Hridayapriya 29
Hṛdayapriyā 29
- Language
- Sanskrit
Contents
29.1
kāsavṛddhyā bhavecchvāsaḥ jvarapāṇḍūdarādibhiḥ
vātādikopanairvāpi marmaghātādviṣādapi
29.2
kṣudrakastamakaśchinno mahānūrdhvaśca pañcamaḥ
kaphoparuddhagamanaḥ pavano viṣvagāsthitaḥ
29.3
prāṇodakānnavāhīni duṣṭaḥ srotāṃsi dūṣayan
urasthaḥ kurute śvāsamāmāśayasamudbhavam
29.4
prāgrūpaṃ prāṇavaiguṇyamānāhaṃ pārśvahṛdrujāḥ
tatrāyāsodbhavo kṣudrassvayaṃ saṃśamano marut
29.5
pratilomaṃ sirā gacchannudīrya pavanaḥ kapham
śirogrīvāmuraḥpārśve pīḍayana śvāsamīrayan
29.6
sanādaṃ tīvravegaṃ ca pīnasārucitṛḍyutaḥ
pratāmyettasya vegena niṣṭhyūtānte kṣaṇaṃ sukhī
29.7
kṛcchrācchayānaśśvasiti niṣaṇṇassva|sthyamṛcchati
śītairvātaiḥ śleṣmalaiśca vardhate tamakastu saḥ
29.8
sa eva jvaramūrcchāvān śāmyet pratamako himaiḥ
chinnācchvasiti vicchinnaṃ marmabhedarujārditaḥ
29.9
sasvedamūrcchassānāho bastidāhanirodhavān
adhodṛgviplutākṣaśca muhyan raktaikalocanaḥ
29.10
śuṣkāsyaḥ pralapan dīno naṣṭacchāyo vicetanaḥ
mahatā tu mahānādo dīrghaṃ śvasiti naṣṭadhīḥ
29.11
niśceṣṭo baddhaviṇmūtro vibhrāntanayānanaḥ
vakṣassamākṣipan śuṣkakaṇṭho muhyan punaḥ punaḥ
29.12
dīrghamūrdhvaṃ śvasityūrdhvānna ca pratyāharatyadhaḥ
śleṣmāvṛtamukhasrotāścordhvahṛnmarmapī
29.13
ete sidhyeyuravyaktā vyaktāḥ prāṇaharā dhruvam
śvāsaikehetuprāgrūpasaṃkhyāprakṛtisaṃśrayāḥ
29.14
hidhmā bhaktodbhavā kṣudrā yamaḷā mahatīti ca
gambhīrā cātra rūkṣādyairannairvātodbhavānbhajā
29.15
sātmyānnapānaiśśāmyecca śrama|jjatūdbhavā punaḥ
kṣudrā śramādedhate ca bhukte yāti ca mārdavam
29.16
yamaḷā yamaḷairvegaiścirādāyāti vardhate
anne jīryati jīrṇe ca śiro grīvāṃ ca kampayan
29.17
ādhmānacchardyatīsāranetraviplutijṛmbhaṇaiḥ
mahatī syānmahāvegā mahāśabdā mahābalā
29.18
dhvastabhrūśaṅkhayugmasya sāsraviplutacakṣuṣaḥ
vāgdehastambhanaṃ tatra marmapīḍā visaṃjñitā
29.19
pṛṣṭhato namanaṃ caiva gambhīrā syāttathāpi tu
gambhīreṇānunādena nābhipakvāśayodbhavā
29.20
aṅgaprasāraṇaṃ jṛmbhāṃ kurvatī tāsu sādhayet
ādye dve varjayedantye sarvaliṅgāṃ ca veginīm
29.20.p1
hidhmāśvāsau nṛṇāṃ prāyo mṛtyukāle kṛtālayau
29.20.p2
śvāsahidhmācikitsā
29.21
atha kuryāttayorāśu cikitsāṃ sādhu sādhyayoḥ
29.22
hetvādīnāṃ samānatvāccikitsāyāśca tulyatā
snigdhaṃ lavaṇatailena pūrvaṃ svedairupācaret
29.23
srotassugrathitaṃ svedāt drutaṃ koṣṭhagataṃ kapham
nirharecca sukhaṃ tena caratyavihato'nilaḥ
29.24
ete hi kaphasaṃruddhagatiprāṇaprakopajāḥ
tasmāttanmārgaśuddhyarthamūrdhvādhaśśodhanaṃ hitam
29.25
aśāntau śuddhadehasya dhūmairlīnaṃ malaṃ haret
madhūcchiṣṭaṃ sarjarasaṃ śṛṅgaṃ vāgurucandanam
29.26
gulguluṃ vā manohvāṃ vā ghṛtairdhūmāya kalpayet
haridrādikavartiṃ vā snehādāyo gyamapi kṣaṇam
29.27
svedayet sasitākṣīrasukhoṣṇasnehasecanaiḥ
utkārikopanāhaiśca kaṣāyāṃścāśca pāyayet
29.28
kvāthaṃ bhārṅgīkaṇāyaṃ ca balājīrakapūrvakam
abhayāvyoṣapūrvaṃ vā daśamūlādikaṃ tathā
29.29
śuṇṭhīlaśunaniryūhaṃ hiṅgusaindhavacūrṇitam
hidhmāśvāsapratiśyāyaśūlavātāmayī pibet
29.30
pippalyādikaṣāyaṃ ca daśamūlādikaṃ payaḥ
catuṣpāccarmaromāsthikhuraśṛṅgodbhavāṃ maṣīm
29.31
tathaiva vājigandhāyā lihyācchvāsī kapholbaṇaḥ
ardhāṃśena pibet sarpiḥ kṣāreṇa paṭunā'thavā
29.32
ajāviṇmūtramāghrāya hidhmāvān sukhamāpnuyāt
apāmārgapalācacūrṇaṃ lihyādvā madhunā'thavā
29.33
jīvantyādyudbhavaṃ cūrṇaṃ droṇapuṣpayutaṃ payaḥ
jīrakaṃ droṇapuṣpī ca bilvamūlaṃ ca taiḥ śṛtam
29.34
kṣīraṃ sitāyutaṃ dadyāddhikkāyāntu muhurmuhuḥ
balātrayādikvāthaṃ vā śvāsahidhmāvināśanam
29.35
karśanaṃ bṛṃhaṇaṃ cāpi vidadhītāntarāntarā
jetuṃ balāsaṃ vātaṃ ca śvāsahidhmāprapīḍite
29.35.p1
iti hṛdayapriye dvitīyakhaṇḍe śvāsahidhmācikitsitaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ
Linked texts (5)
- Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Garuḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Śabdakalpadruma — Rājā Sir Rādhākānta Deb, Sanskrit
- Vīrasiṃha — Bhoja, Sanskrit
- Vīrasiṃhāvaloka — Vīrasiṃha, Sanskrit