Pramāṇa · Search · About · API

Hridayapriya 27

Hṛdayapriyā 27

Language
Sanskrit

Contents

27.1

nidānaṃ pūrvarūpāṇi rūpāṇyupaśayastathā
saṃprāptiśceti vijñānaṃ rogāṇāṃ pañcadhā smṛtam

27.2

sarveṣāmeva rogāṇānnidānaṃ kupitā malāḥ
tatprakopasya tu proktaṃ vividhāhitasevanam

27.3

ahitā hīnamithyāātiyogāḥ kālārthakaṃrmaṇām
jvaro'ṣṭadhā pṛthagdoṣaiḥ saṃsargātsannipātaḥ

27.4

āgantuśca malāstatra svaiḥ svairduṣṭāḥ pradūṣaṇaiḥ
āmāśayaṃ praviśyāmamanugamya pidhāya ca

27.5

srotāṃsi paktisthānācca nirasya jvalanaṃ bahiḥ
saha tenābhisarpantastapantassakalaṃ vapuḥ

27.6

kurvanto gātramatyuṣṇaṃ jvaraṃ nirvartayanti te
srotovibandhāt prāyeṇa tatra svedo na jāyate

27.7

tatra prāgrūpamālasyamaratirgātragauravam
āsyavairasyamarucirjṛmbhāsāstrākulākṣatā

27.8

tatra vātānmūrdhaśaṅkhapṛṣṭhapārśvorusandhigāḥ
rujāsyurmukhavairasyaṃ svanaḥ karṇe malagrahaḥ

27.9

rūkṣāruṇatvamāsyākṣinakhamūtrapurīṣatā
āsyaśoṣaśśuṣkakāso romahantāṅgaharṣaṇam

27.10

āgamāpagamakṣobhamuhutā vedanoṣṇatām
avyavasthā pādasuptirbhraṃśo'svapnaśca jāyate

27.11

yugapaccātirugjñānāṃ pralāpaḥ kaṭukāsyatā
nāsāsyapākaśśītecchā bhramo mūrcchā mado'ratiḥ

27.12

viṭsaṃsraḥ pittavamanaṃ raktaṣṭhīvanamamlakaḥ
raktakoṭhodgamaḥ pītaharitatvaṃ tvagādiṣu

27.13

svedo niśvāsavaigandhyamatitṛṣṇā ca pittaje
viśeṣādarucirjāḍyaṃ srotorodho'lpavegatā

27.14

praseko mukhamādhuryaṃ hṛllepaśvāsapīnasāḥ
hṛllāsaśchardanaṃ kāsaḥ stambhaḥ śaityaṃ tvagādiṣu

27.15

aṅgeṣu śītapiṭakāstandrodardaḥ kaphodbhave
kāle yathāsvaṃ sarveṣāṃ pravṛttirvṛddhireva vā

27.16

yathāsvaliṅgasaṃsarge jvarasaṃsargajo'pi ca
śirortimūrcchāvamidāhamohakaṇṭhāsyaśoṣāratiparvabhedāḥ
unnidratātṛḍbhramaromaharṣā
jṛmbhātivāktvaṃ ca calāt sapittāt

27.17

tāpahānyaruciparvaśirorukpīnasaśvasanakāsavibandhāḥ
śītajāḍyatimirabhramatandrā śleṣmavātajanitajvaraliṅgam

27.18

śītastambhasvedadāhāvyavasthāstṛṣṇā kāsaḥ śleṣmapittapravṛttiḥ
mohastandrā liptatiktāsyatā ca jñeyaṃ rūpaṃ śleṣmapittajvarasya

27.19

sarvajo lakṣaṇaissarvaiḥ dāho'tra ca muhurmuhuḥ
tadvacchītaṃ mahānidrā divā jāgaraṇaṃ niśi

27.20

sadā vā naiva vā nidrā muhuḥ svedo'ti naiva vā
gītanartanahāsyādivikṛtehāpravartanam

