Hridayapriya 36: atha dvādaśo'dhyāyaḥ
Hṛdayapriyā 36
- Language
- Sanskrit
Contents
- 36.17 — 1 part
atha dvādaśo'dhyāyaḥ
36.p1
gulmanidānam
36.1
gulmo'ṣṭadhā pṛthagdoṣaissaṃsṛṣṭairnicayaṃ gataiḥ
ārttavasya ca doṣeṇa nārīṇāṃ jāyate'ṣṭamaḥ
36.2
vātolvaṇā malāstaistaiḥ pṛthak kruddhā diśo'thavā
sarve vā raktayuktā vā mahāsroto'nuyāyinaḥ
36.3
ūrdhvādhomārgamāvṛtya kurvate śūlapūrvakam
sparśopalabhyaṃ gulmākhyamutplutaṃ granthirūpiṇam
36.4
piṇḍitatvādamūrtto'pi vāyuḥ syānmūrttimāniva
vātāt stambhaśiraśśūlo vyathaḥ plīhāntrakūjanam
36.5
kṛcchrocchvāso viḍgrahaśca kārśyaṃ viṣamavahnitā
vṛddhikṣayānyavasthā ca calanaṃ vividhā rujaḥ
36.6
pittāddāho'mlako mūrcchā gulmaśca sparśanāsahaḥ
svasthānadāho viḍbhedaḥ kaphena kaṭhino guruḥ
36.7
gulmassyāt kasanālasyahṛllāsārucipīnasāḥ
svadoṣasthānadhāmānaḥ sve sve kāle ca rukakarāḥ
36.8
gulmāstrayastu dvandvotthāste syuḥ saṃsṛṣṭalakṣaṇāḥ
sarvajastrītrarugdāhaḥ śīghrapākī ghanonnataḥ
36.9
so'sādhyo raktagulmastu striyā eva prajāyate
vātalāhāraśīlāyāḥ kruddho nāryāssamīraṇaḥ
36.10
niruṇaddhyārtavaṃ yonyāṃ pratimāsamavasthitam
kukṣiṃ karoti tadgarbhaliṅgamāviṣkaroti ca
36.11
yonyāśca srāvadaurgandhyatodaspandanavedanāḥ
śūlaṃ garbhāśaye cānyadvātapittotthagulmavat
36.12
na cāsyā vardhate kukṣirgulma eva tu vardhate
gulme'ntarāśraye vastikukṣihṛtplīhavedanāḥ
36.13
agnivarṇabalabhraṃśo vegānāṃ cāpravartanam
ato viparyayo bāhye koṣṭhāṃgeṣu tu nātiruk
36.14
vaivarṇyamavakāśasya bahirunnatatādhikam
sāṭopamatyugrarujamādhmānamudare bhṛśam
36.15
ūrdhvādho vātarodhena tamānāhaṃ pracakṣate
ghano'ṣṭhīlopamo granthiraṣṭhīlordhvaṃ samunnataḥ
36.16
ānāhaliṅgastiryaktu pratyaṣṭhīlā tadākṛtiḥ
pakvāśayād gudopasthaṃ vāyustīvrarujaḥ prayān
36.17
tunyucyate pratitunī sa evāto viparyaye
udgārabāhulyapurīṣabandhatṛptyakṣamatvāntravikūjanāni
sāṭopamādhmānamapaktṛśaktimāsannagulmasya vadanti cihnam
36.17.p1
gulmacikitsā
36.18
sarvatra prathamaṃ gulme snehasvedairupācaret
36.19
asnehasvedapūrvā hi kriyā gulme na sidhyati
ānāhavedanāstambhavivandheṣu viśeṣataḥ
36.20
srotasāṃ mārdavaṃ kṛtvā jitvā mārutamulvaṇam
bhitvā vibandhaṃ snigdhasya svedo gulmamapohati
36.21
snehapānaṃ hitaṃ gulme viśeṣeṇordhvanābhija
pakvāśayagate vastirubhayaṃ jaṭharāśraye
36.22
punaḥpunarvastikarma praśastaṃ gulmarogiṇām
hiṅgusauvarcalavyoṣaviḍadāḍimadīpyakaiḥ
36.23
puṣkarājājidhānyāmlavetasakṣāracitrakaiḥ
śaṭhīcavyājagandhailāsurasairdadhisaṃyutaiḥ
36.24
śūlānāhaharaṃ sarpissādhayedvātagulminām
punarnavādyaṃ sarpiñca hapuṣādyaṃ ca vā pibet
36.25
laśunādighṛtaṃ tadvadindukāntaṃ ca ṣaṭpalam
vātagulme kapho vṛddho hatvāgnimaruciṃ yadi
36.26
hṛllāsaṃ gauravaṃ tandrāṃ janayedullikhettu tam
sindhūtthapathyākaṇadīpyakānāṃ cūrṇāni toyaiḥ pibatāṃ kavoṣṇaiḥ
prayāti nāśaṃ kaphavātajanmā nārācanirbhinna ivāmayaughaḥ
36.27
trikaṭukamajamorja saindhavaṃ jīrake dve
samadharaṇadhṛtānāmaṣṭamo hiṅgubhāgaḥ
prathamakavaḷabhojyassarṣipiṣā cūrṇako'yaṃ
janayati jaṭharāgniṃ vātagulmaṃ nihanti
36.28
cūrṇaṃ hiṅgvacādyaṃ ca śārdūlākhyaṃ ca śīlayet
36.29
lihyācca hiṅgutriguṇaṃ cūrṇaṃ vaiśvānaraṃ pibet
śuṇṭhyāḥ karṣaṃ gulasya dvau dhautāt kṛṣṇatilātpalam
36.30
khādenekatra saṃcūrṇya koṣṇakṣīrānupo jayet
vātahṛdrogagulmārśāyoniśūlaśakṛdgrahān
36.31
pibederaṇḍatailaṃ vā vātagulmī prasannayā
śleṣmaṇryanubale vāyau pitte tu payasā saha
36.32
pitte vātānuvṛtte tu kṣīreṇāpi prasādhayet
citrakagranthikairaṇḍaśuṇṭhīkvāthaḥ paraṃ hitaḥ
36.33
śūlānāhavibandheṣu sahiṅguviḍasaindhavaḥ
puṣkarairaṇḍayormūlaṃ yavaṃ dhanvayavāṣakam
36.34
jalena kvathitaṃ pītaṃ koṣṭhadāharujāpaham
daśamūlādikaṃ kvāthaṃ saptasāraṃ ca pāyayet
36.35
pittagulme trivṛccūrṇaṃ prapibettriphalānvitam
drākṣāṃ payasyāmmadhukaṃ padmakaṃ candanaṃ madhu
36.36
pibettaṇḍulatoyena pittagulmopaśāntaye
vidāhapūrvarūpe tu śūle vahneśca mārdave
36.37
bahuśo'paharedraktaṃ pittagulme viśeṣataḥ
gulme pākonmukhe sarvāḥ pittavidradhivat kriyāḥ
36.38
śleṣmaje vāmayet pūrvamavāmyamupavāsayet
tiktoṣṇakaṭusaṃsargī vahniṃ sandhukṣayettataḥ
36.39
nimbādibhiśca dviguṇakṣārahiṅgvamlavetasaiḥ
sthiramānāhavadgulmaṃ saṃsvedya vilayedanu
36.40
ghṛtaṃ sakṣārakaḍukaṃ pātavyaṃ kaphagulminām
vyoṣādikaṃ ghṛtaṃ peyaṃ sarpirbhallātakādikam
36.41
kulatthaviśvavahnīnāṃ kaphagulmaharaṃ jalam
viśvābhayādyaṃ śuṇṭhyādyaṃ trikaṭvādyaṃ jalaṃ pibet
36.42
arśo'śmarīgrahaṇuktāḥ kṣārā yojyāḥ kaphodbhavaṇe
kṣārāgadaṃ vā yojyaṃ syāt kaphagulme dṛḍhīkṛte
36.43
ghaṭīyantreṇa saṃgṛhṇan chindyādvā tatpramāṇavit
dahedvā baddhamūlaṃ taṃ hṛtvā raktaṃ śarādibhiḥ
36.44
nābhivastyantrahṛdayaṃ romarājiṃ ca varjayan
tato'gnivege śamite śītairvraṇa iva kriyā
36.45
kuryādasrodbhave gulme snehasvedavirecanam
tilakvātho ghṛtaguḷavyoṣabhāṅgīṃrajonvitaḥ
36.46
peyo raktabhave gulme puṣpe naṣṭe ca yoṣitām
bhāṅgīkṛṣṇākarañjatvaggranthikāmaradārujam
36.47
cūrṇaṃ tilānāṃ kvāthena pītaṃ gulmarujāpaham
palāśakṣārapātre dve dve pātre tailasarpiṣoḥ
36.48
gulmaśaithilyajananīṃ paktvā mātrāṃ prayojayet
na prabhidyeta yadyevaṃ dadyādyonivirecanam
36.49
kṣāreṇa yuktaṃ lavaṇaṃ sudhākṣāreṇa vā tataḥ
tābhyāṃ vā bhāvitān dadyādyonau kaṭukamatsyakān
36.50
kiṇvaṃ vā saguḍakṣīraṃ dadyādyonau viśuddhaye
raktapittaharaṃ kṣāraṃ lehayenmadhusarpiṣā
36.51
vasti sakṣīragomūtraṃ sakṣāraṃ dāśamaulikam
dadyādrakte tvapravṛtte hitaṃ gulmaprabhedanam
36.52
rudhire'tipravṛtte tu raktapittaharāḥ kriyāḥ
kvāthaṃ kaṇāśatāhvādyaṃ dadyādvā laśunādikam
Linked texts (5)
- Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Garuḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Nityanāthatantra — Sanskrit
- Bhaiṣhajyaratnāvalī — Sanskrit