Hridayapriya 37
Hṛdayapriyā 37
- Language
- Sanskrit
Contents
37.1
citrātailaṃ kulasthādyaissudhākṣāraṃ ca pāyayet || 523/2
vātākṣiptaṃ yadā pittaṃ sthitvā hṛdyakhilāṃ tanum
vyāpnuvacchleṣmamāṃsatvagraktaṃ sandūṣya ca tvaci
37.2
hāridraharitonmiśraṃ pāṇḍutvaṃ kurute tadā
pāṇḍuḥ sa pañcadhā doṣaiḥ pṛthak sarvairmṛdo'danāt
37.3
prāgrūpaṃ tasya hṛdayaspandanaṃ rūkṣatā tvaci
aruciḥ pītamūtratvaṃ svedābhāvo'lpavahnitā
37.4
sādaḥ śramo'nilāttatra gātraruk todakampanam
kṛṣṇarūkṣāruṇāsirānakhaviṇmūtranetratā
37.5
śophānāhāsyavairasyaṃ viṭchoṣaḥ pārśvamūrdharuk
pittāddharitapītābhasirāditvaṃ jvarastamaḥ
37.6
tṛṭsvedamūrcchāśītecchā daurgandhyaṃ kaṭuvaktratā
varcobhedo'mlako dāhaḥ kaphācchuklasirāditā
37.7
tandrā lavaṇavaktratvaṃ romaharṣassvarakṣayaḥ
kāsaḥ chardiśca nicayānmiśraliṅgo'tidussahaḥ
37.8
bhuktyā tu mṛdā srotogatayā pāṇḍurogavān
ucchūnanābhipādāsyamehanaḥ śakṛdutsṛjet
37.9
sāsṛkkaphaṃ kṛmiyutaṃ bhinnaṃ vā duṣṭadhātutaḥ
yaḥ pāṇḍurogī seveta pittalaṃ tasya kāmilām
37.10
koṣṭhaśākhāśrayaṃ pittaṃ dagdhvāsṛṅmāṃsamāvahet
hāridranetramūtratvaṅnakhavaktraśakṛttayā
37.11
dāhāvipākatṛṣṇāvān bhekābho durbalendriyaḥ
bhavet pittoddhaṇasyāsau pāṇḍurogādṛte'pi ca
37.12
upekṣayā ca śophāḍhyā sā kṛcchrā kumbhakāmilā
vātapittātmake pāṇḍau śophāḍhyastu halīmakaḥ
37.12.p1
pāṇḍurogacikitsā
37.13
pāṇḍurogī pivetsarpirādau kalyāṇakāhvayam
pañcagavyaṃ mahātiktaṃ śṛtamāragvadhādinā
37.14
snehitaṃ vāmayettīkṣṇaiḥ punaḥ snigdhaṃ ca śodhayet
payasā mūtrayuktena bahuśaḥ kevalena vā
37.15
mūtreṇa piṣṭāṃ pathyāṃ vā tatsiddhaṃ vā phalatrayam
svarṇakṣīrītṛvṛcchyāmābhadradārumahauṣadham
37.16
gomūtrāñjalinā piṣṭaṃ śṛtaṃ tenaiva vā pivet
sādhitaṃ kṣīramebhirvā piveddoṣānulomanam
37.17
mūtre sthitaṃ vā saptāhaṃ payasā'yorajaḥ pivet
jīrṇe kṣīreṇa bhuñjīta rasena madhureṇa vā
37.18
śuddhaścobhayato lihyāt pathyāṃ madhughṛtāplutām
kvāthaṃ punarnavādyaṃ ca vāśādyaṃ ca varādikam
37.19
guḷanāgaramaṇḍūratilāṃśānmānatassamām
pippalīdviguṇāṃ dadyāt guḷikāṃ pāṇḍurogiṇe
37.20
vyoṣādiguḷikā yojyā maṇḍūravaṭakāstathā
bhallātakasya dviguṇo guḷastadviguṇāstilāḥ
37.21
pippalī triphalā caiva viḍaṅgaśca tilaissamāḥ
tallīḍhvā madhusarpibhyāṃ śṛṅgaverabhṛtaṃ payaḥ
37.22
pivedatu punarjīrṇe cāśrīyāt payasaudanam