27.21

tatrāpi tāratamyena bhedāḥ proktāstrayodaśa
sandhikastāndrikaścaiva rugdāhaścittavibhramaḥ

27.22

kaṇṭhakubjaḥ karṇikaśca jihvako'ntaka eva ca
bhugnanetraśca raktākṣī śītāṅgo vipralāpakaḥ

27.23

kramāt pṛthak taiścatvāro'pyabhinyāsastu sāmyataḥ
śopho dehavivarṇatvaṃ śvāsoṣṇasvedadīnatāḥ

27.24

kṣaṇād balakṣayo vātajvaracihnaṃ ca sandhike
jṛmbhā mukhe śleṣmabandho harijihvā sakaṇṭakā

27.25

hidhmā śvāso'tisāraśca bādhiryamaratirvamiḥ
pipāsā karṇakaṇḍūtirjvaravegaśca tāndrike

27.26

rugdāhe kaṇṭhavakratvaṃ netrātisadanaṃ bhramaḥ
rugdāhātipravṛttiśca yatnasādhyaśca sa smṛtaḥ

27.27

vaikalyaṃ mukhavakratvaṃ gītaṃ hāsyaṃ madoṣṇatā
kampo rujā pralāpaśca ghore'smiṃścittavibhrame

27.28

prakampaḥ kaṇṭhakubjatvaṃ pralāpaśiraso'tiruk
dussahābhāntararujā dāhamohau hanugrahaḥ

27.29

jvarātiśvāsarodhaśca kṛcchre syuḥ kaṇṭhakubjake
dehe gurutvaṃ bādhiryaṃ lālā kaṇṭhaprakuñcanam

27.30

jvaraḥ kamṣo'tidāhaśca karṇādhaśśvayathurvraṇaḥ
jvaro rujā śvāsaduḥkhaṃ kaṣṭasādhye ca karṇike

27.31

vāgapravṛttirbādhiryaṃ jihvāvakratvakaṇṭakāḥ
kāsaśvāsau vedanāśca jihvake sānnipātike

27.32

auṣṇyaṃ rujā dāhamohau śiraḥkampo'ratirbhramaḥ
hikkā ca sahasā nāśaḥ cetanāśrāntakābhidhe

27.33

jvarātivegaśvophaśca chardirlocanabhinnatā
balahānissvarabhraṃśaḥ pralepo bhugnanetrake

27.34

raktapravṛttirnāsāyā hikkātisaraṇaṃ vamiḥ
jvaro'ratirdāhamohau vaivarṇyaṃ raktaṣṭīyike

27.35

śītāṅge śaityamaṅgeṣu śvāso hikkā svarakṣayaḥ
prasekotkleśavamanaṃ bāḍhavāto'tisāratā

27.36

vipralāpe visaṃjñatvaṃ prakampo'tipralāpatā
abhinyāse mukhaṃ snigdhaṃ pūrvoktānekalakṣaṇam

27.37

āganturābhighātādyairhrastāpābhiśrayādibhiḥ
mahacchāpābhicārādyairgrahāveśaviṣādibhiḥ

27.38

abhighātācchramādvāyuḥ prāyo raktaṃ pradūṣayan
savyathāśophavaivarṇyaṃ sarujaṃ kurute jvaram

27.39

śāpābhicārajau ghorāvasahyau sannipātajau
dāhamūrcchābhramasphoṭaiḥ pratyahaṃ vardhate jvaraḥ

27.40

grahādāvapi kopassyāt prāyaśassānnipātikaḥ
rasādidhātugamalaiḥ punaḥ pañcavidho jvaraḥ

27.41

santatassatato'nyedyustṛtīyakacaturthakau
prāyastridoṣajāste tu tulyadūṣyādivardhitāḥ

27.42

tatra doṣāstu balino viśeṣeṇa rasāśritāḥ
santataṃ niṣpratidvandvaṃ jvaraṃ kuryussudussaham

