Hridayapriya 38: atha caturdaśo'dhyāyaḥ
Hṛdayapriyā 38
- Language
- Sanskrit
Contents
atha caturdaśo'dhyāyaḥ
38.p1
udaranidānam
38.1
rogāssarve'pi mande'gnau nitarāmudarāṇi tu
ajīrṇānmalinaiścānnairjāyante malasañcayāt
38.2
ūrdhvādho dhātavo rudhvā vāhinīrambuvāhinīḥ
prāṇāgnyapānān sandūṣya kuryustvaṅmāṃsasandhigāḥ
38.3
ādhmāpya kukṣimudaramaṣṭadhā tacca bhidyate
pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca plīhabaddhakṣatodakaiḥ
38.4
tenārtāḥ śuṣkatālvoṣṭhāśśūnapādakarānanāḥ
naṣṭaceṣṭābalāhārāḥ kṛśāḥ prādhmātakukṣayaḥ
38.5
syuḥ pretarūpāḥ puruṣā bhāvinastasya lakṣaṇam
kṣuddināśo vidāhaśca jīrṇājīrṇānabhijñatā
38.6
alpe'pi ceṣṭite śvāso viḍvṛddhiścāpravartanam
sarvodareṣu cādhmānaṃ śopho'nte cāmbusambhavaḥ
38.7
māruto hṛtkaṭīnābhipāyuvaṃkṣaṇavedanaḥ
saśabdo niścarenmūtramalpaṃ syādvirasaṃ mukham
38.8
tatra vātodare śophaḥ pāṇipānmuṣkakukṣiṣu
pārśvodarakaṭīpṛṣṭhanābhirukparvabhedanam
38.9
śuṣkakāso'ṅgamardo'dhogurutātimalagrahaḥ
śyāvāruṇatvagāditvamakasmādvṛddhihānayaḥ
38.10
kṛṣṇāyuṇasirāvyāptiḥ kāṭhinyaṃ vividhā rujaḥ
pittodare jvaro mūrcchā dāhastṛṭkaṭukāsyatāḥ
38.11
bhramo'tisāraḥ pītatvaṃ tvagādāvudaraṃ harit
pītatāmrasirānaddhaṃ sasvedaṃ mṛdu soṣma ca
38.12
śleṣmodare'ṅgasadanaṃ svāpaśvayathugauravam
nidrotklesharedruciśvāsakāsaśuklatvagāditā
38.13
udaraṃ stimitaṃ snigdhaṃ śuklarājītataṃ mahat
cirābhivṛddhiḥ kaṭhinaṃ śītasparśaṃ guru sthiram
38.14
miśraliṅgaṃ tridoṣaissyāt krūraṃ mūrcchābhramānvitam
bādhate tacca nitarāṃ śītavātābhradarśanaiḥ
38.15
karśanātivyavāyādyaiḥ sthānabhraṣṭo vivardhate
plīhā yadā pravṛddhena śoṇitenāpi vā tadā
38.16
so'ṣṭhīlavātikaṭhinaḥ pronnataḥ kūrmapṛṣṭhavat
krameṇa vardhamānaśca kukṣāvudaramāvahet
38.17
yakṛtāpi tathā vidyādvivarṇaṃ cāruṇaṃ ca vā
udāvartarujānāhairmohatṛḍdahanajvaraiḥ
38.18
gauravārucikāṭhinyairvidhāttatra malān kramāt
pakṣmavālaissahānnena bhuktairbaddhāyane gude
38.19
arśobhirvāpyudāvartāt kruddho'pānaḥ karoti ca
jaṭharaṃ mūḍhavātāḍhyaṃ pārśvahṛnnābhirukaram
38.20
bhuktairasthyādibhiḥ śalyaiḥ sānnairatyaśanena vā
bhidyate pacyate cāntraṃ tacchidraiśca sravedbahiḥ
38.21
jalaṃ śeṣaṃ ca jaṭhare pūrṇaṃ jaṭharamāvahet
vardhate tadadho nābherāśu caiti jalātmatām
38.22
śvāsatṛḍbhramasaṃyuktaṃ prāhuḥ chidrodaraṃ hi tat
pravṛttasnehapānādessahasāmāṃmbupāyinaḥ
38.23
atyambupānānmandāgneḥ kruddhaḥ kaphayuto marut
tadeva vardhayettoyaṃ tena syādudaraṃ mahat
38.24
kāsaśvāsāruciyutaṃ gudasrutirujānvitam
toyapūrṇahṛdisparśaṃ nānāvarṇasirātatam
38.25
jalodaraṃ mahatsnigdhaṃ sthiramāvṛttanābhi tat
upekṣayā ca sarveṣu sandhisrotomukhānyapi
38.26
doṣāḥ paktvā dravīkuryustena syācca jalātmakaḥ
vātapittakaphaplīhasannipātadakodaram
38.27
kṛcchraṃ yathottaraṃ pakṣāt paraṃ prāyo'pare hataḥ
janmanaivodaraṃ sarvaṃ prāyaḥ kṛcchratamaṃ matam
38.27.p1
balinastadajātāmbu yatnasādhyaṃ navotthitam
38.27.p2
udaracikitsā
38.28
doṣātimātropacayāt srotomārganirodhanāt
38.29
sambhavatyudaraṃ tasmānnityaṃ tatra virecayet
pāyayettailamairaṇḍaṃ samūtraṃ sapayo'pi vā
38.30
māsaṃ dvau vāthavā gavyaṃ mūtraṃ māhiṣameva vā
dāhamūrcchābhitāpe tu gokṣīreṇāśanaṃ hitam
38.31
rūkṣe vātottare sarpirjaṭharaghnaṃ ca yojayet
ṣaṭpalaṃ daśamūlāmbu mastvardhāṭakasādhitam
38.32
yadvā mastructtvāḍhake siddhaṃ nāgaraṃ triphalāyutam
prasthaṃ tailaghṛtādvātakaphagulmodarāpaham
38.33
snehāllabdhe bale śānte pavane ca virecayet
paṭolamūlaṃ triphalāṃ niśāṃ vellaṃ ca kārṣikam
38.34
kampilyanīlinīkumbhabhāgān dvitricaturguṇān
pibet saṃcūrṇya mūtreṇa śuddho'dyāllaghudīpanam
38.35
yūṣairannaṃ tataḥ kṣīraṃ savyoṣaṃ ṣaḍahaṃ pibet
evaṃ punaḥ punaryuktaṃ hanti sarvodarāṇyupi
38.36
gavākṣīṃ śaṅkhinīṃ dantīṃ tilvakasya tvacaṃ vacām
pibet karkandhumṛdvīkākolāmbhomūtraśīdhubhiḥ
38.37
cūrṇaṃ nārācakākhyaṃ vā kalpoktaṃ vā virecanam
harītakīghṛtaṃ dadyāccūrṇaṃ vā trivṛtādikam
38.38
dadhimaṇḍāḍhake siddhaṃ snukakṣīrapalakalpitam
ghṛtaprasthaṃ mātrayā tu pibejjaṭharaśāntaye
38.39
kṣīradroṇāt sudhākṣīraprasthārthasahitāddadhi
jātaṃ mathitvā tatsarpissiddhamitthaṃ ca tadguṇam
38.40
kvāthena kalkena virecanānāṃ
sarpiḥ śṛtaṃ snukūpayasā sametam
virekayogāt sakalodarāṇi
praṇāśayejjyotirivāndhakāram
38.41
devadārvādinā lepaṃ vṛścikāḷyādi secanam
arkādikaṃ ca gomūtre hitaṃ lepe ca secane
38.42
viriktaṃ mlānamudaraṃ sveditaṃ sālvalādibhiḥ
vāsasā veṣṭayedevaṃ vāyurnādhmāpayeta punaḥ
38.43
āragvadhaprakathitaḥ kaṣāyaḥ
sarvodarāptaṃ kurute daśāhāt
tathābhayāṃbhaḥ kaṇareṇumiśraṃ
kṛṣṇābhayairaṇḍaśiphāśrutaṃ ca
38.44
pippalīkalkamekaṃ vā pibet prātaḥ sukhāmbunā
jaṭharāṇāṃ nivṛtyarthaṃ kṣārarāśī vā śilājatu
38.45
iti sāmānyataḥ proktamatha vātottarodare
snigdhasvinnāviriktasya vātaghnā vastayo hitāḥ
38.46
avirecyasya śamanā vastikṣīraghṛtādayaḥ
pitte tu svāduvargeṇa siddhaṃ syāt snehane ghṛtam
38.47
