Pramāṇa · Search · About · API

Hridayapriya 24: atha pañcadaśo'dhyāyaḥ

Hṛdayapriyā 24

Language
Sanskrit

Contents

atha pañcadaśo'dhyāyaḥ

24.1

vastikṣārāgnikarmādau syādyantraṃ kṣiprasādhanam
anekarūpakāryatvādadyantrāṇi vividhāni ca

24.2

vastinetraṃ tu hemādidhātudārvasthiveṇujam
gopucchākāramacchidraṃ ślakṣṇaṃjuṃgulikāmukham

24.3

ūne'bde pañcapūrṇe'sminnāsaptabhyo'ṅgulāni ṣaṭ
saptame sapta tānyaṣṭau dvādaśe ṣoḍaśe nava

24.4

dvādaśaiva paraṃ viṃśādvīkṣya varṣāntareṣu ca
vayobalaśarīrāṇi pramāṇamabhivardhayet

24.5

svāṅguṣṭhena samaṃ mūle sthaulyenāgre kaniṣṭhayā
pūrṇe'bde'ṅgulamādāya tadardhārdhapravardhitam

24.6

tryaṅgulaṃ paramaṃ chidraṃ mūle'gre vahate tu yat
mudraṃ māṣaṃ kalāyaṃ tat klinnaṃ karkandhukaṃ kramāt

24.7

mūlacchidrapramāṇeṇa prānte ghaṭitakarṇikam
vartyāgre vihitaṃ mūle yathāsvaṃ vyaṅgulāntaram

24.8

karṇikādvitayaṃ netre kuryāttatra ca yojayet
ajāvimahiṣādīnāṃ vastimanyāṅgacarma vā

24.9

tanuṃ sudṛḍhamacchidraṃ sūtrabaddhaṃ susakriyam
tathaivottaravastau ca narāṇāṃ dvādaśāṅgulam

24.10

rogyaṅgulapramāṇeṇa kundavṛntopamaṃ dṛḍham
siddhārthakapraveśāgraṃ mūlamadhyasthakarṇikam

24.11

mṛduvastiṃsubaddhaṃ ca tadvat strīṇāṃ daśāṅgulam
kuryānmudgapraveśāgraṃ mūle taddviguṇaṃ matam

24.12

apatyamārge yojyaṃ syādyantrāmaṃ caturaṅgulam
vyaṅgulaṃ mūtrasaraṇī bālānāntvekamaṅgulam

24.13

vastinetrasamadravyaṃ trikośaṃ kārayedṛjum
mūlāgre'ṅguṣṭhakolāsthipraveśaṃ dhūmanetrakam

24.14

tīkṣṇasnehanamadhyeṣu trīṇi catvāri pañca ca
aṅgulānāṃ kramāt pātuḥ pramāṇenāṣṭakāni tat

24.15

nasye tu dvimukhā nāḷī kaḷāyasyā ṣaḍaṅgulā
hemādidhātubhiḥ kāryā nāḷī mūtrapravartinī

24.16

ṣoḍaśāṅguladīrghā sā vakrāgre caturaṅgule
mudvṛttā dalacchidrā śalākākrāntamūlakhā

24.17

agrapārśve sūkṣmarandhrā puṃsāṃ strīṇāṃ tu dairghyataḥ
aṣṭāṅgulā dhanurvakrā sthaulyena dviguṇā tathā

24.18

daśāṅgulārdhanāhā ca vyekacchidrā tayā gaḷe
potthakīśuṇḍikādīnāṃ darśanaṃ karma ceṣyate

24.19

arśasāṃ gostanākāraṃ yantrakaṃ caturaṅgulam
nāhe pañcāṅgulaṃ puṃsāṃ pramadānāṃ ṣaḍaṅgulam

24.20

dvicchidraṃ darśane vyādherekacchidraṃ tu karmaṇi
madhye'syatryaṅgulacchidramaṅguṣṭhodarasammatam

24.21

ardhāṅgulocchritodbhūtakarṇikaṃ ca tadūrdhvataḥ
śamyākhyantādṛgacchidraṃ yantraṃmarvāprapīḍane

24.22

sarvathāpanayedoṣaṃ chidrādūrdhvaṃ prapannarai
ghrāṇārbudārśasāmekacchidrā nālyaṅguladvayā

24.23

pradeśinīparīṇāhā syāttu bhagandarayantrakam
aṅgulītrāṇakaṃ dāntaṃ vārkṣaṃ vā caturaṅgulam

