Pramāṇa · Search · About · API

Hridayapriya 31

Hṛdayapriyā 31

Language
Sanskrit

Contents

31.1

chardirdoṣaiḥ pṛthak sarvairdviṣṭairarthaiśca pañcamī
udāno vikṛto vāyuḥ sarvānapyūrdhvamasyati

31.2

tāsūtkleśāsyalāvaṇyaprasekārucayo'gragāḥ
nābhiṃ pṛṣṭhaṃ rujan vāyuḥ pārśve cāhāramutkṣipet

31.3

tato'lpālapaṃ kaṣāyaṃ ca vegodgārayutaṃ vamet
pittāt kṣārodakanibhaṃ sāsraṃ haritapītakam

31.4

kaphācchvetaṃ ghanaṃ śītaṃ śleṣmatantugavākṣitam
sarvaliṅgaṃ malaissarvai riṣṭoktā yā ca tāṃ tyajet

31.5

pūtyamedhyāśucidviṣṭadarśanaśravaṇādibhiḥ
tapte citte hṛdi kliṣṭe chardirdviṣṭārthayogajā

31.6

āmāśayotkleśabhavāḥ prāyaśchardyo hitaṃ tataḥ
laṅghanaṃ prāvṛte vāyoryo vamet pratataṃ bahu

31.7

bahudoṣo balī tantu vāmayecca punaḥ kramāt
drākṣāmbubhirvā kṣīrairvā hṛdyairmadyairvirecayet

31.8

upavāsaḥ priyaṃ sātmyamannaṃ laghu ca śasyate
lehā rasāḥ kavalikā rāgaṣāḍavapānakāḥ

31.9

bhuktamātrasya sahasā mukhe śītāmbusecanam
snānaṃ sugandhivastrāṇi hitānyatra hitāni ca

31.10

hanti mārutajāṃ chardiṃ sarpiḥ pītaṃ sasaindhavam
snigdhaṃ ca bhojanaṃ śuṇṭhīdadhidāḍimasādhitam

31.11

koṣṇaṃ salavaṇaṃ cātra hitaṃ snehavirecanam
mahauṣadhādikaṃ dadyādajājīdhānyakādikam

31.12

pittajāyāṃ virekārthaṃ drākṣekṣusvarasaistrivṛt
pibenmanthaṃ yavāgūṃ vā lājaissamadhuśarkaram

31.13

mṛdbhṛṣṭaloṣṭaprabhavaṃ suśītaṃ salilaṃ pibet
dhātrīrasena śītaṃ vā tathā mudgadalāmbu vā

31.14

kvāthaṃ jambvādikaṃ vānyadraktapittoditaṃ hitam
kaphajāyāṃ vamennimbakṛṣṇāpiṇḍītasarṣapaiḥ

31.15

yuktena koṣṇatoyena durbalaṃ copavāsayet
līḍhaṃ manaśśilākṛṣṇāmaricaṃ bījapūrakāt

31.16

svarasena kapitthācca sakṣaudreṇa vamiṃ jayet
sannipāte tathā miśrairetaiśchardiṃ nivārayet

31.17

hṛdyairmanojñairmadhuraiḥ chardiṃ dviṣṭārthajāṃ jayet
kvāthaḥ kevalabilvotthaśśuṇṭhībilvodbhavo'pi vā

31.18

lājaśuṇṭhībilvabhavaḥ prasekacchardināśanaḥ
bilvadhānyādikaṃ kvāthaṃ kārpāsāsthyādicūrṇitam

31.19

lehaṃ bilvādijaṃ vāpi lihyādailādicūrṇitam
elākalkantu dhānyāmlasaṃyuktaṃ nasyamuttamam

31.20

candanāgarulājānāṃ dhūmaṃ ca saghṛtaṃ pibet
garbhīmakṛmijātāyāṃ chadya doṣānurodhataḥ

31.20.p1

cikitset kṛmijāṃ vidyāt kṛmihṛdrogalakṣaṇaiḥ

31.20.p2

hṛdroganidānam

31.21

vātādibhiḥ pṛthak sarvaiḥ kṛmidoṣācca pañcadhā

31.22

hṛdrogastatravātena hṛcchūnyaṃ vividhātiṃmat
bhramaśśabdāsahiṣṇutvaṃ śvāsarodho'lpanidratā

31.23

pittāttṛṣṇāmlakaḥ svedo dhūmakaḥ pītatā jvaraḥ
śleṣmaṇā sāśmagarbhābhaṃ hṛdayaṃ ṣṭhīvanārucīḥ

31.24

sarvaliṅgaṃ tribhirdoṣaiḥ kṛmibhiḥ śyāvanetratā
tamaḥpraveśohṛllāsaśśophaḥ kaṇḍūḥ kaphasrutiḥ

31.25

hṛdayaṃ pratataṃ cātra krakaceneva dāryate
cikitsedāmayaṃ ghoraṃ taṃ śīghraṃ śīghrakāriṇam

31.25.p1

hṛdrogacikitsā

31.26

hṛdroge vātike vāntaḥ pippalīsitasarṣapaiḥ
pibet prātaryavakṣāraṃ sarpīṃṣi lavaṇāni vā

31.27

tribhiḥ snehaḥ pibedvāpi dāḍimāmlaṃ ca cūrṇitam
bilvādikaṃ hitaṃ sarpistathā sauvarcalādikam

31.28

snigdhoṣṇaiḥ pānabhojyaiśca hṛdrogaṃ vātikaṃ jayet
sukumāraṃ balātailamairaṇḍaṃ sapayo'pi vā

31.29

paitte drākṣekṣuniryāsasitākṣaudraparūṣakaiḥ
yukto vireko hṛdyassyāt kramaśśuddhe ca pittahā

31.30

laghuśītāśano drākṣāparūṣakarasaṃ pibet
kvāthaṃ dhānyākaśuṇṭhyādyaṃ priyaṅgvādyaṃ tathā pibet

31.31

kṣatapittajvaroktaṃ ca bāhyāntaḥ parimārjanam
hṛdroge kaphaje vāntaḥ kṣārāmbulavaṇodakaiḥ

31.32

vacānimbāmbhasā vāpi kulatthayavabhojanaḥ
lihyādvacādicūrṇaṃ vā puṣkarāhvādikaṃ tathā

31.33

śleṣmagulmoditānyāni kṣārāṃśca vividhān pibet
kṛmihṛdrogiṇaṃ snigdhaṃ bhojayet piśitaudanam

31.34

dadhyupetaṃ tryahaṃ paścāt sādhu cainaṃ virecayet
kṛmighnamauṣadhaṃ sarvaṃ dadyādapi yathocitam

31.35

ballabhārūṣyaṃ ghṛtaṃ dadyāttailaṃ dhānvantaraṃ tathā
kvāthaṃ dhānyākaśuṇṭhyādyaṃ daśamūlādikaṃ tathā

31.35.p1

sauvarcalādicūrṇaṃ ca yathākālaṃ prayojayet

31.35.p2

tṛṣṇānidānam

31.36

vātāt pittāt kaphāttṛṣṇā sannipātādrasakṣayāt

31.37

ṣaṣṭhī syādupasargācca vātapitte tu kāraṇam
sarvāsu tatprakopo hi saumyadhātuviśoṣaṇāt

31.38

sarvadehabhramotkampatāpahṛddāhamohakṛt
jihvāmūlagaḷaklomatālutoyavahāssirāḥ

31.39

saṃśoṣya tṛṣṇā jāyante tāsāṃ sāmānyalakṣaṇam
mukhaśoṣo jalātṛptirannadveṣassvarakṣayaḥ

31.40

kaṇṭhoṣṭhajihvākārkaśyaṃ jihvāniṣkrāmaṇaṃ klamaḥ
mārutādāsyavairasyaṃ śaṅkhatodaḥ śirobhramaḥ

31.41

śītāmbupānādvṛddhiśca śrutinidrābalakṣayaḥ
pittānmūrcchāsyatiktatvaṃ śoṣo dāho'tidhūmakaḥ

31.42

kaphātsaśūkakaṇṭhatvamādhmānacchardyarocakāḥ
nidrā madhuravaktratvaṃ sarvaiḥ syāt sarvalakṣaṇā

31.43

tṛṣṇā rasakṣayoktena lakṣaṇena kṣayātmikā
śoṣamohajvarādyanyarogotthātūpasargajā

31.43.p1

tṛṣṇācikitsā

31.44

tṛṣṇāsu vātapittaghno vidhiḥ prāyeṇa śasyate
sarvāsu śīto bāhyāntastathā śamanaśodhanam

31.45

divyāmbu śītaṃ sakṣaudraṃ tadvad bhaumaṃ ca tadguṇam
nirvāpitaṃ taptaloṣṭakapālasikatādibhiḥ

31.46

salājaśarkaraṃ hrasvapañcamūlajalaṃ pibet
śītena śītavīryaiśca dravyaissiddhena bhojanam

31.47

himāmbuparaṣiktasya payasā sasitāmadhu
mudgādīnāṃ tathā yūṣairjīvanīyarasānvitaiḥ

31.48

nasyaṃ kṣīraṃ ghṛtaṃ siddhaṃ śītairikṣo rasaistathā
dāhajvaroktā lepādyā nirīhatvaṃ manoratiḥ

31.49

mahāsariddhradādīnāṃ darśanaśravaṇāni ca
tṛṣṇāyāṃ pavanotthāyāṃ saguḷaṃ dadhi śasyate

31.50

balāṃśumatimṛdvīkāśārivāpippalījalam
punarnavādikvāthaṃ vā vidāryādyuddhavaṃ pibet

31.51

pittajāyāṃ sitāyuktaḥ pakvaudumbarajo rasaḥ
tatkvātho vā hitaśśītaśśārivādigaṇāmbu vā

31.52

drākṣādyaṃ pañcasārāmbu dhānyākādikameva vā
kaphodbhavāyāṃ vamanaṃ nimbaprasavavāriṇā

31.53

bilvāḍhakīpañcakoladarbhapañcakasādhitam
jalaṃ pibedrajanyā vā siddhaṃ sakṣaudraśarkaram

31.54

pañcakolāmbuvativiṣāśuṇṭhībhyāṃ vā kaphānvaye
kvāthaṃ dhānyākadhātryādyaṃ sannipātodbhavāṃ tṛṣam

31.55

jayedvimiśritairuktaiḥ kustumbaryādi vā pibet
gūḷūcyādigaṇakvāthaṃ dadyādvā śārivādikam

31.56

kṣayajāyāṃ kṣayahitaṃ chāgaṃ kṣīraṃ rasaṃ tathā
tattadrogopasṛṣṭāyāṃ dadyāttadanurodhataḥ

31.57

takraṃ ca jīvanīyena siddhaṃ śītaṃ ca māhiṣam
nasyārthaṃ madhukaṃ drākṣā stanyamikṣurasaṃ hitam

31.57.p1

candanādyaṃ tathā tailaṃ tṛṣṇārtasya prakalpayet || 57 1/2

Linked texts (7)