Hridayapriya 33
Hṛdayapriyā 33
- Language
- Sanskrit
Contents
33.1
doṣairvyastaissamastaiśca bhayācchokācca ṣaḍvidhaḥ
atīsāraḥ sa sutarāṃ jāyate'tyambupānataḥ
33.2
rūkṣasātmyātimātrābhairaśaubhiḥ snehavibhramāt
kṛmibhyo vegarodhācca tadvidhaiḥ kupito'nilaḥ
33.3
visaṃsayatyadho'bdhātuṃ hatvāgniṃ drāvayan śakṛt
prakalpate'tisārāya lakṣaṇaṃ tasya bhāvinaḥ
33.4
todo hṛdgudakoṣṭheṣu gātrasādo malagrahaḥ
ādhmānamavipākaśca tatra vātena viḍjalam
33.5
alpālapaṃ śabdaśūlāḍhyaṃ vibandhamupaveśyate
pittena pītamasitaṃ hāridraṃ pūtiraktavat
33.6
saśalaṃ pāyusantāpanākavacchleṣmaṇā ghanam
picchilaṃ tantumacchvetaṃ snigdhamāmaṃ kaphānvitam
33.7
sarvātmā sarvacihnassyāt vātapittātsako'nyayoḥ
atīsārassamāsena dvidhā sāmo nirātmakaḥ
33.8
sāsṛṅnirasrastatrāpi cikitsārtha nirūpyate
atisāro hi bhūyiṣṭhaṃ bhavatyāmāśayāśritaḥ
33.9
hatvāgniṃ vātaje'pyasmāt prāgasmiṃllaṅghanaṃ hitam
śūlānāhaprasekārtaṃ vāmayedatisāriṇam
33.10
doṣāssañcitā ye ca vidagdhāhāramūrcchitāḥ
atīsārāya kalpante teṣūpekṣaiva bheṣajam
33.11
bhṛśotkleśapravṛtteṣu svayameva calātmasu
prayojyaṃ na tu saṃgrāhi pūrvamāmātisāriṇe
33.12
vivaddhamāmaṃ kuryādyajjvaraplīhodarādikān
api cādhmānagurutā śūlastaimityakāriṇīṃ
33.13
prāṇadā prāṇadā doṣe vivandhe saṃpravartinī
pūtīkapippalīśuṇṭhīvacādhānyaharītakī
33.14
athavā vilvadhanikāmuktānāgaravālakam
viḷapāṭhāvacāpabhyākṛmijinnāgarāṇi vā
33.15
śuṇṭhīghanavacāmādrīvilvavatsakahiṅgu vā
vacāprativiṣe vāpi mustānāgarake'thavā
33.16
hrīberanāgare vāpi kvāthayitvā pibejjalam
bhojyāni kalpayedasya grāhidīpanapācanaiḥ
33.17
vivaddhaṃ doṣabahulo dīptāgniyoṃ'tisāryate
kṛṣṇāviḍaṅgatviphalākaṣāyaistaṃ virecayet
33.18
peyāṃ dadyādviriktasya vātaghnaupainaiḥ kṛtām
saphenāpicche sarujaṃ savivandhe punaḥ punaḥ
33.19
alpalpamanale dīpte bhṛśaṃ yastūpaveśyate
dadhitailaghṛtakṣīraiḥ saśuṇṭhīṃ sagulāṃ pibet
33.20
peyāṃ punargaḍhavarcā bahusnehaṃ tathā rasam
khaḷayūṣayavāgvādau sānantādiṃ prayojayet
33.21
lājaistakeṇa peyāṃ ca kvāthaṃ vilvādikaṃ pibet
pathyādikaṃ ca śuṇṭhyādyaṃ pippalyādyaṃ ca sāmake
33.22
pakvātīsāre tu punassamaṅgādvitayaṃ hitam
mustādyaṃ vā pibet kvāthaṃ samaṅgādyaṃ jalaṃ tathā
33.23
dhanvayāṣādikaṃ kvāthaṃ kṛṣṇādyaṃ ca pibettathā
ājaṃ payaḥ paraṃ pathyaṃ nirāme sāsrake'dhikam
33.24
kalkastilānāṃ kṛṣṇānāṃ śarkarāpañcabhāgikaḥ
ājena payasā pītassadyo raktaṃ niyacchati
33.25
pītvā saśarkarākṣaudraṃ candanaṃ taṇḍulāmbunā
dāhatṛṣṇāpramohebhyo raktasrāvācca mucyate
33.26
jambvāmrāṅkuraniṣkvāthaḥ sakṣaudro raktaje hitaḥ
kvāthaṃ pāṭhākaliṅgādyaṃ hitaṃ kuṭajaphāṇitam
33.27
doṣāṇāṃ pācanārthaṃ ca vahnisandīpanāya ca
saṅgrahāya ca raktasya paraṃ tiktairupācaret
33.28
raktaṃ viṭsahitaṃ pūrvaṃ paścādvā yo'tisāryate
śatāvarīghṛtaṃ tasya lehārthamupakalpayet
33.29
śarkarārdhāṃśakaṃ līḍhaṃ navanītaṃ navoddhṛtam
kṣaudrapādaṃ jayecchīghraṃ taṃ vikāraṃ hitāśinaḥ
33.30
nānāvarṇamatīsāraṃ puṭapākairupācaret
tvakpiṇḍādīrghavṛntasya śrīparṇīpatrasaṃvṛtāt
33.31
mṛlliptādagninā svinnādrasaṃ niṣpīḍitaṃ himam
atīsāre pibedyuktaṃ madhunā mitayāthavā
33.32
evaṃ kṣīridrumatvagbhistatprarohaiśca kalpayet
tāmalakyabdaśuṇṭhībhiḥ kvāthassarvātisārajit
33.33
sauvarcalādyaṃ pāṭhādyaṃ yavānyādyaṃ ca cūrṇakam
dāḍimāṣṭakamapyevaṃ dadyāt pāṭhādikaṃ ghṛtam
33.34
gudasya pāke dāhe vā sekālepā hitā himāḥ
picchāsrutau gudabhraṃśe pravāhaṇarujāsu ca
33.35
picchāvastiḥ prayoktavyaḥ kṣatakṣīṇabalāvahaḥ
prapuṇḍarīkasiddhena sarpiṣā cānuvāsanam
33.36
pallavān jarjarīkṛtya śiṃśapā kacchudārayoḥ
pacedyavāṃśca sa kvātho ghṛtakṣīrayuto hitaḥ
33.37
picchāsrutau gudabhraṃśe pravāhaṇarujāsu ca
sannipātasamutpannaṃ sammiśraistaiḥ prasādhayet
33.38
bhīśokotthaṃ vātaharairharṣaṇāśvāsanairapi
mustādikāṣṭavargañcāpyaraḷvādyaṃ ca sarvajit
33.39
atīsāreṣu yo nātiyatavān grahaṇīgadaḥ
tasya syādvahnividhvaṃsakarairatyarthasevitaiḥ
33.40
sāmaṃ sānamajīrṇe'nne jīrṇe pakvaṃ tu naiva vā
akasmādvā muhurbaddhamakasmācchithilaṃ muhuḥ
33.41
cirakṛdgrahaṇīdoṣaḥ saśrayāñcopaveśyate
sa caturdhā pṛthagdoṣaissatripātācca jāyate
33.42
prāgrūpaṃ tasya sadanaṃ cirātpacanamamlakaḥ
praseko vaktravairasyaṃ tṛṣṇā karṇāntrakūjanam
33.43
jvaraśiroruk ca śvayathuḥ karapādayoḥ
nilāttāluśoṣastimiraṃ pārśvavedanāḥ
33.44
jīryati cādhmānaṃ bhukte svāsthyaṃ samaśnute
rācchuṣkaṃ dravaṃ duḥkhaṃ sṛjedvarcaḥ punaḥ punaḥ
33.45
ttena pītaṃ nīlābhaṃ pūti dāhayutaṃ dravam
phādbhināmasaśleṣmaguruvarcaḥpravartanam
33.46
dhodaratvamaruciśchardihṛllāsapīnasāḥ
kṛśasyāpi daurbalyaṃ sarvaje sarvasaṅkaraḥ
33.46.p1
grahaṇīcikitsā
33.47
haṇīmāśritaṃ doṣamajīrṇavadupācaret
tīsāroktavidhinā tasyāmaṃ ca vipācayet
33.48
haṇyāṃ pācanaṃ pūrvaṃ madhye saṅgrāhi bheṣajam
ca dīpanaṃ dadyādatīsāre'pyayaṃ vidhiḥ
33.49
nnakāle yavāgvādi pañcakolādisādhitam
taret paṭulaghvannaṃ punaryogauṃdha dīpamān
33.50
turvidhagrahaṇyāṃ ca takraṃ syāt paramaṃ hitam
laḍāḍimavṛkṣāmlacāṅgerīṇāṃ suyojitam
33.51
turṇāṃ prasthamamlānāṃ tryūṣaṇācca palatrayam
vaṇānāṃ ca catvāri śarkarāyāḥ palāṣṭakam
33.52
ccūrṇaṃ śākasūpānnarāgādiṣvavacārayet
sājīrṇāruciśvāsahṛtpāṇḍvāmayaśūlanut
33.53
garātiviṣāsustaṃ pākyamāmaharaṃ pibet
ṇāmbunā vā tatkalkaṃ nāgaraṃ vāthavāmayām
33.54
kaphānile koṣṭharukare koṣṇavāriṇā
liṅgahiṅgvativiṣāvacāsauvarcalābhayāḥ
33.55
ryā sauvarcalājājī pathyātīkṣṇaḥ sukhāmbunā
stākarañjamūlatvakchuṇṭhībhiḥ kathitaṃ jalam
33.56
pippalīcūrṇasaṃyuktaṃ grahaṇyāmagnidīptidam
pāṭhādyaṃ nāgarādyaṃ vā kaiḍaryādyābhayādike
33.57
pippalyādikṛtaṃ cūrṇaṃ paṭvādiviguḷikāṃ tathā
tālīsapatrapūrvaṃ ca vaṭakaṃ śīlayet kramāt
33.58
athainaṃ paripakkāmaṃ mārutagrahaṇīgadam
dīpanīyauṣadhiyutaṃ pāyayedalpaśo ghṛtam
33.59
pañcamūlādinā pakvamuktaṃ vāpyatisārake
paitte cūrṇaṃ paṭolādyaṃ bhūnimbādyaṃ ca pāyayet
33.60
candanādyaṃ ghṛtaṃ dadyāt kuṣṭhoktaṃ tiktakaṃ tathā
grahaṇyāṃ śleṣmaduṣṭāyāṃ tīkṣṇaiḥ pracchardane kṛte
33.61
kaṭvamlalavaṇakṣāraiḥ kramādagniṃ vivardhayet
pañcakolābhayādhānyapāṭhāgandhapalāśakaiḥ
33.62
bījapūrapravāḷaiśca siddhaiḥ peyādi kalpayet
kaphe tu mātulaṅgādyaṃ cūrṇaṃ bhūnimbapūrvakam
33.63
dviharidrādikaṃ kṣāraṃ dadyāṅkuñjarābhidham
bhallātakājyaṃ gulmoktaṃ yakṣmoktaṃ ṣaṭpalaṃ ghṛtam
33.64
dhānvantaraghṛtaṃ vāpi pramehavihitaṃ pibet
nicaye pañcakarmāṇi cikitsā ca yathocitam
33.65
sneho'mlalavaṇairyukto bahuvātasya śasyate
snehameva paraṃ vidyāddurbalānaladīpanam
33.66
snehāsavasurāriṣṭacūrṇakvāthahitāśanaiḥ
samyak prayuktairdehasya balamagniśca vardhate
33.67
nābhojanena kāyāgnirdīpyate nātibhojanāt
yathā nirindhano bahniralpo vātīndhanāvṛtaḥ
33.68
tasmānmātrāṃ ca vimṛśedadyādāhāramauṣadham
vātavyādhyaśmarīkuṣṭhamehodarabhagandarāḥ
33.68.p1
aṃśāṃsi grahaṇītyaṣṭau mahārogāssudustarāḥ
33.68.p2
atyagninidānam
33.69
yadā kṣīṇe kaphe pittaṃ svasthāne pavanānugam
33.70
pravṛddhaṃ vardhayatyagniṃ tadāsau sānilo'nalaḥ
paktvāśnamāśu dhātūṃśca sarvānojaśca saṃkṣipan
33.71
mārayet syāt sa nāsvastho bhukte jīrṇe tu tāmyati
tṛḍdāhaśvāsamūrcchādyā vyādhayo'tyagnisambhavāḥ
33.71.p1
atyagnicikitsā
33.72
tamatyagniṃ gurusnigdhamandasāndrahimasthiraiḥ
annapānairnayecchāntiṃ dīptamagnimivāmbubhiḥ
33.73
muhurmuhurajīrṇe'pi bhojyānyasyopahārayet
nirindhano'ntaraṃ labdhvā yathainaṃ na vipādayet
33.74
kṛsaraṃ pāyasaṃ snigdhaṃ paiṣṭikaṃ guḍavaikṛtam
aśnīyādaudakānūpapiśitāni bhṛtāni ca
33.75
lakṣmīrasavipakvānnaṃ dadhnādyānmāhiṣeṇa ca
adyādbhūkandamanyacca kūṣmāṇḍaṃ cāgnināśanam
33.76
payassaha madhūcchiṣṭaṃ ghṛtaṃ vā kupitaḥ pivet
godhūmacūrṇaṃ payasā bahusarpiḥplutaṃ pivet
33.77
ānūparasayuktānvā snehāṃstai lavivarjitān
śyāmātrivṛdvipakvaṃ vā payo dadyādvirecanam
33.78
asakṛtpittaharaṇaṃ pāyasapratibhojanam
yat kiñcidguru medhyaṃ ca śleṣmakāri ca bhojanam
33.79
sarvaṃ tadatyagnihitaṃ bhuktvā ca svapanaṃ divā
āhāramagniḥ pacati doṣānāhāravarjitaḥ
33.80
dhātṛn kṣīṇeṣu doṣeṣu jīvitaṃ dhātusaṃkṣaye
etanprakṛtyaiva viruddhamannaṃ saṃyogasaṃskāravaśena cedam
ityādyavijñāya yatheṣṭaceṣṭāścaranti ye cāgnibalasya śaktiḥ
33.8132
tasmādagniṃ pālayetsarvayatnaistasmin naṣṭe yāti nā nāśameva
doṣairgraste grasyate rogasaṅghairmukte tu syānnīrujo dīrghajīvī
33.8132.p1
iti hṛdayapriye dvitīyakhaṇḍe atisāragrahaṇyarthāsicikitsitaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ
Linked texts (2)
- Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Garuḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit