
24.6
tryaṅgulaṃ paramaṃ chidraṃ mūle'gre vahate tu yat
mudraṃ māṣaṃ kalāyaṃ tat klinnaṃ karkandhukaṃ kramāt
24.7
mūlacchidrapramāṇeṇa prānte ghaṭitakarṇikam
vartyāgre vihitaṃ mūle yathāsvaṃ vyaṅgulāntaram
24.8
karṇikādvitayaṃ netre kuryāttatra ca yojayet
ajāvimahiṣādīnāṃ vastimanyāṅgacarma vā
24.9
tanuṃ sudṛḍhamacchidraṃ sūtrabaddhaṃ susakriyam
tathaivottaravastau ca narāṇāṃ dvādaśāṅgulam
24.10
rogyaṅgulapramāṇeṇa kundavṛntopamaṃ dṛḍham
siddhārthakapraveśāgraṃ mūlamadhyasthakarṇikam
24.11
mṛduvastiṃsubaddhaṃ ca tadvat strīṇāṃ daśāṅgulam
kuryānmudgapraveśāgraṃ mūle taddviguṇaṃ matam
24.12
apatyamārge yojyaṃ syādyantrāmaṃ caturaṅgulam
vyaṅgulaṃ mūtrasaraṇī bālānāntvekamaṅgulam
24.13
vastinetrasamadravyaṃ trikośaṃ kārayedṛjum
mūlāgre'ṅguṣṭhakolāsthipraveśaṃ dhūmanetrakam
24.14
tīkṣṇasnehanamadhyeṣu trīṇi catvāri pañca ca
aṅgulānāṃ kramāt pātuḥ pramāṇenāṣṭakāni tat
24.15
nasye tu dvimukhā nāḷī kaḷāyasyā ṣaḍaṅgulā
hemādidhātubhiḥ kāryā nāḷī mūtrapravartinī
24.16
ṣoḍaśāṅguladīrghā sā vakrāgre caturaṅgule
mudvṛttā dalacchidrā śalākākrāntamūlakhā
24.17
agrapārśve sūkṣmarandhrā puṃsāṃ strīṇāṃ tu dairghyataḥ
aṣṭāṅgulā dhanurvakrā sthaulyena dviguṇā tathā
24.18
daśāṅgulārdhanāhā ca vyekacchidrā tayā gaḷe
potthakīśuṇḍikādīnāṃ darśanaṃ karma ceṣyate
24.19
arśasāṃ gostanākāraṃ yantrakaṃ caturaṅgulam
nāhe pañcāṅgulaṃ puṃsāṃ pramadānāṃ ṣaḍaṅgulam
24.20
dvicchidraṃ darśane vyādherekacchidraṃ tu karmaṇi
madhye'syatryaṅgulacchidramaṅguṣṭhodarasammatam
24.21
ardhāṅgulocchritodbhūtakarṇikaṃ ca tadūrdhvataḥ
śamyākhyantādṛgacchidraṃ yantraṃmarvāprapīḍane
24.22
sarvathāpanayedoṣaṃ chidrādūrdhvaṃ prapannarai
ghrāṇārbudārśasāmekacchidrā nālyaṅguladvayā
24.23
pradeśinīparīṇāhā syāttu bhagandarayantrakam
aṅgulītrāṇakaṃ dāntaṃ vārkṣaṃ vā caturaṅgulam
24.24
dvicchidraṃ gostanākāraṃ tadvat picunā savam
yonivraṇekṣaṇaṃ tadvad dvimukhaṃ ṣoḍaśāṅgulam
24.25
mudrābaddhaṃ caturbhittamambhojamukulānanam
catuśśalākābhākrāntammūle tadvikasanmukhaṃ
24.26
yantre nālīvraṇābhyaṅgakṣālanāya ṣaḍaṅgule :
vastiyantrākṛtī mūle mukhe'ṅguṣṭhakaḷāyate
24.27
agrato'karṇike mūle nibaddhamṛducarmaṇī
dvidvārā nalikā picchanalikā vā dakodare
24.28
tryaṅgulāsyaṃ bhavecchṛṅgaṃ cūpaṇe'ṣṭādaśāṅgulam
agre siddhārthakacchidraṃ sunaddhaṃ cūcukākṛti