triphalātrivṛtāśyāmāpakvaṃ sarpirvirecane
pittaghnā vastayo'pīṣṭā jaṭharāgnivale sati
38.48
vatsakādivipakvena kaphe saṃsnehya sarpiṣā
svinnaṃ snukkṣīrasiddhena balavantaṃ virecayet
38.49
mūtratryūṣaṇatailāḍhyo nirūho'sya tato hitam
muṣkakādivipakvena snehenānvāsayedapi
38.50
bhojanaṃ vyoṣasiddhena kaulatthena rasena vā
kṣāraṃ hiṅgvādikaṃ dadyāt kaphastyānasthirodare
38.51
upanāhaṃ sasiddhārthakiṇvairvājeśca mūlakāt
kalki tairadarasvedamabhīkṣṇaṃ cāsya yojayet
38.52
sannipātodaraṃ kuryānnānikṣīṇabalāgnale
doṣodrekānurodhena pratyākhyāya kriyāmimām
38.53
kriyātivṛtte jaṭhare tridoṣe tu viśeṣataḥ
dadyādāpṛcchya tajjātīn pātuṃ madyena kalkitam
38.64
mūlaṃ kākāda
satailalavaṇaṃ dadyānnirūhaṃ sānuvāsanam
udāvartaharaṃ karma kuryādūrdhvo'nilāpaham
38.65
baddhodaranivṛtyarthamarśaḥkarmāvacārayet
kṛṣnālaśunapathyānāṃ pākyameraṇḍatailavat
38.66
pibato vilayaṃ yāti plīhabaddhodaraṃ dhruvam
chidrodarasrute svedaṃ śleṣmodaravadācaret
38.67
jātaṃ jātaṃ jalaṃ srāvyamevaṃ tadyāpayed bhiṣak
saubhāñjanasya niṣkvāthaṃ sarpissaindhavasaṃyutam
38.68
kṣatodare prayuñjīta karmāntarvidradhīritam
apāṃ doṣaharāṇyādau yojayedudakodare
38.69
mūtrayuktāni tīkṣṇāni vividhakṣāravanti ca
dīpanīyaiḥ kaphaghnaiśca tamāhārairupācaret
38.70
kṣārādiguḷikāṃ dadyādviśeṣeṇa jalodare
hitaṃ godhūmamudgādyamaśane pānakalpane
38.71
tattaddoṣāpaham̐ssiddhamauṣadhaiśca vidhīyate
ityaśāntau tu sajale jaṭhare tarjanaṃ hitam
38.72
vātaghnatailaiḥ snigdhasya svinnasyoṣṇāmbunā bhiṣak
vastreṇa veṣṭite kukṣau nābhitaścaturaṅgulāt
38.73
vāme pārśve tu jaṭharaṃ muktvā bhitvāṅgulāntaram
nidhāya nāḷīṃ tatrādhaḥ srāvayedardhamambhasaḥ
38.74
athāsya nāḷīmākṛṣya tailena lavaṇena ca
vraṇamabhyajya badhvā ca veṣṭayedvāsasodaram
38.75
tṛtīye'hni caturthe vā yāvadvā ṣoḍaśaṃ dinam
tasya viśramya viśramya srāvayedalpaśo jalam
38.76
viveṣṭayet gāḍhataraṃ jaṭharaṃ ca ślathāślatham
nissrute laṅghitaḥ peyāmasnehalavaṇāṃ pibet
38.77
syāt kṣīravṛttiṣṣaṇmāsān trīn peyāṃ payasā pibet
trīṃścānnān payasaivādyāt jīrṇaśyāmākakodravaiḥ
38.78
hitāhāro jayedvarṣāt krameṇa salolodaram
prayogāṇāṃ ca sarveṣāmante kṣīraṃ prayojayet
38.78.p1
kṣīṇe valyaṃ doṣaharaṃ dhāturathairyakaraṃ ca yat
Linked texts (3)
- Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Carakasaṃhitā — Agniveśa (Āyurveda) & Caraka, Sanskrit
- Garuḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit