Hridayapriya 28
Hṛdayapriyā 28
- Language
- Sanskrit
Contents
28.1
bhṛśoṣṇatīkṣṇakaṭvamlalavaṇādividāhibhiḥ
kodravoddālakairānnaistadyuktairatisevitaiḥ
28.2
kupitaṃ pittalaiḥ pittaṃ dravaṃ raktaṃ ca mūrcchite
te mithastulyarūpatvamāgamya vyāpnutastanum
28.3
prāgrūpaṃ tasya netrādau pītalohitanīlatā
śirogurutvamaruciścāśitecchā bhramako'mlakaḥ
28.4
kāsaśvāsau bhramaśchardirmukhe raktāmagandhatā
ūrdhvaṃ nāsākṣikarṇāsyairmeḍhrayaunigudaistvadhaḥ
28.5
kupitaṃ romakūpaiśca samastaistat pravartate
ūrdhvaṃ sādhyamadhoyāpyamasādhyamubhayāśrayam
28.6
ūrdhvaṃ kaphādadhovātāttaddvayādubhayāyanam
romakūpeṣu codbhūtamasādhyaṃ hi tridoṣajam
28.6.p1
raktadoṣānugamanaṃ sirāsva iva lakṣayet
28.6.p2
raktapittacikitsā
28.7
varjayet paṭukaṭvamlavyavāyaṃ cintanaṃ śramam
28.8
ūrdhvaraktaṃ virekeṇa vamanena tvadhogatam
śamanairbṛṃhaṇaiścānyacikitsedāśu yuktitaḥ
28.9
ūrdhvapravṛtte śamanau rasau tiktakaṣāyakau
upavāsaśca niśśuṇṭhīṣaḍaṅgodakapāyinaḥ
28.10
adhoge raktapitte tu bṛṃhaṇo madhuro rasaḥ
phalayuktena vamanaṃ trivṛdyuktaṃ virecanam
28.11
trivṛtsamasitāṃ dadyāt pippalīpādasaṃyutām
virekāyāvipattiṃ vā trivṛddviguṇasaṃyutām
28.12
āragvadhena dhātryā vā trivṛtā pathyayāthavā
virecanaṃ prayoktavyaṃ śarkarāmākṣikottaram
28.13
śarkarāmadhusaṃyuktaḥ kevalo vā śruto'pi vā
vṛṣassadyo jayatyasraṃ sa hyasya paramauṣadham
28.14
durālabhāyāḥ kvāthastu raktapittavināśanaḥ
āṭarūṣakapūrvī vā drākṣādyaścordhvage hitaḥ
28.15
vāśādyaścandanādyaśca śatāvaryādikaṃ tathā
hrasvena pañcamūlena balayābhīruṇāthavā
28.16
siddhaṃ kṣīraṃ praśamayet pittāsṛṅmūtramārgagam
śṛṅgagairikayoḥ kalko dhātakyā madhukasya vā
28.17
ghrāṇātssrute'sṛji proktaṃ nārīkṣīreṇa nāvanam
nasyaṃ dāḍimapuṣpotthai rasairdūrvodbhavaiśca vā
28.18
lihyāccandanakalkaṃ ca navanītena saṃyutam
vaṭāṅkuraṃ kṣīrapakvaṃ piṣṭaṃ vā navanītavat
28.19
dūrvārasaṃ sadhāroṣṇaṃ kṣīraṃ vāśāśrutaṃ pivet
pārantīpuṣpacūrṇaṃ ca lihyādvā madhumiśritam
28.20
peyaṃ vṛṣaghṛtaṃ cāpi ghṛtaṃ nīlotpalādikam
modakatvakkṛtaṃ tailaṃ yathāsvasthaṃ prayojayet
28.21
śāliṣaṣṭikanīvārakoradūṣapriyaṅgavaḥ
bhakṣyāḥ pittāsṛji himairlepāmyaṅgaśca śasyate
28.22
kkāthapeyādikaṃ rakte kṣīreṇājena kalpayet
nityaṃ raktapraśamyarthaṃ gaṇeśaṃ ca prapūjayet
28.22.p1
asṛgdaranidānam
28.23
śokopavāsādatimaithunācca vidāhibhiścānnamatīva duṣṭam
pravartate yonyayanādakāle'pyasṛgdaraṃ taṃ pradaraṃ ca vidyāt
28.24
vātātsaśūlaṃ rudhiraṃ pittāttīkṣṇaṃ jvarānvitam
kaphācchvetaṃ tribhirliṅgai tu tyājyaṃ mūrcchājvarānvitam
28.24.p1
asṛgdaracikitsā
28.25
tacchāntyai payasaḥ pānaṃ śrutasya sasitāmadhu
