Pramāṇa · Search · About · API

Hridayapriya 36: atha dvādaśo'dhyāyaḥ

Hṛdayapriyā 36

Language
Sanskrit

Contents

atha dvādaśo'dhyāyaḥ

36.p1

gulmanidānam

36.1

gulmo'ṣṭadhā pṛthagdoṣaissaṃsṛṣṭairnicayaṃ gataiḥ
ārttavasya ca doṣeṇa nārīṇāṃ jāyate'ṣṭamaḥ

36.2

vātolvaṇā malāstaistaiḥ pṛthak kruddhā diśo'thavā
sarve vā raktayuktā vā mahāsroto'nuyāyinaḥ

36.3

ūrdhvādhomārgamāvṛtya kurvate śūlapūrvakam
sparśopalabhyaṃ gulmākhyamutplutaṃ granthirūpiṇam

36.4

piṇḍitatvādamūrtto'pi vāyuḥ syānmūrttimāniva
vātāt stambhaśiraśśūlo vyathaḥ plīhāntrakūjanam

36.5

kṛcchrocchvāso viḍgrahaśca kārśyaṃ viṣamavahnitā
vṛddhikṣayānyavasthā ca calanaṃ vividhā rujaḥ

36.6

pittāddāho'mlako mūrcchā gulmaśca sparśanāsahaḥ
svasthānadāho viḍbhedaḥ kaphena kaṭhino guruḥ

36.7

gulmassyāt kasanālasyahṛllāsārucipīnasāḥ
svadoṣasthānadhāmānaḥ sve sve kāle ca rukakarāḥ

36.8

gulmāstrayastu dvandvotthāste syuḥ saṃsṛṣṭalakṣaṇāḥ
sarvajastrītrarugdāhaḥ śīghrapākī ghanonnataḥ

36.9

so'sādhyo raktagulmastu striyā eva prajāyate
vātalāhāraśīlāyāḥ kruddho nāryāssamīraṇaḥ

36.10

niruṇaddhyārtavaṃ yonyāṃ pratimāsamavasthitam
kukṣiṃ karoti tadgarbhaliṅgamāviṣkaroti ca

36.11

yonyāśca srāvadaurgandhyatodaspandanavedanāḥ
śūlaṃ garbhāśaye cānyadvātapittotthagulmavat

36.12

na cāsyā vardhate kukṣirgulma eva tu vardhate
gulme'ntarāśraye vastikukṣihṛtplīhavedanāḥ

36.13

agnivarṇabalabhraṃśo vegānāṃ cāpravartanam
ato viparyayo bāhye koṣṭhāṃgeṣu tu nātiruk

36.14

vaivarṇyamavakāśasya bahirunnatatādhikam
sāṭopamatyugrarujamādhmānamudare bhṛśam

36.15

ūrdhvādho vātarodhena tamānāhaṃ pracakṣate
ghano'ṣṭhīlopamo granthiraṣṭhīlordhvaṃ samunnataḥ

36.16

ānāhaliṅgastiryaktu pratyaṣṭhīlā tadākṛtiḥ
pakvāśayād gudopasthaṃ vāyustīvrarujaḥ prayān

36.17

tunyucyate pratitunī sa evāto viparyaye
udgārabāhulyapurīṣabandhatṛptyakṣamatvāntravikūjanāni
sāṭopamādhmānamapaktṛśaktimāsannagulmasya vadanti cihnam

36.17.p1

gulmacikitsā

36.18

sarvatra prathamaṃ gulme snehasvedairupācaret

36.19

asnehasvedapūrvā hi kriyā gulme na sidhyati
ānāhavedanāstambhavivandheṣu viśeṣataḥ

36.20

srotasāṃ mārdavaṃ kṛtvā jitvā mārutamulvaṇam
bhitvā vibandhaṃ snigdhasya svedo gulmamapohati

36.21

snehapānaṃ hitaṃ gulme viśeṣeṇordhvanābhija
pakvāśayagate vastirubhayaṃ jaṭharāśraye

36.22

punaḥpunarvastikarma praśastaṃ gulmarogiṇām
hiṅgusauvarcalavyoṣaviḍadāḍimadīpyakaiḥ

36.23

puṣkarājājidhānyāmlavetasakṣāracitrakaiḥ
śaṭhīcavyājagandhailāsurasairdadhisaṃyutaiḥ

36.24

śūlānāhaharaṃ sarpissādhayedvātagulminām
punarnavādyaṃ sarpiñca hapuṣādyaṃ ca vā pibet

36.25

laśunādighṛtaṃ tadvadindukāntaṃ ca ṣaṭpalam
vātagulme kapho vṛddho hatvāgnimaruciṃ yadi

36.26

hṛllāsaṃ gauravaṃ tandrāṃ janayedullikhettu tam
sindhūtthapathyākaṇadīpyakānāṃ cūrṇāni toyaiḥ pibatāṃ kavoṣṇaiḥ
prayāti nāśaṃ kaphavātajanmā nārācanirbhinna ivāmayaughaḥ

