Hridayapriya 32: atha saptamo'dhyāyaḥ
Hṛdayapriyā 32
- Language
- Sanskrit
Contents
atha saptamo'dhyāyaḥ
32.p1
madātyayanidānam
32.1
tīkṣṇoṣṇarūkṣasūkṣmāmlaṃ vyavāyyāśukaraṃ laghu
vikāṣi viśadaṃ madyamojato'smādviparyayaḥ
32.2
tīkṣṇādayo viṣe'pi syurutkarṣātte hi mṛtyudāḥ
tīkṣṇādibhirguṇairmadyaṃ mandādīnojaso guṇān
32.3
daśabhirdaśa saṃkṣobhya ceto nayati vikriyām
atastyajanti santastad buddhirhi sakaleṣṭā
32.4
nātimādyanti balino bhuktāmlavayasoyutāḥ
medaḥkaphādhikāḥ snigdhā madyanityā dṛḍhāgnayaḥ
32.5
viparyaye'timādyanti catvārassyurmadātyayāḥ
doṣaiḥ pṛthak samastaiśca mohassāmānyalakṣaṇam
32.6
viśeṣājjāgaraśvāsakampamūrddharujo'nilāt
pittāddāhajvarasvedamòhātīsāratṛḍbhramāḥ
32.7
śleṣmaṇā chardihṛllāsanidrodardāṅgagauravam
sarvaje sarvaliṅgatvaṃ vakṣye teṣāṃ cikitsitam
32.7.p1
madātyayacikitsā
32.8
yaṃ doṣamadhikaṃ paśyettasyādau pratikārayet
pittavātādhikaḥ prāyo madyavyādhirbhavedyataḥ
32.9
kriyāṃ taduditāṃ kuryādanyadoṣāvirodhinīm
hīnamithyātiyogena yo vyādhirupajāyate
32.10
samapītena tenaiva sa sadyenopaśāmyati
yathā viṣasya nāśassyādyaugikena viṣeṇa hi
32.11
tatra vātolbaṇe dadyānmadyaṃ piṣṭakṛtaṃ yutam
bījapūrakavṛkṣāmlakoladāḍimadīpyakaiḥ
32.12
yavānīhapuṣājājīvvoṣatrilavaṇārdrakaiḥ
godhūmamāṣavikṛtīrdadyāt snigdhān rasāṃstathā
32.13
svarasaṃ dāḍimāt kvāthaḥ pañcamūlāt kanīyasaḥ
abhyaṅgodvartanasnānamuṣṇaṃ prāvaraṇaṃ hitam
32.14
pittodvaṇe bahujalaṃ śārkaraṃ madhu vā yutam
rasairdāḍimakharjūrabhavyadrākṣāparūṣakaiḥ
32.15
suśītaṃ sasitāsaktu yojyaṃ tādṛk ca pānakam
svāduvargakaṣāyārvā yuktaṃ madyaṃ samākṣikam
32.16
tṛṣyate cātibalavadvātapittasamudbhave
dadyād drākṣārasaṃ pāne madyaṃ vā'pi bahūdakam
32.17
mustadāḍimalājāmbu jalaṃ vā parṇinībhṛtam
ullekhanopavāsābhyāṃ jayet śleṣmolvaṇaṃ pivet
32.18
śītaṃ śuṇṭhīsthirodīcyadusparśanyatamodakam
rajomohāhitāhāraparasya syustrayo gadāḥ
32.19
rasāsṛkcetanāvāhisrotorodhasamudbhavāḥ
madamūrcchāyasanyāsā yathottarabalottarāḥ
32.20
mado'tra doṣaissarvaiśca raktamadyaviṣairapi
rūkṣaḥ śyāvo'ruṇo vātāt sakto'lpakriyāvacāḥ
32.21
pittena krodhano raktapītābhaḥ kalahapriyaḥ
svalpāsambaddhavāk pāṇḍuḥ kaphād dhyānaparo'lasaḥ
32.22
sarvātmā sannipātena raktāt stabdhāṅgadṛṣṭitā
pittaliṅgaṃ ca madyena vikṛtehāsvarāṃgatā
32.23
viṣe kampo'tinidrā ca sarvebhyo'bhyādhikaśca saḥ
kārśyaśyāvāruṇākṣittvaṃ mūrcchāyā marutātmake
32.24
pittena tṛṣṇādāhāḍhyassasvedaḥ pītalocanaḥ
kaphāt stimitagurvaṅgaḥ sahṛllāsaprasekavān
32.25
nīlāruṇaṃ pītaraktaṃ nīlābhaṃ ca namaḥ kramāt
paśyan mūrcchāyamāpnoti tribhissarvākṛtiḥ punaḥ
32.26
apasmāra ivāpātya kuryānniśceṣṭitaṃ ca tam
doṣeṣu madamūrcchāyāḥ kṛtavegeṣu dehinām
32.27
svayameva ca śāmyanti sanyāso nauṣadhairvinā
prāṇāyanāśritairdoṣaiḥ balibhirnaṣṭaceṣṭitaḥ
32.28
mṛtavat kaphapūrṇāsyaḥ sanyāsānnipatennaraḥ
madeṣu vātapittaghnaḥ prāyo mūrcchāsu ceṣyate
32.29
sarvatrāpi viśeṣeṇa pittamevopalakṣayet
śītāḥ pradehā maṇayasseko vyajanamārutāḥ
32.30
sitādrākṣekṣukharjūrakāśmaryasvarasaṃ payaḥ
siddhaṃ madhuravargeṇa rasā yūṣāssaḍāḍimāḥ
32.31
prasaktavegeṣu hitaṃ mukhanāsāvarodhanam
pibedvā mānuṣīkṣīraṃ tena dadyācca nāvanam
32.32
durālabhāṃ varāṃ mustāṃ dadyāt kṣaudreṇa vā jale
pibenmaricakolāsthimajjogīrāhi kesaram
32.33
dhātrīphalarase siddhaṃ pathyākvāthena vā ghṛtam
pañcakarmāṇi śastāni tathā raktāvasecanam
32.34
mṛdvīkādiṃ mṛṇālādiṃ pibet kvāthaṃ sitāyutam
kalyāṇakaṃ mahātiktaṃ ṣaṭpalaṃ vā ghṛtaṃ pibet
32.35
pippakyo vā śilāhvaṃ vā rasāyanavidhānataḥ
triphalā vā prayoktavyā saghṛtakṣaudraśarkarā
32.36
trayo doṣāḥ sannipatya prāṇā yatanasaṃśrayaḥ
sanyāsaṃ mārakaṃ kuryuḥ taṃ javāddhinivartayet
32.37
āśu prayojyaṃ sanyāse sutīkṣṇaṃ nasyamañjanam
dhūmaḥ pradhamanaṃ todastūcībhiśca nakhāntare
32.38
keśānāṃ luñcanaṃ dāho daṃśo daśanavṛścikaiḥ
kaṭvamlagalilaṃ vakre kapikacchūbhavagharṣaṇam
32.39
utthito labdhasaṃjñaśca laśunasvarasaṃ pibet
khādetsavyopalavaṇaṃ bījapūrarasaṃ pibet
32.40
ladhvannaṃ kaṭutīkṣṇoṣṇamadyātsrotoviśuddhaye
upācarettoṣakaraiḥ priyaśravaṇadarśanaiḥ
32.40.p1
arśoroganidāna
32.41
doṣāstvaṅmāṃsamedāṃsi praduṣya vividhākṛtīn
māṃsāṅkurānapānādau kurvantyarśāsi tān jaguḥ
32.42
sahajanmottarotthānabhedād dvedhā samāsataḥ
śuṣkārdrabhedataścātra sahajāni tridoṣataḥ
32.43
ṣoḍhānyāni pṛthagdoṣaissaṃsarganicayāstrataḥ
śuṣkāṇi vātaśleṣmabhyāmārdrāṇi tvasrapittataḥ
32.44
gude valitrayayute yāni cābhyantare valau
sthitāni ca tridoṣāṇi sahajānyapyasādhyatām
32.45
yānti madhyavalīsthāni kṛcchrāṇi dvandvajāni ca
bāhyāyāntu valau jātānyekadoṣodbhavāni ca
32.46
aśāṃsi sukhasādhyāni na cirotpatitāni ca