nāḷikeraprasūnairvā japathā valayāpi vā
28.26
prasādhitamidaṃ vāri vārayet pradarādvayam
khadirādyaṃ pivetkkāthaṃ samadhukṣīrivatkajam
28.27
tadvanmustāmṛtādyaṃ vā cūrṇaṃ sauvarcalādikam
dhātryādikaṃ ghṛtaṃ māṣaghṛtaṃ jambūghṛtaṃ pivet
28.28
pārantījapayoḥ puṣpasvarasaṃ madhunā pibet
śvetadevīsystemdadyāt kerīpuṣparasaṃ tathā
28.29
tilaṃ rātrau jale magnaṃ kṣīre piṣṭvā pibet prage
cūrṇaṃ sarasijākṣaṃ vā tīkṣṇoṣṇādi ca varjayet
28.29.p1
asthisrāvacikitsā
28.30
asthisrāve nidānaṃ syādasṛgdaranirūpitam
tatra vāte'tiśūlaṃ syāt pitte pītaṃ saśoṇitam
28.31
kaphe ghanaṃ tantumacca miśraṃ syāddoṣamiśraṇāt
musaliṃ mustayā piṣṭvā dhāroṣṇena pibet prage
28.32
balāmusalyoḥ peyāṃ ca sakṣīrāṃ pāyayet prage
musalyādyudbhavaṃ kvāthaṃ pārantīpuṣpajaṃ khaḷam
28.33
matsyākṣyatthaṃ khaḷaṃ vādyādabhyajyāccānuvāsaram
asṛgdaroditaṃ sarvamasthisrāve'pi śasyate
28.33.p1
kāsanidānam
28.34
pañcakāsāḥ smṛtā vātapittaśleṣmakṣatakṣayāt
kṣayāyopekṣitāssarve balinaścottarottaram
28.35
teṣāṃ bhaviṣyatāṃ rūpaṃ kaṇṭhe kaṇḍūrarocakaḥ
śūkapūrṇābhakaṇṭhatvaṃ tatrātho vihato'nilaḥ
28.36
ūrdhvaṃ pravṛttaḥ prāpyorastasmin kaṇṭhe ca saṃsajan
śiraḥsrotāṃsi saṃpūrya yāti vaktrātsaghurghuram
28.37
kupito vātalairvāyuḥśuṣkoraḥkaṇṭhavaktratām
hṛtpārśvoraśśiraśśūlamohakṣobhasvarakṣayān
28.38
karoti śuṣkaṃ kāsaṃ ca śāmyet kṛcchrāttyajan kapham
pittāt pītākṣikaphatā tiktāsyatvaṃ jvaro bhramaḥ
28.39
pittāsṛgvamanaṃ tṛṣṇā vaisvaryaṃ dhūmako'mlakaḥ
pratataṃ kāsavegena jyotiṣāmiva darśanam
28.40
kaphāduro'lparuṅmūrdhni hṛdayaṃ stimitaṃ guru
kaṇṭhopalepaḥ sadanaṃ pīnasacchardayarocakāḥ
28.41
romaharṣo ghanasnigdhaśvetaśleṣmapravartanam
yuddhādyaissāhasaistaistaiḥ sevitairayathābalam
28.42
urasyantaḥkṣate vāyuḥ pittenānugato balī
kupitaḥ kurute kāsaṃ kaphaṃ tena saśoṇitam
28.43
śuṣkaṃ bahu vivarṇaṃ ca ṣṭhīvedrukṣogadārtimān
parvabhedajvaraśvāsatṛṣṇāvaisvaryakampavān
28.44
pārśvaśūlī ca tenāsya rucivahnibalakṣayaḥ
kṣīṇasya sāsṛṅmūtratvaṃ syācca pṛṣṭhakaṭīgrahaḥ
28.45
vāyupradhānā doṣāstu kupitā yakṣmahetubhiḥ
kurvanti kāsaṃ kṣayiṇaḥ ṣṭhīvettena kaphaṃ muhuḥ
28.46
visraṃ pūyopamaṃ pūti bahuvarṇaṃ ca durbalaḥ
luṭyete iva pārśve ca hṛdayaṃ patatīva ca
28.47
akasmāduṣṇaśītecchā bahvāśitvaṃ balakṣayaḥ
snigdhaprasannavaktratvaṃ kṣayoktākhilalakṣaṇam
28.49
kāsau kṣatakṣayodbhūtāvasādhyau durbalasya hi
sādhyāvanyasya sānādhyātsādhyā doṣaiḥ pṛthak trayaḥ
miśrā yāpyā dvayātsarve jarasā sthavirasya ca
kāsācchvāsakṣayacchardisvarasādādayo gadāḥ
28.49.p1
bhavantyupekṣitā yasmāttasmāttaṃ tvarayā jayet
28.49.p2
kāsacikitsā
28.50
kevalānilajaṃ kāsaṃ snehairyādāvupācaret
28.51
vātaghnaiḥ svedanābhyaṅgaiḥ peyāyūparasādibhiḥ
sapittaṃ tu ghṛtairaurdhvabhaktikaiḥ payasā punaḥ
28.52
jayecca sakaphaṃ snehavirekādyaiḥ kaphāpahaḥ
guḷūcyādighṛtaṃ vāte kṣārādyaṃ vāpi pāyayet
28.53
vidāryādyaṃ ca rāsnādyaṃ yathāvasthaṃ prakalpayet
daśamūlarase peyāṃ pañcakolaguḷānvitām
28.54
pibet samatilāṃ peyāṃ kṣaireyīṃ vā sasaindhavām
śarkarādyairghṛtaṃ pitte cūrṇaṃ kvāthaṃ ca taiḥ pibet
28.55
lehaḥ pitte sitādrākṣādhātrīkṣaudrahimotpalaiḥ
sakaphe sābdamaricaḥ saghṛtassānile hitaḥ
28.56
drākṣāṃ kaṇāṃ pañcamūlaṃ tṛṇākhyaṃ ca pacejjale
kṣīraṃ vā tena peyāṃ vā pibet samadhuśarkarām
28.57
kaphakāsī pibedādau surakāṣṭhāt pradīpitāt
snehaṃ parisrutaṃ vyoṣayavakṣārāvacūrṇitam
28.58
madhunā maricaṃ lihyānmadhunaiva ca joṅgakam
pṛthagrasāṃśca madhunā vyāghrīvārtākabhṛṅgajān
28.59
kāsamardasya ca vāśāyā bhārṅgayāśca surasasya ca
urasyantaḥkṣate sadyo lākṣāṃ kṣaudrayutāṃ pibet
28.60
ikṣvālikāvisagranthipadmakesaracandanaiḥ
śṛtaṃ payo madhuyutaṃ sandhānārthaṃ pibet kṣatī
28.61
gulikāṃ ca madhūkādyāṃ kūṣmāṇḍakarasāyanam
rasāyanamathāgastyamājaṃ kṣīraṃ ca śīlayet
28.62
vidhiśca yakṣmapittāsravihitaśśasyate kṣate
kṣatakāsahitaṃ sarvaṃ kṣayakāse'pi yojayet
28.63
śamyākena trivṛtayā mṛdvīkārasayuktayā
tilvakasya kaṣāyeṇa vidārīsvarasena vā
28.64
sarpissiddhaṃ pibedyuktyā kṣīṇadeho viśuddhaye
kuṇḍalīmūlamaricapathyāsiddhaṃ jalaṃ pibet
28.65
pañcakāsāgnisadanaśvāsahṛtpārśvapīḍitaḥ
vṛṣauṣadhābhyāṃ vṛṣapippalībhyāṃ vṛṣoṣaṇābhyāṃ ca kṛtāḥ kaṣāyāḥ
krameṇa vātādisamudbhava his? No: vātādisamudbhaveṣu kāseṣu bhaiṣajyamudāharanti
28.66
daśabhirmaricaiḥ pathyāmekāṃ koṣṇodake pibet
harītakyādigulikāṃ karpūrādyaṃ ca cūrṇitam
28.67
tālīsārtha modakaṃ ca lihyādvā padmakādikam
kaphena ruddhahṛtkoṣṭho kāsī dhūmānimān pibet
28.68
manaśśilāpalāśāśvagandhātvakṣīrināgaraiḥ
vartiṃ kṛtvā pibet dhūmaṃ jīvanīyānupaḥ kṣatī
28.69
piṣṭvā manaśśilāṃ tulyāmārdrayā vaṭaśṛṅgayā
sasarpiṣkaṃ pibet dhūmaṃ pūrvavat kṣatakāsavān
28.70
manaśśilādyaṃ dhūmaṃ ca sarvakāsaharaṃ pibet
kārpāsāsthyādipadmasthāścatvāro vartayo hitāḥ
nirguṇḍīrasajaṃ tailaṃ tekarājodbhavaṃ pibet
28.71
aṣṭapatrodbhavaṃ cāpi punarabhyaṅgakarmaṇi
dadyād balāśvagandhādyaṃ tailaṃ prahlādanābhidham
Linked texts (7)
- Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Garuḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Nityanāthatantra — Sanskrit
- Basavarājīya — Nīlakaṇṭhakoṭṭūru Basavarāja 1500, Sanskrit
- Siddhisāra — Sanskrit
- Siddhasāra — Ravigupta, Sanskrit