36.27

trikaṭukamajamorja saindhavaṃ jīrake dve
samadharaṇadhṛtānāmaṣṭamo hiṅgubhāgaḥ
prathamakavaḷabhojyassarṣipiṣā cūrṇako'yaṃ
janayati jaṭharāgniṃ vātagulmaṃ nihanti

36.28

cūrṇaṃ hiṅgvacādyaṃ ca śārdūlākhyaṃ ca śīlayet

36.29

lihyācca hiṅgutriguṇaṃ cūrṇaṃ vaiśvānaraṃ pibet
śuṇṭhyāḥ karṣaṃ gulasya dvau dhautāt kṛṣṇatilātpalam

36.30

khādenekatra saṃcūrṇya koṣṇakṣīrānupo jayet
vātahṛdrogagulmārśāyoniśūlaśakṛdgrahān

36.31

pibederaṇḍatailaṃ vā vātagulmī prasannayā
śleṣmaṇryanubale vāyau pitte tu payasā saha

36.32

pitte vātānuvṛtte tu kṣīreṇāpi prasādhayet
citrakagranthikairaṇḍaśuṇṭhīkvāthaḥ paraṃ hitaḥ

36.33

śūlānāhavibandheṣu sahiṅguviḍasaindhavaḥ
puṣkarairaṇḍayormūlaṃ yavaṃ dhanvayavāṣakam

36.34

jalena kvathitaṃ pītaṃ koṣṭhadāharujāpaham
daśamūlādikaṃ kvāthaṃ saptasāraṃ ca pāyayet

36.35

pittagulme trivṛccūrṇaṃ prapibettriphalānvitam
drākṣāṃ payasyāmmadhukaṃ padmakaṃ candanaṃ madhu

36.36

pibettaṇḍulatoyena pittagulmopaśāntaye
vidāhapūrvarūpe tu śūle vahneśca mārdave

36.37

bahuśo'paharedraktaṃ pittagulme viśeṣataḥ
gulme pākonmukhe sarvāḥ pittavidradhivat kriyāḥ

36.38

śleṣmaje vāmayet pūrvamavāmyamupavāsayet
tiktoṣṇakaṭusaṃsargī vahniṃ sandhukṣayettataḥ

36.39

nimbādibhiśca dviguṇakṣārahiṅgvamlavetasaiḥ
sthiramānāhavadgulmaṃ saṃsvedya vilayedanu

36.40

ghṛtaṃ sakṣārakaḍukaṃ pātavyaṃ kaphagulminām
vyoṣādikaṃ ghṛtaṃ peyaṃ sarpirbhallātakādikam

36.41

kulatthaviśvavahnīnāṃ kaphagulmaharaṃ jalam
viśvābhayādyaṃ śuṇṭhyādyaṃ trikaṭvādyaṃ jalaṃ pibet

36.42

arśo'śmarīgrahaṇuktāḥ kṣārā yojyāḥ kaphodbhavaṇe
kṣārāgadaṃ vā yojyaṃ syāt kaphagulme dṛḍhīkṛte

36.43

ghaṭīyantreṇa saṃgṛhṇan chindyādvā tatpramāṇavit
dahedvā baddhamūlaṃ taṃ hṛtvā raktaṃ śarādibhiḥ

36.44

nābhivastyantrahṛdayaṃ romarājiṃ ca varjayan
tato'gnivege śamite śītairvraṇa iva kriyā

36.45

kuryādasrodbhave gulme snehasvedavirecanam
tilakvātho ghṛtaguḷavyoṣabhāṅgīṃrajonvitaḥ

36.46

peyo raktabhave gulme puṣpe naṣṭe ca yoṣitām
bhāṅgīkṛṣṇākarañjatvaggranthikāmaradārujam

36.47

cūrṇaṃ tilānāṃ kvāthena pītaṃ gulmarujāpaham
palāśakṣārapātre dve dve pātre tailasarpiṣoḥ

36.48

gulmaśaithilyajananīṃ paktvā mātrāṃ prayojayet
na prabhidyeta yadyevaṃ dadyādyonivirecanam

36.49

kṣāreṇa yuktaṃ lavaṇaṃ sudhākṣāreṇa vā tataḥ
tābhyāṃ vā bhāvitān dadyādyonau kaṭukamatsyakān

36.50

kiṇvaṃ vā saguḍakṣīraṃ dadyādyonau viśuddhaye
raktapittaharaṃ kṣāraṃ lehayenmadhusarpiṣā

36.51

vasti sakṣīragomūtraṃ sakṣāraṃ dāśamaulikam
dadyādrakte tvapravṛtte hitaṃ gulmaprabhedanam

36.52

rudhire'tipravṛtte tu raktapittaharāḥ kriyāḥ
kvāthaṃ kaṇāśatāhvādyaṃ dadyādvā laśunādikam

Linked texts (5)