Hridayapriya 30: atha pañcamo'dhyāyaḥ
Hṛdayapriyā 30
- Language
- Sanskrit
Contents
atha pañcamo'dhyāyaḥ
30.p1
rājayakṣmanidānam
30.1
anekarogānugato bahurogapurogamaḥ
rājavadrājayakṣmā syāddehebheṣajahānikṛt
30.2
sāhasaṃ vegasaṃrodhaśśuklau jaḥsnehasaṃkṣayaḥ
annapānavidhistyāgaścatvārastasya hetavaḥ
30.3
tairūdīrṇo'nilaḥ pittaṃ kaphaṃ codīrya sarvataḥ
śarīrasandhīnāviśya tān sirāśca prapīḍayan
30.4
mukhāni srotasāṃ rudhvā tathaivātivivṛtya vā
sarpannūrdhvamadhastiryagyathāsvaṃ janayed gadān
30.5
rūpaṃ bhaviṣyatastasya pratiśyāyo bhṛśaṃ kṣavaḥ
praseko mukhamādhuryaṃ sadanaṃ vahnidehayoḥ
30.6
hṛllāsaśchardirucirakṣato'pi balakṣayaḥ
pādaśopho'kṣiśuklatvaṃ nakharomābhivardhanam
30.7
strīsaktiścātha jāyante rūpāṇyekādaśāsya ca
pīnasaśvāsakāsāṃsamūrdhasvararujo'ruciḥ
30.8
ūrdhvaṃ saṃso viśaśśoṣo bādhaśchardiśca koṣṭhage
tiryaksthe pārśvarugdoṣe sannige bhavati jvaraḥ
30.9
tatra vātācchiraḥpārśvaśūlamaṃsāṅgamardanam
kaṇṭhodhvaṃsassvarabhraṃśaḥ pittāt pādasyapāṇiṣu
30.10
dāho'tisārastṛṭchardirmukhagandho jvaro madaḥ
kaphādarocakaśchardiḥ kāso mūrddhāṅgagauravam
30.11
prasekaḥ pīnasaḥ śvāsaḥ svarasādo'lpavahnitā
alpavahnitayā tasya dhātūṣmālpatayāpica
30.12
pacyate koṣṭha evānnaṃ naivālaṃ dhātupuṣṭaye
avaṣṭabdhassaśakṛtā kevalaṃ vartate kṣayī
30.13
liṅgeṣvalpeṣvapi kṣīṇaṃ vyādhyauṣadhabalākṣamam
varjayetsādhayedeva sarveṣvapi tato'nyathā
30.13.p1
rājayakṣmacikitsā
30.14
balino bahudoṣasya snigdhasvinnasya śodhanam
ūrdhvādho yakṣmaṇaḥ kuryāt sasnehaṃ yanna karśanam
30.15
payasā phalayuktena madhureṇa rasena vā
sarpiṣmatyā yavāgvā vā vamanadravyasiddhayā
30.16
vamedvirecanaṃ dadyātrivṛcchyāmānupadrumān
śarkarāmadhusarpirbhiḥ payasā cātha bṛṃhaṇam
30.17
laghu hṛdyaṃ dīpanaṃ ca ṣaṣṭikādyaṃ prakalpayet
annapānaṃ tathā kṣīramājaṃ māṃsaṃ ca śoṣajit
30.18
kaṇātāmalakīvahisiddhaḥ kvātho ghṛtānvitaḥ
vahnikṛt pīnasaharaḥ kṣatakṣayaharaḥ param
30.19
kvāthaṃ punarnavādyaṃ vā pibedelādikaṃ tathā
sapippalīkaṃ sayavaṃ sakulatthaṃ sanāgaram
30.20
sadāḍimaṃ sāmalakaṃ snigdhamājaṃ rasaṃ pibet
tena ṣaḍ vinivartante vikārāḥ pīnasādayaḥ
30.21
kṛṣṇādrākṣāsitālehaḥ kṣayahā kṣaudratailavān
madhusarpiryuto vāśvagandhākṛṣṇāsitodbhavaḥ
30.22
śarkarāmadhusaṃyuktaṃ navanītaṃ lihet kṣayī
kṣīrāśī labhate puṣṭimatulyaṃ vājyamākṣike
30.23
daśamūlaśṛtāt kṣīrāt sarpiryadudiyānnavam
sapippalīkaṃ sakṣaudraṃ tacchūlāddiharaṃ param
30.24
pañcabhiḥ pañcamūlairvā siddhaṃ kṣīraṃ pivet kṣayī
sarpiśca tatpayojātaṃ sarpistatkvāthasādhitam
30.25
pibedelādikaṃ sarpiraśvagandhādikaṃ tathā
lihyācchuṇṭhyādikaṃ cūrṇaṃ hitaṃ cāsya kṣayoditam
30.26
pītaṃ nāgabalāsarpirāgastyaṃ vā rasāyanam
ajādimāṃsaṃ tadyuktavividhauṣadhasaṃskṛtam
30.27
sarpiśca śīlayanyuktyā jayeddhīrāṃścirāt kṣayam
kṣatoktatailairabhyaktaṃ jīvantyādyaissucūrṇitaiḥ
30.27.p1
udvartya jīvanīyādisiddhaiḥ snāyāt sukhodakaiḥ
30.27.p2
svarasādānadānam
30.28
doṣairvyastaissamastaiśca kṣayāt ṣaṣṭhaśca medasā
30.29
svarasādo bhavettatra kṣāmorūkṣaścalassvaraḥ
śūkapūrṇābhakaṇṭhatvaṃ snigdhoṣṇopaśayo'nilāt
30.30
pittāttālugaḷe dāhaḥ śoṣa uktāvasūyanam
limpanniva kaphāt kaṇṭhaṃ mandaḥ khurakhurāyate
30.31
svaro vibaddhassarvaistu sarvaliṅgaḥ kṣayāt kaṣet
dhūmāyatīva cātyarthaṃ medasā śleṣmalakṣaṇaḥ
30.31.p1
kṛcchralakṣyākṣaraścātra sarvairantyaṃ ca varjayet
30.31.p2
svarasādacikitsā
30.32
svarasāde viśeṣeṇa nasyadhūmādi yojayet
30.33
tatrāpi vātaje koṣṇaṃ pivedauttarabhaktikam
kāsamardakavārtākīmārkavasvarase ghṛtam
30.34
sādhitaṃ kāsajit svaryaṃ siddhamārtagaḷena vā
tailaṃ ca madhukadrākṣāpippalīkṛmijitphalaiḥ
30.35
haṃsapadyāśca mūlena pakkaṃ nasto niṣecayet
kṣīravṛkṣāṅkurakvāthakalkasiddhaṃ samākṣikam
30.36
pittodbhave hitaṃ sarpiḥ śrutaśītaṃ payo'pi ca
prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ pippalī bṛhatī balā
30.37
sādhitaṃ kṣīrasarpiśca tatsvaryaṃ nāvanaṃ param
drākṣākṛṣṇāvṛṣairambu pittajasvarasādanut
30.38
pibet kaṭūni mūtreṇa kaphaje rūkṣabhojanaḥ
kaṭphalāmalakavyoṣaṃ lihyāttailamadhuplutam
30.39
vyoṣakṣārāgnivacikābhārṅgīpathyāmadhūni vā
tvagelāpippalī kṣīriśarkarādviguṇāḥ kramāt
30.40
cūrṇitā bhakṣitāḥ kṣaudrasarpiṣā vāvalehitāḥ
svaryāḥ kāsakṣayaśvāsapārśvarukaphanāśanāḥ
30.41
svaropaghāte medoje kaphavṛddhividhirviṣyate
sarvaje kṣayaje vāpi pratyākhyāyācaret kriyām
30.42
phalatrayādibhiḥ kvāthaḥ sarvajasvarasādajit
śvāsakāsoditāḥ sarvāḥ kriyāśśastāḥ svarakṣaye
30.42.p1
snigdhānubhayataśśuddhān nasyadhūmādi yojayet
30.42.p2
arocakanidānam
30.43
arocako bhaveddoṣairjihvāhṛdayasaṃśritaiḥ
30.44
sannipātena manasassantāpena ca pañcamaḥ
kaṣāyatiktamadhuraṃ vātādiṣu mukhaṃ kramāt
30.44.p1
sarvotthe virasaṃ śokakrodhādiṣu yathāmalam
30.44.p2
arocakacikitsā
30.45
vicitramannamarucau hitairupahitaṃ hitam
30.46
vahirantarmṛjā cittanirvāṇaṃ hṛdyamauṣadham
kāladvaye dantaśaucaṃ kavaḷaṃ dhūmanāvanam
30.47
chardayedvā vacāṃbhobhiḥ pitte tu guḷavāribhiḥ
tālīsārthaṃ tatra cūrṇaṃ sakarpūrasitopalāḥ
30.48
śaśāṅkakiraṇākhyāśca bhakṣyā rucikarāḥ param
āmrapallavavṛntādikvātho'rocakanāśanaḥ
30.49
saindhavāḍhyaṃ dadhi hitaṃ vātārocakapīḍite
payassaśarkaraṃ pitte takraṃ vyoṣayutaṃ kaphe
30.50
karpūrādikamelādyaṃ yavānyādyaṃ ca bhakṣayet
kṣāḷanaiḥ kavaḷaiścāpi yathākālamupācaret
Linked texts (5)
- Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Garuḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Siddhisāra — Sanskrit
- Siddhasāra — Ravigupta, Sanskrit