hanyādvātoddhaṇaṃ pāṇḍuñcāyaṃ yogo halīmakam
37.23
sanāgaraṃ gavāṃ kṣīraṃ kāmilāyāṃ praśasyate
nimbatvagādyaṃ prapibeta kaṣāyaṃ kāmilārtimān
37.24
kṛṣṇaṃ piṣṭanibhaṃ yastu kāmilāyāṃ sṛjenmalam
kapharuddhapathastasya pittaṃ kaphaharairjayet
37.25
snehaprāyaṃ pavanaje snigdhaśītaṃ ca paittike
ślaiṣmike kaṭurūkṣoṣṇaṃ miśraṃ miśre prayojayet
37.26
mṛdaṃ nirghātayet kāyāt tīkṣṇaissaṃśodhanaiḥ puraḥ
balādhānāya sarpīṃṣi śuddhakoṣṭhasya yojayet
37.27
vyoṣabilvādikaṃ sarpiḥ śastaṃ pāṇḍau mṛdudbhave
mṛddveṣaṇāya tallaulye vitared bhāvitāṃ mṛdam
37.28
vellena nimbaprasavaiḥ pāṭhayā mūrvayāthavā
kanīyaḥpañcamūlāmbu śasyate pānabhojane
37.29
rūkṣaśītagurusvāduvyāyāmacalanigrahaiḥ
kaphasammūrcchito vāyuryadā pittaṃ bahiḥ kṣipet
37.30
hāridramūtranetratvakśvetavarcāstato naraḥ
bhavet sāṭopaviṣṭambho guruṇā hṛdayena ca
37.31
daurbalyālpāgnipārśvārtihidhmāśvāsārucijvaraiḥ
rasaistaṃ rūkṣakatvamlaiḥ kulasthotthaiśca bhojayet
37.32
bhṛśāmlatīkṣṇakaṭukalavaṇoṣṇaṃ ca śasyate
sabījapūrakarasaṃ lihyādvyoṣaṃ tathāśayam
37.33
svaṃ pittameti tenāsya śakṛdapyanurajyate
vāyuśca yāti praśamaṃ punaḥ kāmiliko vidhiḥ
37.33.p1
tailamabhyañjane deyaṃ śṛṅgādyaṃ vāmṛtādikam
37.33.p2
śophanidānam
37.34
pittaraktakaphān vāyurduṣṭo duṣṭān bahissirāḥ
37.35
nītvā ruddhagatistairhi kuryāstvaṅmāṃsasaṃśrayam
utsedhaṃ saṃhataṃ śophaṃ tamāhurnicayādataḥ
37.36
sarvaṃ hetuviśeṣaistu rūpabhedānnavātmakam
doṣaiḥ pṛthag dvayaissarvairabhighātādviṣādapi
37.37
dvidhā vā nijamāgantuṃ sarvāṅgaikāṅgajaṃ ca tam
vyādhikarmopavāsā dikṣī ṇasya bhajato drutam
37.38
atimātraṃ hemantaṃ gurvamlasnigdhaśītalam
lavaṇakṣāratīkṣṇoṣṇaśākāmbusvapnajāgarāḥ
37.39
pāṇḍuvīsarpagarbhādyā mithyācārāstathāpare
ūrdhvaṃ kurvanti vakṣasthā doṣā vastigatāstvadhaḥ
37.40
śophaṃ madhye tu madhyasthāssarvaikāṅgeṣu tatsthitāḥ
tatpūrvarūpaṃ davathussirāyāmo'ṅgagauravam
37.41
vātācchophaścalo rūkṣaḥ khararomāruṇāsitaḥ
saṅkocaspandaharṣārtitodabhedaprasuptimān
37.42
kṣiprotthānaśamaśśīghramunnamet pīḍitastanum
snigdhoṣṇamardanaiśśāmyedvātrāvalpo divā mahān
37.43
pītaraktāsitābhāsaḥ pittāddātāmraromakṛt
śīghrānusārapraśamastṛddāhajvaravān mṛduḥ
37.44
kaṇḍūmān pāṇḍuromatvakkaṭhinaśśītaḷo guruḥ
snigdhaḥ sthiro rātribalaḥ cirajanmaśamo himaḥ
37.45
ākrānto nonnamedāśu kaphātsyurdvandvajāstrayaḥ
saṅkarāddoṣaliṅgānāṃ nicayānnicayātmakaḥ
37.46
abhighātena śastrādipātādbhallātakādibhiḥ
sparśāttīkṣṇānilāveśācchophassyāt pittalakṣaṇaḥ
37.47
viṣajassraviṣaprāṇiparisarpaṇamūtraṇāt
viṣavṛkṣānilasparśānnakhadaṃṣṭrānipātanāt
37.48
mṛduścalo'valambī ca śīghradāharujākaraḥ
navo'nupadravaśśophassādhyo'sādhyaḥ pureritaḥ
37.48.p1
śophacikitsā
37.49
śophe sarvāṅgage sāme laghu bhuktvāmbhasā pibet
koṣṇena vijayāśuṇṭhīśophaghnīdārucūrṇitam
37.50
nāgarātiviṣādāruviḷaṅgendrayavauṣaṇam
navāyasaṃ vā doṣāḍhyaḥ śuddhyai mūtraharītakīm
37.51
varākvāthena kaṭukākumbhāyastryūṣaṇāni vā
nirāmo baddhaśamalaḥ pibecchvayathupīḍitaḥ
37.52
trikaṭutrivṛtādantīcitrakaissādhitaṃ payaḥ
śuṇṭhyādikaṃ ca pathyādyaṃ kvāthaṃ vā nāgarodbhavam
37.53
hitaṃ kṛṣṇādikaṃ cūrṇaṃ sarpirādrakasādhitam
ghṛtaṃ yavānikādyaṃ vā yathāvasthaṃ prayojayet
37.54
purāṇayavaśālyannaṃ daśamūlāmbusādhitam
alpamalpapaṭusnehaṃ bhojanaṃ śvayathorhitam
37.55
kṣāravyoṣānvitā maudgāḥ kaulasthāśca rasā hitāḥ
daśamūlādikaṃ tailamabhyaṅgāya prayojayet
37.56
śaileyādigaṇo lepe taile snānajale hitaḥ
punarnavarasaistailaṃ mustākalkaṃ vipācitam
37.57
takrayuktamathābhyaṅgāt pāṇḍuśophavināśanam
athā'nilotthe śvayathau māsārdhaṃ trivṛtaṃ pibet
37.58
tailaṃ cairaṇḍajaṃ vātaviṭvibandhe payoyutam
svedābhyaṅgān samīraghnān lepamekāṅkaje punaḥ
37.59
mātuluṅgāgnimanthena śuṇṭhīhiṃsrāmarāhvayaiḥ
paitte tiktaṃ pibet sarpirnyagrodhādyena vā śṛtam
37.60
kṣīraṃ tṛḍdāhamoheṣu lepābhyaṅgāśca śītaḷāḥ
āragvadhādinā siddhaṃ tailaṃ śleṣmodbhave pibet
37.61
kṣāracūrṇāsavāriṣṭamūtratakrāṇi śīlayet
kṛṣṇāpurāṇapiṇyākaśigrutvaksikatā'tasīḥ
37.62
pralepā mardane yuṃjyātsukhoṣṇā mūtrakalkitaḥ
yathādoṣaṃ yathāsannaṃ śuddhiraktāvasecane
37.63
kurvīta miśradoṣeṣu doṣodrekavaśāt kriyām
amṛtādyamajājyādyaṃ pibecca kṣataje punaḥ
37.64
śodhanaṃ raktamokṣaṃ ca lepādyāḥ saghṛtā himāḥ
śophe viṣabhave sarvaṃ viṣahāri ca yojayet
37.65
gauḍaṃ dadhi ca piṣṭānnaṃ gurvarasātmyaṃ vidāhi ca
divāsvapnaṃ maithunaṃ ca marutsevāṃ vivarjayet
Linked texts (2)
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Yogaratnākara (Mayūrapāda Bhikṣu) — Mayūrapāda Bhikṣu 1700, Sanskrit