24.29
syādū dvādaśāṅgulo'lāvurnāhe tvaṣṭādaśāṅgulaḥ
caturatryaṅgulavṛttāsyo dīpto'ntaḥśleṣmaraktahṛt
24.30
tadvat ghaṭī hitā gunmavilayonnamane ca sā
śalākā vividhākārāḥ syuḥ prayogasukhāvahāḥ
24.31
eṣaṇe vṛttavadanā dīryeṇāṣṭāṅgulā punaḥ
syānmasūradalāsyā ca śodhanāya navāṅgulā
24.32
śaṅkavaṣṣaḍabhau teṣāṃ ṣoḍaśadvādaśāṅgulau
vyūhane'hiphaṇāvakrau dvau dvādaśadaśāṅgulau
24.33
cālane śarapuṅkhāsyāvāhārye vaḷiśākṛtī
nato'gre śaṅkunā tulyo garbhaśaṅkuriti smṛtaḥ
24.34
aṣṭādaśāṅgulastena mūḍhagarbhaṃ haret striyāḥ
aśmaryāharaṇe sarpaphaṇāvadvakramagrataḥ
24.35
karṇaśodhanamaśvatthapatraprāntaṃ suvānanam
kārpāsavihitoṣṇīṣāśśalākāḥ syuḥ pramārjane
24.36
añjanārthaṃ tathānyāśca kṣārāgnyādau natānanāḥ
kolāsthidalatulyāsyā nāsārśo'rbudadāhakṛt
24.37
dvimukhī liṅganāśe tu tāntrī kuravakānanā
saṃdaṃśo mūlabaddhaḥ syād dvidaḷo vivṛtānanaḥ
24.38
ṣaḍaṅgulo nirharaṇe sūkṣmaśalyopapakṣmaṇām
vidyātsvastikayantrāṇi kaṅkācāsyasamāni ca
24.39
kauṭilyārjavadairghyādyāveṣāṃ sādhyaṃ niyāmakam
daśāṅgulaḥ pradaṃśaḥ syānna teṣāṃ vivṛtānanaḥ
24.40
saṃvṛtāsyo'parastābhyāṃ dantān śalyāni cāharet
mucuṭī sūkṣmadantarjūrmule rucakabhūṣaṇā
24.41
gambhīravraṇamāṃsādicchinnaśiṣṭārthaṃ caitayā
rucakāgraṃ garbhahṛtau dviguṇadvādaśāṅgulam
24.42
daśāṅgulaṃ paraṃ kīlāt vakraṃ vṛścikaśṛṅgavat
anuyantrāṇyaśmarajjuhastapādanakhādi ca
24.43
śastrāṇi roṣavāhīni sugrahāṇi ca kārayet
svonmānāṃṣṭāṃśakaphalānyabhidhānākṛtīni ca
24.44
ṣaḍaṅgulāni prāyeṇa dairdhyāttīkṣṇodbhavāni ca
maṇḍalāgraṃ phale teṣāṃ tarjanyantarnakhākṛti
24.45
lekhane chedane yogyaṃ potthakīśuṇḍikādiṣu
vṛddhipatraṃ kṣurākāraṃ chedabhedanapāṭane
24.46
ṛjvagramunnate śophe nimne pṛṣṭanatāgrakam
utpalādhyardhadhārākhye dīrghahasvānane tathā
24.47
sarpāsyaṃ ghrāṇakarṇārśicchedane'rdhāṅgulaṃ phale
phale'dhyardhāṅgulaṃ yojyaṃ syāt sirodarayorvyadhe
24.48
vrīhivaktraṃ kuṭhāryardhāṅgulagodaśanānanam
tayordhvadaṇḍayā vidhyeduparyyasthāṃ sthitāṃ sirām
24.49
mudrikānirgatamukhaṃ phale tvardhāṅgulāyatam
yogato vṛddhipatreṇa samamaṅguliśastrakam
24.50
tat pradeśinyagraparvapramāṇārpitamudrikam
sūtrabaddhaṃ galasrotārogocchedanābhedane
24.51
grahaṇe śuṇḍikārmāderbaḷiśastu natānanaḥ
chede'strāṃ kharapatrantu sūkṣmadantaṃ daśāṃgulam
24.52
ukteṣu ca yathāyogyaṃ kuryātsatsarubandhanam
snāyusūtrakacacchede kartarī ca navāṅgulā
24.53
vakrarjudhāraṃ dvimukhaṃ nakhaśastraṃ navāṅgulam
sūkṣmaśalyoddhṛticchedabhedapracchānalekhane
24.54
ekadhāraṃ catuṣkoṇaṃ pravṛddhākṛti caikataḥ
dantaśodhanakaṃ tena śodhayeddantaśarkarāḥ
24.55
sūcī trikoṇā succhidrā māṃsalāṅgeṣu sīvane
dhanurvakrā punastvanyā pakvāmāśayamarmasu
24.56
ṛjuvṛttātmikānyatra tryastrā triyaṅgulāyatā
kūrco vṛttaikapīṭhasthasūcyaṣṭakavinirmitaḥ
24.57
sa yojyo nīlikāvyaṅgakeśaśātanakuṭṭane
ardhāṅgulamukhodvṛttairaṣṭābhiḥ kaṇṭakaiḥ khajaḥ
24.58
pāṇibhyāṃ mathyamānena ghrāṇāttena haredasṛk
ārā'rddhāṅgulavṛttāsyā tatpraveśā tadūrdhvataḥ
24.59
caturaśrā tayā vidhyecchophaṃ pakvāmasaṃśaye
sadā dvitrāṇi gṛhṇīyādyantraśastrāṇi karmavit
24.60
anuyantrāṇi ca nakhakṣārāgnyādīni cintayet
uktaṃ pūrvoktarītyaivamanyānyapi yathocitam
24.61
kuryādupaiye niyamo nopāyānāmihāsti yat
ataḥ paraṃ śastrakarma pakke śophe pradarśyate
24.62
śopho'lparuk savarṇaśca sānau rakṣyaḥ sapākataḥ
suśītalepasekāsṛṅmokṣasaṃśodhanādibhiḥ
24.63
pacyamāno vivarṇastu rāgatīdajvarānvitaḥ
dāhoṣāspṛśyatātṛṣṇānidrāhānyarucipradaḥ
24.64
pakke'lpā vedanā kaṇḍūḥ pāṇḍutā valisaṃbhavaḥ
nāmo'nteṣūnnatirmadhye spṛṣṭe pūyaprasarpaṇam
24.65
śūlaṃ narte'nilāddāhaḥ pittācchophaḥ kaphodayāt
rāgo raktācca pākaḥ syādato doṣaissaśoṇitaiḥ
24.66
atipakke romabhaṅgaḥ śyāvatā mṛdutā tvaci
kaphajeṣu tu śopheṣu gambhīraṃ pākametyasṛk
24.67
pakvaliṅgaṃ tato'spaṣṭaṃ yatra syācchītaśophatā
tvaksārvaṇyaṃ rujo'lpatvaṃ ghanasparśatvamaśmavat
24.68
raktapākamiti brūyāttaṃ prājño muktasaṃśayaḥ
balinaḥ pāṭayedāśu marmasandhyādi varjayan
24.69
āmacchede sirāvyāpadatyasrasrāvavedanāḥ
atipakko dahecchophassirāsnāvyasṛgāmiṣam
24.70
tasmādāmaṃ na hi chindyāt pakvaṃ naiva tyajed budhaḥ
prāk śastrakarmaṇaśceṣṭaṃ bhojayedannamāturam
24.71
madyapaṃ pāyayenmadyaṃ tīkṣṇamajñāpakaṃ rujām
anyatra mūḍhagarbhāśmamukharogodarāturāt
24.72
athāhatopakaraṇaṃ vaidyaḥ prāṅmukhamāturam
sammukho yantrayitvā tu nyasenmarmāṇi varjayan
24.73
anulomaṃ suniścitaṃ śastramāpūyadarśanāt
sakṛdevāharettacca pāke tu sumahatyapi
24.74
pāṭayeccāṅgulaṃ samyagdvyaṅgulantryaṅgalāntaram
eṣitvā samyageṣiṇyā paritaḥ sunirūpitam
24.75
aṅgulīvālanāḷairvā yathādoṣaṃ yathāśayam
yato gatāṃ gatiṃ vidyādutsaṅgo yatra yatra ca
24.76