27.43

malān jvaroṣmā dhātūnvā sa śīghraṃ kṣapayettataḥ
rasādiśuddhayaśuddhyā vā vātapittakaphaiḥ kramāt

27.44

caturdaśāṣṭādaśa ca dvāviṃśatirudīritāḥ
vāsarāstviha maryādā mokṣāya ca vadhāya ca

27.45

śuddhyaśuddhyāṃ jvaraḥ kālaṃ dīrghamapyanuvartate
alpo'pi doṣo dūṣyāderlabdhvo'nyatamato balam

27.46

savipakṣo jvaraṃ kuryādviṣamaṃ kṣayavṛddhibhāk
sve sve kāle pravṛttissyāt parakāle nivartanam

27.47

kṣīṇe doṣe jvarassūkṣmo rasādiṣveva līyate
doṣo raktāśrayaḥ prāyaḥ karoti satatajvaram

27.48

ahorātrastha sa dvisyāt sakṛdanyedyurāśritaḥ
tasmin māṃsavahā nāḍīrmedonāḍīstṛtīyake

27.49

caturthako male medomajjāsthyanyatamasthite
asthimajjogate caturthakaviparyayaḥ

27.50

tridhā tryahaṃ jvarayati dinamekaṃ tu muñcati
anyacca sannipātottho yatra pittaṃ pṛthak sthitam

27.51

tvaci koṣṭhe'thavā dāhaṃ vidadhāti puro'nu vā
tadvadvātakaphau śītaṃ dāhaśītestayoḥ

27.52

mūrcchā tṛṣṇā ca pītātāvanta'nyatra vaṇikrabhau
sāmaśca pacyamānaśca pakvaśceti tridhā jvaraḥ

27.53

jvaropadravatīkṣṇatvaglānirbahumūtratā
na pravṛttirna viṭ jīrṇā na kṣutsāmajvarākṛtiḥ

27.54

jvaravego'dhikaṃ tṛṣṇā pralāpaḥ śvāsanaṃ bhramaḥ
malapravṛttirutkleśaḥ pacyamānasya lakṣaṇam

27.55

jīrṇatā''maviparyyātsātsaptarātraṃ ca laṅghanāt
deho laghurvyapagataklamamohatāpaḥ
pāko mukhe karaṇasauṣṭhavamavyathatvam
svedaḥ kṣavaḥ prakṛtiyogi mano'nnalipsā
kaṇḍūśca mūrdhni vigatajvaralakṣaṇāni

27.55.p1

jvaracikitsā

27.56

guḷadadhinavanītasvāduśītāmlavargān
pṛthukaghṛtapayonnastrīsudhāyāsavātān
śiśirasalilasevābhyaṅgapiṣṭāsavādīn
bahuvidhaphalapakān santyajeyurjvarārtāḥ

27.57

vamanaṃ kaphasaṃsṛṣṭe jvare'nyatra virecanam

27.58

āmāśayastho hatvāgniṃ sāmo mārgān vidhāya yat
vidadhāti jvaraṃ doṣastasmāt kurvīta laṅghanam

27.59

kuryādādau viśuddhyarhaṃ balaṃ yatnena pālayan
doṣānurodhādekāhaṃ tryahaṃ ṣaḍahameva vā

27.60

laṅghayedvā punassāme doṣe kṣīṇe'gniredhate
tṛṣṇagalpalpamuṣṇāmbu pibedvātakaphajvare

27.61

tat kaphaṃ vilayaṃ nītvā tṛṣṇāmāśu nivartayet
udriktapitte dāhārte kṣatakṣīṇe'tisāriṇi

27.62

jvare madyaviṣotthe ca ṣaḍaṅgakathitaṃ pibet
ajīrṇa iva śūlaghnaṃ sāme tīvraruji jvare

27.63

na pibedauṣadhaṃ taddhi bhūya evāmamāvahet
sodarddarpīnasaśvāse jaṅghāparvāsthiśūlini

27.64

vātaśleṣmātmake svedaḥ praśasto'nyatra ceṣyate
śuddhavātajvarāgantujīrṇajvariṣu laṅghanam

27.65

jātalaṅghitaliṅjantu taṃ peyābhirupācaret
yathāsvauṣadhasiddhābhirjvaro yāvanmṛdurbhavet

27.66

tasyāgnirdīpyate tābhissamidbhiriva pāvakaḥ
prāglājapeyāṃ sujarāṃ saśuṇṭhīdhānyapippalīm

27.67

sṛṣṭaviṭ bahumūtro vā sa śuṇṭhī mākṣikāṃ himām
vastipārśvaśiraśśūlī vyāghrīgokṣurasādhitām

27.68

pṛśniparṇībalāvilvanāgarotpaladhānyakaiḥ
siddhāṃ jvarātisāryamlāṃ kṣīrasaindhavadāḍimaiḥ

27.69

hrasvena pañcamūlena hidhmārukśvāsakāsavān
pañcamūlena mahatā kaphārto yavasādhitām

27.70

vivaddhavarcāssayavāṃ pippalyāmalakaiḥ kṛtām
evaṃ pakveṣu doṣeṣu kaṣāyaṃ śamanaṃ pibet

27.71

dhānyākaśuṇṭhodvitayaikabhāgasiddhaṃ jalaṃ dāhatṛḍagnimāndyaiḥ
yuktaṃ nihanyāttaruṇajvaraṃ tatkalkaprayuktāmbu tathā ghanādyaiḥ

27.72

mustayā parpaṭaṃ yuktaṃ śuṇṭhyā dusparśakena vā
vāḷakośīrapāṭhā vā tiktā mustāmṛtauṣadham

27.73

jvaraghnā dīpanāthaite kaṣāyā jvaranāśanāḥ
tṛṣṇāruciśamanā mukhavairasyanāśanāḥ

27.74

kvāthaṃ mustāparpaṭādyaṃ pibedvā pācanāmṛtam
toyatoyadapūrvaṃ vā vāte saindhavamiśritam

27.75

pitte kṣaudraṃ sitā vātha kaphe dadyācca pippalīm
durālabhādyamamṛtāpūrvaṃ pāṭhādikaṃ tathā

27.76

amṛtāmalakakvāthaṃ pibenmustotpalādikam
tathā mṛdvīkanāgādi trayaṃ vā pittaje jvare

27.77

vyāghrīdurālabhādyaṃ vā pathyākaṭphalapūrvakam
pibettiktā niśāpūrvaṃ tritayānyatamaṃ kaphe

27.78

bālyādikāle vātādijvare sarvatra ceṣyate
cūrṇitā kvathitā vāpi sasitā kaṭurohiṇī

27.79

vāte rāsnāyutā vā sā kaphe vā nāgarānvitā
jvare saṃsargaje'pyuktānyogānyuktyaiva yojayet

27.80

gokaṇṭakabalādadhrmāssasitā vātapittaje
jvare śvadaṃṣṭrāpūrvaṃ vā punarvātakaphodbhave

27.81

jaṅgāparvāsthiśūlāḍhye svedaścāpi praśasyate
dadyāt parpaṭakābdādyaṃ tathā pittakaphodbhave

27.82

kaṭukāvijayādyaṃ ca kṛṣṇāvyāghrayādyameva vā
vṛṣapuṣpacchadarasaśśarkarāmākṣikānvitaḥ

27.83

pittaśleṣmajvaraṃ hanti śvāsāsṛkkāmilānvitam
sannipātajvare pūrvaṃ kuryādāśu kaphāpahām

27.84

cikitsāṃ śleṣmaṇi kṣīṇe nāśayet pittamārutau
dārunāgarapūrvaṃ vā bṛhatyādigaṇaṃ tathā

27.85

vyāghrayādikaṃ gaṇaṃ dadyādamṛtottarameva vā
chinnodbhavādikaṃ vāpi doṣauṣadhavibhāgavit

27.86

udriktapitte dāhārte kṣatakṣīṇe'tisāriṇi
jvare madyavipotthe ca ṣaḍaṅgakathitaṃ hitam

27.87

sannipātajvare tīkṣṇaṃ gaṇḍūṣaṃ kabalaṃ tathā
durālabhādikāthānvā kramāddadyāt trayodaśa

27.88

trayodaśasu bhedeṣu sānnipātikeṣu sūkṣmadhīḥ
athavā sannipāteṣu sarvatrāpi prakalpayet

27.89

trāyantyādiṃ kaṇādiṃ vā jayādiṃ vā yathocitam
lohitāṇḍāditailena lepaṃ sandhiṣu kalpayet

27.90

jihnālepaṃ mūrdhalepaṃ dhūmamañjananācane
prayojayedyathāvasthaṃ bhajecca parameśvaram

27.91

sannipātajvarasyānte karṇamūle sudāruṇaḥ
śophassañjāyate tena kaścideva vimucyate

27.92

raktāvasecanaiśśīghraṃ sarpiṣpānaiśca taṃ jayet
pradehaḥ kaphapittaghnairnāvanaiḥ kavalagrahaiḥ

27.93

pakke vipāṭya matimān vraṇavat samupācaret
abhighātādirogāta vātapittaharāḥ kriyāḥ

27.94

hṛttāpādau tu marutaḥ kriyānyeṣu tridoṣahṛt
santatādau tu viṣame cikitsātha nigadyate

27.95

paṭolakaṭukāmustāḥ prāṇadā madhukaiḥ kṛtāḥ
tricatuḥpañcabhiḥ kāthāḥ viṣamajvaranāśanāḥ

27.96

kramāt kaliṅgakādīṃśca pañcabhāṅgyādikastathā
aśvatthavalkalakvāthassadāhaṃ viṣamajvaram

27.97

hanyāccirotthamacirātsātisāraṃ viśeṣataḥ
manohvā saindhavaṃ kṛṣṇā tailena nayanāñjanam

27.98

śītajvarasyāgamane pāyenū koṣṇavāriṇā
jīrakavyopalaśunaṃ laśunaṃ vā sanāgaram

27.99

kvāthaṃ kaṭaṃkaṭeryādyaṃ viṣṇukāntyabhayākṛtam
śuṇṭhīkaṭphalajaṃ vāpi dadyācchītādike jvare

27.100

āraṇyatulasīmūlapūrvaṃ vā śītikāṃ haret
granthikādyudbhavaṃ vāpi dadyāddoṣānurodhataḥ

27.102

maricaṃ cūrṇitaṃ dadhnā dadyācchītajvarāpaham
pittajvarocitān kvāthān dāhārdau śītalān pibet
padmarambhādale śayyā śītā lepāśca mārutāḥ
candrikāprīṇanakathā dāhādijvaranāśanāḥ

27.103

jīrṇajvare ghṛtaṃ dadyānmahāṣaṭpalasaṃjñitam
kalyāṇakaṃ ghṛtaṃ tadvadindukāntaṃ ca yojayet

27.104

sahadevīrasādbhūtaṃ tailaṃ lākṣādyameva vā
abhyaṅge jīrṇajvartīnāṃ phenośīrādikaṃ tathā

27.105

āmābhibhūtakoṣṭhasya kṣīraṃ viṣamaheriva
jīrṇajvarasya kṣīṇasya kṣīraṃ syādamṛtopamam

27.106

aśvatthāṅkurasaṃsiddhaṃ kṣīraṃ peyantadādhikam
sahadevīkhalaṃ dadyācciribilvādikaṃ khalam

27.107

snānaṃ jvarāpahajale kramāttamatha bṛṃhayet

27.107.p1

raktapittanidānam

Linked texts (10)