24.24

dvicchidraṃ gostanākāraṃ tadvat picunā savam
yonivraṇekṣaṇaṃ tadvad dvimukhaṃ ṣoḍaśāṅgulam

24.25

mudrābaddhaṃ caturbhittamambhojamukulānanam
catuśśalākābhākrāntammūle tadvikasanmukhaṃ

24.26

yantre nālīvraṇābhyaṅgakṣālanāya ṣaḍaṅgule :
vastiyantrākṛtī mūle mukhe'ṅguṣṭhakaḷāyate

24.27

agrato'karṇike mūle nibaddhamṛducarmaṇī
dvidvārā nalikā picchanalikā vā dakodare

24.28

tryaṅgulāsyaṃ bhavecchṛṅgaṃ cūpaṇe'ṣṭādaśāṅgulam
agre siddhārthakacchidraṃ sunaddhaṃ cūcukākṛti

24.29

syādū dvādaśāṅgulo'lāvurnāhe tvaṣṭādaśāṅgulaḥ
caturatryaṅgulavṛttāsyo dīpto'ntaḥśleṣmaraktahṛt

24.30

tadvat ghaṭī hitā gunmavilayonnamane ca sā
śalākā vividhākārāḥ syuḥ prayogasukhāvahāḥ

24.31

eṣaṇe vṛttavadanā dīryeṇāṣṭāṅgulā punaḥ
syānmasūradalāsyā ca śodhanāya navāṅgulā

24.32

śaṅkavaṣṣaḍabhau teṣāṃ ṣoḍaśadvādaśāṅgulau
vyūhane'hiphaṇāvakrau dvau dvādaśadaśāṅgulau

24.33

cālane śarapuṅkhāsyāvāhārye vaḷiśākṛtī
nato'gre śaṅkunā tulyo garbhaśaṅkuriti smṛtaḥ

24.34

aṣṭādaśāṅgulastena mūḍhagarbhaṃ haret striyāḥ
aśmaryāharaṇe sarpaphaṇāvadvakramagrataḥ

24.35

karṇaśodhanamaśvatthapatraprāntaṃ suvānanam
kārpāsavihitoṣṇīṣāśśalākāḥ syuḥ pramārjane

24.36

añjanārthaṃ tathānyāśca kṣārāgnyādau natānanāḥ
kolāsthidalatulyāsyā nāsārśo'rbudadāhakṛt

24.37

dvimukhī liṅganāśe tu tāntrī kuravakānanā
saṃdaṃśo mūlabaddhaḥ syād dvidaḷo vivṛtānanaḥ

24.38

ṣaḍaṅgulo nirharaṇe sūkṣmaśalyopapakṣmaṇām
vidyātsvastikayantrāṇi kaṅkācāsyasamāni ca

24.39

kauṭilyārjavadairghyādyāveṣāṃ sādhyaṃ niyāmakam
daśāṅgulaḥ pradaṃśaḥ syānna teṣāṃ vivṛtānanaḥ

24.40

saṃvṛtāsyo'parastābhyāṃ dantān śalyāni cāharet
mucuṭī sūkṣmadantarjūrmule rucakabhūṣaṇā

24.41

gambhīravraṇamāṃsādicchinnaśiṣṭārthaṃ caitayā
rucakāgraṃ garbhahṛtau dviguṇadvādaśāṅgulam

24.42

daśāṅgulaṃ paraṃ kīlāt vakraṃ vṛścikaśṛṅgavat
anuyantrāṇyaśmarajjuhastapādanakhādi ca

24.43

śastrāṇi roṣavāhīni sugrahāṇi ca kārayet
svonmānāṃṣṭāṃśakaphalānyabhidhānākṛtīni ca

24.44

ṣaḍaṅgulāni prāyeṇa dairdhyāttīkṣṇodbhavāni ca
maṇḍalāgraṃ phale teṣāṃ tarjanyantarnakhākṛti

24.45

lekhane chedane yogyaṃ potthakīśuṇḍikādiṣu
vṛddhipatraṃ kṣurākāraṃ chedabhedanapāṭane

24.46

ṛjvagramunnate śophe nimne pṛṣṭanatāgrakam
utpalādhyardhadhārākhye dīrghahasvānane tathā

24.47

sarpāsyaṃ ghrāṇakarṇārśicchedane'rdhāṅgulaṃ phale
phale'dhyardhāṅgulaṃ yojyaṃ syāt sirodarayorvyadhe

24.48

vrīhivaktraṃ kuṭhāryardhāṅgulagodaśanānanam
tayordhvadaṇḍayā vidhyeduparyyasthāṃ sthitāṃ sirām

24.49

mudrikānirgatamukhaṃ phale tvardhāṅgulāyatam
yogato vṛddhipatreṇa samamaṅguliśastrakam

24.50

tat pradeśinyagraparvapramāṇārpitamudrikam
sūtrabaddhaṃ galasrotārogocchedanābhedane

24.51

grahaṇe śuṇḍikārmāderbaḷiśastu natānanaḥ
chede'strāṃ kharapatrantu sūkṣmadantaṃ daśāṃgulam

24.52

ukteṣu ca yathāyogyaṃ kuryātsatsarubandhanam
snāyusūtrakacacchede kartarī ca navāṅgulā

24.53

vakrarjudhāraṃ dvimukhaṃ nakhaśastraṃ navāṅgulam
sūkṣmaśalyoddhṛticchedabhedapracchānalekhane

24.54

ekadhāraṃ catuṣkoṇaṃ pravṛddhākṛti caikataḥ
dantaśodhanakaṃ tena śodhayeddantaśarkarāḥ

24.55

sūcī trikoṇā succhidrā māṃsalāṅgeṣu sīvane
dhanurvakrā punastvanyā pakvāmāśayamarmasu

24.56

ṛjuvṛttātmikānyatra tryastrā triyaṅgulāyatā
kūrco vṛttaikapīṭhasthasūcyaṣṭakavinirmitaḥ

24.57

sa yojyo nīlikāvyaṅgakeśaśātanakuṭṭane
ardhāṅgulamukhodvṛttairaṣṭābhiḥ kaṇṭakaiḥ khajaḥ

24.58

pāṇibhyāṃ mathyamānena ghrāṇāttena haredasṛk
ārā'rddhāṅgulavṛttāsyā tatpraveśā tadūrdhvataḥ

24.59

caturaśrā tayā vidhyecchophaṃ pakvāmasaṃśaye
sadā dvitrāṇi gṛhṇīyādyantraśastrāṇi karmavit

24.60

anuyantrāṇi ca nakhakṣārāgnyādīni cintayet
uktaṃ pūrvoktarītyaivamanyānyapi yathocitam

24.61

kuryādupaiye niyamo nopāyānāmihāsti yat
ataḥ paraṃ śastrakarma pakke śophe pradarśyate

24.62

śopho'lparuk savarṇaśca sānau rakṣyaḥ sapākataḥ
suśītalepasekāsṛṅmokṣasaṃśodhanādibhiḥ

24.63

pacyamāno vivarṇastu rāgatīdajvarānvitaḥ
dāhoṣāspṛśyatātṛṣṇānidrāhānyarucipradaḥ

24.64

pakke'lpā vedanā kaṇḍūḥ pāṇḍutā valisaṃbhavaḥ
nāmo'nteṣūnnatirmadhye spṛṣṭe pūyaprasarpaṇam

24.65

śūlaṃ narte'nilāddāhaḥ pittācchophaḥ kaphodayāt
rāgo raktācca pākaḥ syādato doṣaissaśoṇitaiḥ

24.66

atipakke romabhaṅgaḥ śyāvatā mṛdutā tvaci
kaphajeṣu tu śopheṣu gambhīraṃ pākametyasṛk

24.67

pakvaliṅgaṃ tato'spaṣṭaṃ yatra syācchītaśophatā
tvaksārvaṇyaṃ rujo'lpatvaṃ ghanasparśatvamaśmavat

24.68

raktapākamiti brūyāttaṃ prājño muktasaṃśayaḥ
balinaḥ pāṭayedāśu marmasandhyādi varjayan

24.69

āmacchede sirāvyāpadatyasrasrāvavedanāḥ
atipakko dahecchophassirāsnāvyasṛgāmiṣam

24.70

tasmādāmaṃ na hi chindyāt pakvaṃ naiva tyajed budhaḥ
prāk śastrakarmaṇaśceṣṭaṃ bhojayedannamāturam

24.71

madyapaṃ pāyayenmadyaṃ tīkṣṇamajñāpakaṃ rujām
anyatra mūḍhagarbhāśmamukharogodarāturāt

24.72

athāhatopakaraṇaṃ vaidyaḥ prāṅmukhamāturam
sammukho yantrayitvā tu nyasenmarmāṇi varjayan

24.73

anulomaṃ suniścitaṃ śastramāpūyadarśanāt
sakṛdevāharettacca pāke tu sumahatyapi

24.74

pāṭayeccāṅgulaṃ samyagdvyaṅgulantryaṅgalāntaram
eṣitvā samyageṣiṇyā paritaḥ sunirūpitam

24.75

aṅgulīvālanāḷairvā yathādoṣaṃ yathāśayam
yato gatāṃ gatiṃ vidyādutsaṅgo yatra yatra ca

24.76

tatra tatra vraṇaṃ kuryātsuvibhaktaṃ nirāśayam
āyataṃ ca viśālaṃ ca yathā doṣo na tiṣṭhati

24.77

śauryamāśukriyā tīkṣṇaṃ śastramasvedavepathū
asammohaśca vaidyasya śastrakarmāṇi śasyate

24.78

tiryak chindyāllalāṭabhrūdantaveṣṭakajatrūṇi
kukṣikakṣākṣikūṭoṣṭhakapolagaḷavaṃkaṣaṇe

24.79

anyatra chedanāttiryak sirāsnāyuvipāṭanam
śastre'vacārite vāgbhiśśītāmbhobhiśca rogiṇam

24.80

āśvāsya paritoṅgulyā pratipīḍya vraṇaṃ tataḥ
kṣāḷayitvā kaṣāyeṇa plotenāmbho'panīya ca

24.81

gulgulvagarusiddhārthahiṅgusarjarasānvitaiḥ
dhūpayet paṭuṣaḍgranthānimvapatrairghṛtāplutaiḥ

24.82

tilakalkājyamadhubhiryathāsvaṃ bheṣajena ca
digdhāṃ varti tato dadyāccailairevācchādayecca tām

24.83

ghṛtāktaissaktubhiścordhvaṃ ghanāṅkavālikāṃ tataḥ
nidhāya yuktyā badhnīyāt paṭṭena susamāhitaḥ

24.84

prakṣāḷanādi divase dvitīye karma nācaret
tṛtīyehni punaḥ kuryād vraṇe karma ca pūrvavat

24.85

sapūtimāṃse sotsaṅge sagattau pūyapūrite
vraṇe vikeśikāntasthā śodhayecchīghraśodhinī

24.86

tataḥ snehavidhānoktaṃ tasyācāraṃ samādiśet
kṣīrekṣuvikṛtīramlapaḍukaṭvvāsavaṃ tyajet

24.87

strīdarśanādinā śuklaṃ calitaṃ saṅgadoṣadam
vraṇe śvayathurāyāsāt sa ca rāgaśca jāgarāt

24.88

tau ca ruk ca divāsvāpāt te ca mṛtyuśca maithunāt
yavaṣaṣṭikagodhūmatuvarīcaṇamudgakam

24.89

bālamūlakavārtākajīvantīsuniṣaṇṇakam
kāravellakakarkoṭapaṭolakaḍukāphalam

24.90

saindhavaṃ dāḍimaṃ dhātrī ghṛtaṃ taptahimaṃ jalam
aśītaṃ jīrṇaśālyannaṃ vihitaṃ pathyabhojane

24.91

sadyaḥ sadyovraṇān sīvyedvivṛtānabhighātajān
pralambimāṃsaṃ vicchinnaṃ calāsthyādi niveśya ca

24.92

sthite rakte śanaissuṣṭhu romādīnapanīya ca
sāntvayitvā''turaṃdigdhe vraṇe madhughṛtadrutaiḥ

24.93

añjanakṣaumajamaṣīphalinīlodhrayaṣṭibhiḥ
vraṇaṃ niśśoṇitoṣṭhaṃ tu likhitvā jātaśoṇitam

24.94

sīvyedraktaṃ hi sandhānaṃ viddhe bandhādi pūrvavat
yathāṅgaṃ suniviṣṭaṃ syāttathā bandhaṃprakalpayet

24.95

badhnīyād gāḍhamūrusphikkakṣāvaṃkṣaṇamūrdhasu
mukhoraḥpārśva jaṭharameḍhramuṣkādike samam

24.96

ślathaṃ netre sandhiṣu ca tadvadvaṃ kaphavātaje
bandhaḥ śīte vasante ca mokṣaṇīyastryahāt tryahāt

24.97

sāyaṃprātastato mokṣo grīṣme śaradi ceṣyate
vraṇakriyāṃ samālocya cikitseca yathāyatham

24.97.p1

iti hṛdayapriye prathamakhaṇḍe yantraśastrādikalpo

Linked texts (1)