tatra tatra vraṇaṃ kuryātsuvibhaktaṃ nirāśayam
āyataṃ ca viśālaṃ ca yathā doṣo na tiṣṭhati
24.77
śauryamāśukriyā tīkṣṇaṃ śastramasvedavepathū
asammohaśca vaidyasya śastrakarmāṇi śasyate
24.78
tiryak chindyāllalāṭabhrūdantaveṣṭakajatrūṇi
kukṣikakṣākṣikūṭoṣṭhakapolagaḷavaṃkaṣaṇe
24.79
anyatra chedanāttiryak sirāsnāyuvipāṭanam
śastre'vacārite vāgbhiśśītāmbhobhiśca rogiṇam
24.80
āśvāsya paritoṅgulyā pratipīḍya vraṇaṃ tataḥ
kṣāḷayitvā kaṣāyeṇa plotenāmbho'panīya ca
24.81
gulgulvagarusiddhārthahiṅgusarjarasānvitaiḥ
dhūpayet paṭuṣaḍgranthānimvapatrairghṛtāplutaiḥ
24.82
tilakalkājyamadhubhiryathāsvaṃ bheṣajena ca
digdhāṃ varti tato dadyāccailairevācchādayecca tām
24.83
ghṛtāktaissaktubhiścordhvaṃ ghanāṅkavālikāṃ tataḥ
nidhāya yuktyā badhnīyāt paṭṭena susamāhitaḥ
24.84
prakṣāḷanādi divase dvitīye karma nācaret
tṛtīyehni punaḥ kuryād vraṇe karma ca pūrvavat
24.85
sapūtimāṃse sotsaṅge sagattau pūyapūrite
vraṇe vikeśikāntasthā śodhayecchīghraśodhinī
24.86
tataḥ snehavidhānoktaṃ tasyācāraṃ samādiśet
kṣīrekṣuvikṛtīramlapaḍukaṭvvāsavaṃ tyajet
24.87
strīdarśanādinā śuklaṃ calitaṃ saṅgadoṣadam
vraṇe śvayathurāyāsāt sa ca rāgaśca jāgarāt
24.88
tau ca ruk ca divāsvāpāt te ca mṛtyuśca maithunāt
yavaṣaṣṭikagodhūmatuvarīcaṇamudgakam
24.89
bālamūlakavārtākajīvantīsuniṣaṇṇakam
kāravellakakarkoṭapaṭolakaḍukāphalam
24.90
saindhavaṃ dāḍimaṃ dhātrī ghṛtaṃ taptahimaṃ jalam
aśītaṃ jīrṇaśālyannaṃ vihitaṃ pathyabhojane
24.91
sadyaḥ sadyovraṇān sīvyedvivṛtānabhighātajān
pralambimāṃsaṃ vicchinnaṃ calāsthyādi niveśya ca
24.92
sthite rakte śanaissuṣṭhu romādīnapanīya ca
sāntvayitvā''turaṃdigdhe vraṇe madhughṛtadrutaiḥ
24.93
añjanakṣaumajamaṣīphalinīlodhrayaṣṭibhiḥ
vraṇaṃ niśśoṇitoṣṭhaṃ tu likhitvā jātaśoṇitam
24.94
sīvyedraktaṃ hi sandhānaṃ viddhe bandhādi pūrvavat
yathāṅgaṃ suniviṣṭaṃ syāttathā bandhaṃprakalpayet
24.95
badhnīyād gāḍhamūrusphikkakṣāvaṃkṣaṇamūrdhasu
mukhoraḥpārśva jaṭharameḍhramuṣkādike samam
24.96
ślathaṃ netre sandhiṣu ca tadvadvaṃ kaphavātaje
bandhaḥ śīte vasante ca mokṣaṇīyastryahāt tryahāt
24.97
sāyaṃprātastato mokṣo grīṣme śaradi ceṣyate
vraṇakriyāṃ samālocya cikitseca yathāyatham
24.97.p1
iti hṛdayapriye prathamakhaṇḍe yantraśastrādikalpo
Linked texts (1)
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit