Pramāṇa · Search · About · API

Hridayapriya 30: atha pañcamo'dhyāyaḥ

Hṛdayapriyā 30

Language
Sanskrit

Contents

atha pañcamo'dhyāyaḥ

30.p1

rājayakṣmanidānam

30.1

anekarogānugato bahurogapurogamaḥ
rājavadrājayakṣmā syāddehebheṣajahānikṛt

30.2

sāhasaṃ vegasaṃrodhaśśuklau jaḥsnehasaṃkṣayaḥ
annapānavidhistyāgaścatvārastasya hetavaḥ

30.3

tairūdīrṇo'nilaḥ pittaṃ kaphaṃ codīrya sarvataḥ
śarīrasandhīnāviśya tān sirāśca prapīḍayan

30.4

mukhāni srotasāṃ rudhvā tathaivātivivṛtya vā
sarpannūrdhvamadhastiryagyathāsvaṃ janayed gadān

30.5

rūpaṃ bhaviṣyatastasya pratiśyāyo bhṛśaṃ kṣavaḥ
praseko mukhamādhuryaṃ sadanaṃ vahnidehayoḥ

30.6

hṛllāsaśchardirucirakṣato'pi balakṣayaḥ
pādaśopho'kṣiśuklatvaṃ nakharomābhivardhanam

30.7

strīsaktiścātha jāyante rūpāṇyekādaśāsya ca
pīnasaśvāsakāsāṃsamūrdhasvararujo'ruciḥ

30.8

ūrdhvaṃ saṃso viśaśśoṣo bādhaśchardiśca koṣṭhage
tiryaksthe pārśvarugdoṣe sannige bhavati jvaraḥ

30.9

tatra vātācchiraḥpārśvaśūlamaṃsāṅgamardanam
kaṇṭhodhvaṃsassvarabhraṃśaḥ pittāt pādasyapāṇiṣu

30.10

dāho'tisārastṛṭchardirmukhagandho jvaro madaḥ
kaphādarocakaśchardiḥ kāso mūrddhāṅgagauravam

30.11

prasekaḥ pīnasaḥ śvāsaḥ svarasādo'lpavahnitā
alpavahnitayā tasya dhātūṣmālpatayāpica

30.12

pacyate koṣṭha evānnaṃ naivālaṃ dhātupuṣṭaye
avaṣṭabdhassaśakṛtā kevalaṃ vartate kṣayī

30.13

liṅgeṣvalpeṣvapi kṣīṇaṃ vyādhyauṣadhabalākṣamam
varjayetsādhayedeva sarveṣvapi tato'nyathā

30.13.p1

rājayakṣmacikitsā

30.14

balino bahudoṣasya snigdhasvinnasya śodhanam
ūrdhvādho yakṣmaṇaḥ kuryāt sasnehaṃ yanna karśanam

30.15

payasā phalayuktena madhureṇa rasena vā
sarpiṣmatyā yavāgvā vā vamanadravyasiddhayā

30.16

vamedvirecanaṃ dadyātrivṛcchyāmānupadrumān
śarkarāmadhusarpirbhiḥ payasā cātha bṛṃhaṇam

30.17

laghu hṛdyaṃ dīpanaṃ ca ṣaṣṭikādyaṃ prakalpayet
annapānaṃ tathā kṣīramājaṃ māṃsaṃ ca śoṣajit

30.18

kaṇātāmalakīvahisiddhaḥ kvātho ghṛtānvitaḥ
vahnikṛt pīnasaharaḥ kṣatakṣayaharaḥ param

30.19

kvāthaṃ punarnavādyaṃ vā pibedelādikaṃ tathā
sapippalīkaṃ sayavaṃ sakulatthaṃ sanāgaram

30.20

sadāḍimaṃ sāmalakaṃ snigdhamājaṃ rasaṃ pibet
tena ṣaḍ vinivartante vikārāḥ pīnasādayaḥ

30.21

kṛṣṇādrākṣāsitālehaḥ kṣayahā kṣaudratailavān
madhusarpiryuto vāśvagandhākṛṣṇāsitodbhavaḥ

30.22

śarkarāmadhusaṃyuktaṃ navanītaṃ lihet kṣayī
kṣīrāśī labhate puṣṭimatulyaṃ vājyamākṣike

30.23

daśamūlaśṛtāt kṣīrāt sarpiryadudiyānnavam
sapippalīkaṃ sakṣaudraṃ tacchūlāddiharaṃ param

30.24

pañcabhiḥ pañcamūlairvā siddhaṃ kṣīraṃ pivet kṣayī
sarpiśca tatpayojātaṃ sarpistatkvāthasādhitam

30.25

pibedelādikaṃ sarpiraśvagandhādikaṃ tathā
lihyācchuṇṭhyādikaṃ cūrṇaṃ hitaṃ cāsya kṣayoditam

30.26

pītaṃ nāgabalāsarpirāgastyaṃ vā rasāyanam
ajādimāṃsaṃ tadyuktavividhauṣadhasaṃskṛtam

30.27

sarpiśca śīlayanyuktyā jayeddhīrāṃścirāt kṣayam
kṣatoktatailairabhyaktaṃ jīvantyādyaissucūrṇitaiḥ

30.27.p1

udvartya jīvanīyādisiddhaiḥ snāyāt sukhodakaiḥ

30.27.p2

svarasādānadānam

30.28

doṣairvyastaissamastaiśca kṣayāt ṣaṣṭhaśca medasā

30.29

svarasādo bhavettatra kṣāmorūkṣaścalassvaraḥ
śūkapūrṇābhakaṇṭhatvaṃ snigdhoṣṇopaśayo'nilāt

30.30

pittāttālugaḷe dāhaḥ śoṣa uktāvasūyanam
limpanniva kaphāt kaṇṭhaṃ mandaḥ khurakhurāyate

30.31

svaro vibaddhassarvaistu sarvaliṅgaḥ kṣayāt kaṣet
dhūmāyatīva cātyarthaṃ medasā śleṣmalakṣaṇaḥ

30.31.p1

kṛcchralakṣyākṣaraścātra sarvairantyaṃ ca varjayet

30.31.p2

svarasādacikitsā

30.32

svarasāde viśeṣeṇa nasyadhūmādi yojayet

30.33

tatrāpi vātaje koṣṇaṃ pivedauttarabhaktikam
kāsamardakavārtākīmārkavasvarase ghṛtam

30.34

sādhitaṃ kāsajit svaryaṃ siddhamārtagaḷena vā
tailaṃ ca madhukadrākṣāpippalīkṛmijitphalaiḥ

30.35

haṃsapadyāśca mūlena pakkaṃ nasto niṣecayet
kṣīravṛkṣāṅkurakvāthakalkasiddhaṃ samākṣikam

30.36

pittodbhave hitaṃ sarpiḥ śrutaśītaṃ payo'pi ca
prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ pippalī bṛhatī balā

30.37

sādhitaṃ kṣīrasarpiśca tatsvaryaṃ nāvanaṃ param
drākṣākṛṣṇāvṛṣairambu pittajasvarasādanut

30.38

pibet kaṭūni mūtreṇa kaphaje rūkṣabhojanaḥ
kaṭphalāmalakavyoṣaṃ lihyāttailamadhuplutam

30.39

vyoṣakṣārāgnivacikābhārṅgīpathyāmadhūni vā
tvagelāpippalī kṣīriśarkarādviguṇāḥ kramāt

30.40

cūrṇitā bhakṣitāḥ kṣaudrasarpiṣā vāvalehitāḥ
svaryāḥ kāsakṣayaśvāsapārśvarukaphanāśanāḥ

30.41

svaropaghāte medoje kaphavṛddhividhirviṣyate
sarvaje kṣayaje vāpi pratyākhyāyācaret kriyām

30.42

phalatrayādibhiḥ kvāthaḥ sarvajasvarasādajit
śvāsakāsoditāḥ sarvāḥ kriyāśśastāḥ svarakṣaye

30.42.p1

snigdhānubhayataśśuddhān nasyadhūmādi yojayet

30.42.p2

arocakanidānam

30.43

arocako bhaveddoṣairjihvāhṛdayasaṃśritaiḥ

30.44

sannipātena manasassantāpena ca pañcamaḥ
kaṣāyatiktamadhuraṃ vātādiṣu mukhaṃ kramāt

30.44.p1

sarvotthe virasaṃ śokakrodhādiṣu yathāmalam

30.44.p2

arocakacikitsā

30.45

vicitramannamarucau hitairupahitaṃ hitam

30.46

vahirantarmṛjā cittanirvāṇaṃ hṛdyamauṣadham
kāladvaye dantaśaucaṃ kavaḷaṃ dhūmanāvanam

30.47

chardayedvā vacāṃbhobhiḥ pitte tu guḷavāribhiḥ
tālīsārthaṃ tatra cūrṇaṃ sakarpūrasitopalāḥ

30.48

śaśāṅkakiraṇākhyāśca bhakṣyā rucikarāḥ param
āmrapallavavṛntādikvātho'rocakanāśanaḥ

30.49

saindhavāḍhyaṃ dadhi hitaṃ vātārocakapīḍite
payassaśarkaraṃ pitte takraṃ vyoṣayutaṃ kaphe

30.50

karpūrādikamelādyaṃ yavānyādyaṃ ca bhakṣayet
kṣāḷanaiḥ kavaḷaiścāpi yathākālamupācaret

Linked texts (5)