medrādiṣvapi vakṣyante yathāsvaṃ nābhijāni tu
32.47
gaṇḍūpadāsyarūpāṇi picchilāni mṛdūni ca
vyāno gṛhītvā śleṣmāṇaṃ karotyarśastvaco bahiḥ
32.48
kīlopamaṃ sthirataraṃ carmakīlaṃ tu taṃ viduḥ
tatra hetustu kaṭhinādyāsanaṃ śītalāṃbubhiḥ
32.49
saṃ sparśo'tivyavāyaśca śakṛnmūtrādidhāraṇam
jvarātisārakadi kaśanaṃ viṣamāsanam
32.50
etairapānaḥ kupito madaṃ gudavalīṣu tu
sandhatte tāsvatha klinnāsvarśāsi prabhavanti hi
32.51
pūrvarūpaṃ ca viṣṭaṃbho mandāmnitvaṃ śakṛdgrahaḥ
bhedroṣākūjanaṃ cāntre malālaptvātimūtrate
32.52
āśaṅkā grahaṇīśophapāṇḍugulmodareṣu ca
gudāṃkuramasta vātāna śuṣkā'ruṇāvā'ruṇāḥ khagaḥ
32.53
vakrā mitho viśadaśāstīkṣṇā visphuṭitānanāḥ
śiraḥpārśvāṃsakaṭyūrūbaṃkṣaṇābhyadhikavyathāḥ
32.54
pittottarā nīlamukhā raktapītāsitaprabhāḥ
tanvasṛksrāviṇo visrāḥ soṣmāṇo mṛdavaḥ ślathāḥ
32.55
dāhapākajvarasvedatṛṇmūrcchārucimohāḥ
śleṣmodbhūṇā mahāmūlā ghanā mandarujaḥsitāḥ
32.56
picchilāḥ stimitāḥ ślakṣṇāḥ kaṇḍvāḍhyāḥ sparśanapriyāḥ
vaṅkṣaṇānāhahṛllāsamehaśītajvarapradāḥ
32.57
saṃsṛṣṭaliṃgāsaṃsarge nicayātsarvalakṣaṇāḥ
raktodbhūṇāḥ pittasamā duṣṭāsrasrāviṇo'pi ca
32.57.p1
raktakṣayāddhīnavarṇabalo̍jā duḥkhito bhavet
32.57.p2
arśaścikitsā
32.58
aśasii śastrakṣārāgnikṣepāmyaṅgairūpācaret
32.59
dṛśyānyadṛśyāni punassradāntaḥ parimārjanaiḥ
atha sādhāraṇe kāle nātidurbalamarśasam
32.60
viśuddhakoṣṭhaṃ ladhvannamanulomanamāśitam
śuciṃ kṛtasvastyayanaṃ muktaviṇmūtramavyatham
32.61
śayane phalake vānyanarotsaṅge'pyupāśritam
pūrveṇa kāyenottānaṃ pratyādityagudaṃ same
32.62
saṅkucitakaṭīdeśamatha yantraṇavāsasā
sakthnośśirodharāyāṃ ca parikṣipta susthitam
32.63
ālambitaṃ paricaraissarṣipābhyaktapāyave
tato'smai sarpiṣābhyaktaṃ nidadhyādṛjuyantrakam
32.64
śanairanu sukhaṃ pāyau tato dṛṣṭvā pravākṣaṇāt
yantre praviṣṭaṃ durnāma plotakaṇṭhitayānu ca
32.65
śalākayotpīḍya bhiṣaggathoktavidhinā dahet
kṣāreṇaivārdramitarat kṣāreṇa jvalanena vā
32.66
mahadvā balinaśchittvā vītayantramathāturam
svabhyaktapāyujaghanamavagāhe nidhāpayet
32.67
nivātamandirasthasya tato'syācāramādiśet
ekaikamiti saptāhāt saptāhātsamupācaret
32.68
prāgdakṣiṇaṃ tato vāmamarśaḥ pṛṣṭhāgrajaṃ tataḥ
bahvarśasassudagdhasya syādvāyoranulomatā
32.69
ruciragne'gnipaṭutā svāsthyaṃ varṇabalodayaḥ
vastiśūle tvadhonābherlepayecchlakṣṇakalkitaiḥ
32.70
varṣābhūkuṣṭhasurabhimisilohāmarāhvayaiḥ
śakṛnmūtrapratīghāte pariṣekāvagāhayoḥ
32.71
varaṇālaṃbusairaṇḍagokaṇṭakapunarnavaiḥ
suṣavīsurabhībhyāṃ ca kvāthamuṣṇaṃ prayojayet
32.72
sasnehamathavā kṣīraṃ tailaṃ vā vātanāśanam
athāprayojyadāhāderabhyajya gudakīlakān
32.73
bilvamūlāgnikakṣārakuṣṭhaissiddhena secayet
tailenāhivilāloṣṭravarāhavasāyāthavā
32.74
svedayedanu piṇḍena dravairvā saktubhiśna vā
rāsnāyā hapuṣāyā vā piṇḍairvā kārṣṇagandhikaiḥ
32.75
arkamūlaṃ śamīpatraṃ nṛkeśāssarpakañcukam
mārjāracarma sarpiśca dhūpanaṃ śreṣṭhamarśasām
32.76
snukkṣīrārkaniśālepaḥ surāgomūtrakalkitaḥ
kṛkavākuśakṛtkṛṣṇāniśāguñjāphalaistathā
32.77
gomūtrapiṣṭairvā dantīcitrakasvarjikādibhiḥ
tutthaṃ badaracavye ca haridrā citrakaṃ guḍam
32.78
pippalyaḥ kukkuṭaśakṛt ghṛtaṃ cārśaḥpralepanam
śirīṣabījasammiśraṃ lāṅgalīṃ parilepayet
32.79
ārke payassudhākāṇḍaṃ kaṭukālābupallavā
karañjaṃ bastamūtraṃ ca lepanaṃ hitamarśasām
32.80
dhānyāmlapiṣṭairjīmūtabījaistajjālakaṃ mṛdu
lepitaṃ chāyayā śuṣkaṃ vartirgudajanāśinī
32.81
sajālamūlajīmūtalehe vā kṣārasaṃyute
guñjāsūraṇakūṣmāṇḍabījairvartistathāguṇā
32.82
ucchūnakaṭhinebhyaśca jalūkābhirharedasṛk
saindhavaṃ cavyacitrakārthaṃ hanyādgudāṅkurān
32.83
harītakyādikaṃ kvāthaṃ pathyābilvādikaṃ tathā
dusparśādyaṃ virivilvādyaṃ pūtīkarpūrikam
32.84
yo jāto gorasaḥ kṣīrādvahnimūlātracūrṇitāt
pibaṃstenaiva tenaiva bhuñjāno gudajān jayet
32.85
takreṇa vā pibet pathyāvelābhiṅkuṭajatvacaḥ
kaliṅgamagadhājyotismūraṇān vāṃgavardhitān
32.86
koṣṇāmbunā vā tripaḍvyopahiṃnvamlavetasān
yuktaṃ vilvakapivthābhyāṃ mahauṣadhavilena vā
32.87
āruṣkarairyavānyā vā pradadyāttakratarpaṇam
pibedaharahastakraṃ niranno vā prakāmataḥ
32.88
paramagnikaraṃ caitadarśasāmapi nāśanam
tvacaścitrakamūlasya kalkaṃ kumbhe pralepayet
32.89
takraṃ vā dadhi vā tatra jātamarśoharaṃ pibet
mathitaṃ bhājane kṣudrabṛhatīphalalepite
32.90
niśāṃ paryuṣitaṃ peyāmicchadbhirgudakṣayam
takrāriṣṭaṃ pibettadvat pāṭhātakraṃ ca śīlayet
32.91
kuṭajādigaṇaṃ tadvad bahudhāpi prayojayet
pathyācūrṇaṃ viḷāṃśākhyaṃ nityaṃ takreṇa yaḥ pibet
32.92
bhuktānte tasya naśyanti gudajāssahajā api
cūrṇaṃ hutabhugādyaṃ ca takre vā sūraṇādikam
32.93
bhārgīpāṭhāmṛtāpañcakoleṣvapyeṣa saṃvidhiḥ
pathyāśatadvayaṃ mūtradroṇenāmūtrasaṃkṣayāt
32.94
paktvā khādetsahamadhū dve dve hanti kaphodbhavān
durnāmakuṣṭhaśvayathugulmaplīhodarakrimīn
32.95
granthyarbudapracīsthaulyapāṇḍurogāḍhyamārutān
karañjapallavān khādedbhāvayanno'nulomanam
32.96
gomūtrābhyuṣitāmadhāmārgaphalāṃ vā harītakīm
lehaṃ kāṅkāyanaṃ vāpi jīmūtārthaṃ ca śīlayet
32.97
pippalyādyaṃ ghṛtaṃ vāpi vyoṣādyaṃ sarpireva vā
palāśakṣāravapikau pañcakolādikaṃ tathā
32.98
pippalyādipratīvāpaṃ citrakakvāthabhāvitam
ghṛtamarśoharaṃ śreṣṭhaṃ dīpanaṃ śodhanaṃ param
32.99
grahaṇīvat kriyāṃ kuryādarśāsāṃ bhinnavarcasām
aśāṃsi baddhavacīsi tūdāvartavadācaret
32.100
atipravṛttaraktāni raktapittātisāravat
raktārśāṃsi dvidhā vāyoḥ śleṣmaṇaścānuvandhataḥ
32.101
duṣṭāsralakṣaṇaṃ tatra pūrvoktenaiva lakṣayet
duṣṭe'sre śodhanaṃ kāryaṃ raktasyātha ca laṅghanam
32.102
punaḥ pākāya doṣāṇāṃ hitassnigdho'gnidīptaye
yattū pittolbaṇaṃ raktaṃ gharmakāle pravartate
32.103
stambhanīyaṃ tadekāntānnaceddhātakaphānugam
sakaphe'sre pivet pākyaṃ śuṇṭhīkūṭajavalkalam
32.104
kirātatiktakaṃ śuṇṭhīdhanvayāpaṃ kucandanam
dārvītvaṅnimbasevyāni pivedvā ḍāḍimatvacam
32.105
raktāpāmārgajaladakvāthaṃ raktārśasaḥ pivet
candanādyamuśīrādyaṃ kauṭajaṃ phāṇitaṃ tathā
32.107
kuṭajādighṛtaṃ peyaṃ cūrṇo lākṣādiko hitaḥ
jayatyatyudvaṇaṃ raktaṃ mārutaṃ ca prayojitaḥ
raktārśasāṃ praśamane kṣīramājaṃ ca śasyate
32.107.p1
udāvarttanidānam
32.108
rūkṣaissaṅgrāhibhiścānnraiḥ sve sthāne kupito'nilaḥ
adhovahāni srotāṃsi saṃrudhyādhaḥ praśoṣayan
32.109
purīṣaṃ vātaviṇmūtrasaṅgaṃ kurvīta dāruṇam
tena tīvrā rujā koṣṭhapṛṣṭhahṛtpārśvavastigāḥ
32.110
pavanasyordhvagāmitvaṃ tataḥ chardyarucijvarāḥ
bādhiryatimirādyāśca jāyante'nye ca vātajāḥ
32.111
durnāmnāmityudāvarttaḥ paramo'yamupadravaḥ
vātābhibhūtakoṣṭhānaṃ tairvināpi sa jāyate
32.111.p1
udriktaśūlaṃ strastākṣaṃ viḍvamantaṃ parityajet
32.111.p2
udāvarttacikitsā
32.112
udāvarttārtamabhyajya tailaiḥ śītajvarāpahaiḥ
32.113
susnigdhaṃ svedayet piṇḍaiḥ varttiṃ dadyād gude tataḥ
bhūyo'nubandhe vātaghnairvirecyaḥ sneharecanaiḥ
32.114
dadyātkvāthaṃ kulatthādyaṃ śyāmādyaṃ trivṛdādikam
nikumbhādyaṃ tathānyacca malavātānulomanam
32.114.p1
atisāranidānam
Linked texts (3)
- Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Garuḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit