Pramāṇa · Search · About · API

Hridayapriya 38: atha caturdaśo'dhyāyaḥ

Hṛdayapriyā 38

Language
Sanskrit

Contents

atha caturdaśo'dhyāyaḥ

38.p1

udaranidānam

38.1

rogāssarve'pi mande'gnau nitarāmudarāṇi tu
ajīrṇānmalinaiścānnairjāyante malasañcayāt

38.2

ūrdhvādho dhātavo rudhvā vāhinīrambuvāhinīḥ
prāṇāgnyapānān sandūṣya kuryustvaṅmāṃsasandhigāḥ

38.3

ādhmāpya kukṣimudaramaṣṭadhā tacca bhidyate
pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca plīhabaddhakṣatodakaiḥ

38.4

tenārtāḥ śuṣkatālvoṣṭhāśśūnapādakarānanāḥ
naṣṭaceṣṭābalāhārāḥ kṛśāḥ prādh‍mātakukṣayaḥ

38.5

syuḥ pretarūpāḥ puruṣā bhāvinastasya lakṣaṇam
kṣuddināśo vidāhaśca jīrṇājīrṇānabhijñatā

38.6

alpe'pi ceṣṭite śvāso viḍvṛddhiścāpravartanam
sarvodareṣu cādhmānaṃ śopho'nte cāmbusambhavaḥ

38.7

māruto hṛtkaṭīnābhipāyuvaṃkṣaṇavedanaḥ
saśabdo niścarenmūtramalpaṃ syādvirasaṃ mukham

38.8

tatra vātodare śophaḥ pāṇipānmuṣkakukṣiṣu
pārśvodarakaṭīpṛṣṭhanābhirukparvabhedanam

38.9

śuṣkakāso'ṅgamardo'dhogurutātimalagrahaḥ
śyāvāruṇatvagāditvamakasmādvṛddhihānayaḥ

38.10

kṛṣṇāyuṇasirāvyāptiḥ kāṭhinyaṃ vividhā rujaḥ
pittodare jvaro mūrcchā dāhastṛṭkaṭukāsyatāḥ

38.11

bhramo'tisāraḥ pītatvaṃ tvagādāvudaraṃ harit
pītatāmrasirānaddhaṃ sasvedaṃ mṛdu soṣma ca

38.12

śleṣmodare'ṅgasadanaṃ svāpaśvayathugauravam
nidrotklesharedruciśvāsakāsaśuklatvagāditā

38.13

udaraṃ stimitaṃ snigdhaṃ śuklarājītataṃ mahat
cirābhivṛddhiḥ kaṭhinaṃ śītasparśaṃ guru sthiram

38.14

miśraliṅgaṃ tridoṣaissyāt krūraṃ mūrcchābhramānvitam
bādhate tacca nitarāṃ śītavātābhradarśanaiḥ

38.15

karśanātivyavāyādyaiḥ sthānabhraṣṭo vivardhate
plīhā yadā pravṛddhena śoṇitenāpi vā tadā

38.16

so'ṣṭhīlavātikaṭhinaḥ pronnataḥ kūrmapṛṣṭhavat
krameṇa vardhamānaśca kukṣāvudaramāvahet

38.17

yakṛtāpi tathā vidyādvivarṇaṃ cāruṇaṃ ca vā
udāvartarujānāhairmohatṛḍdahanajvaraiḥ

38.18

gauravārucikāṭhinyairvidhāttatra malān kramāt
pakṣmavālaissahānnena bhuktairbaddhāyane gude

38.19

arśobhirvāpyudāvartāt kruddho'pānaḥ karoti ca
jaṭharaṃ mūḍhavātāḍhyaṃ pārśvahṛnnābhirukaram

38.20

bhuktairasthyādibhiḥ śalyaiḥ sānnairatyaśanena vā
bhidyate pacyate cāntraṃ tacchidraiśca sravedbahiḥ

38.21

jalaṃ śeṣaṃ ca jaṭhare pūrṇaṃ jaṭharamāvahet
vardhate tadadho nābherāśu caiti jalātmatām

38.22

śvāsatṛḍbhramasaṃyuktaṃ prāhuḥ chidrodaraṃ hi tat
pravṛttasnehapānādessahasāmāṃmbupāyinaḥ

38.23

atyambupānānmandāgneḥ kruddhaḥ kaphayuto marut
tadeva vardhayettoyaṃ tena syādudaraṃ mahat

38.24

kāsaśvāsāruciyutaṃ gudasrutirujānvitam
toyapūrṇahṛdisparśaṃ nānāvarṇasirātatam

38.25

jalodaraṃ mahatsnigdhaṃ sthiramāvṛttanābhi tat
upekṣayā ca sarveṣu sandhisrotomukhānyapi

38.26

doṣāḥ paktvā dravīkuryustena syācca jalātmakaḥ
vātapittakaphaplīhasannipātadakodaram

38.27

kṛcchraṃ yathottaraṃ pakṣāt paraṃ prāyo'pare hataḥ
janmanaivodaraṃ sarvaṃ prāyaḥ kṛcchratamaṃ matam

38.27.p1

balinastadajātāmbu yatnasādhyaṃ navotthitam

38.27.p2

udaracikitsā

38.28

doṣātimātropacayāt srotomārganirodhanāt

38.29

sambhavatyudaraṃ tasmānnityaṃ tatra virecayet
pāyayettailamairaṇḍaṃ samūtraṃ sapayo'pi vā

38.30

māsaṃ dvau vāthavā gavyaṃ mūtraṃ māhiṣameva vā
dāhamūrcchābhitāpe tu gokṣīreṇāśanaṃ hitam

38.31

rūkṣe vātottare sarpirjaṭharaghnaṃ ca yojayet
ṣaṭpalaṃ daśamūlāmbu mastvardhāṭakasādhitam

38.32

yadvā mastructtvāḍhake siddhaṃ nāgaraṃ triphalāyutam
prasthaṃ tailaghṛtādvātakaphagulmodarāpaham

38.33

snehāllabdhe bale śānte pavane ca virecayet
paṭolamūlaṃ triphalāṃ niśāṃ vellaṃ ca kārṣikam

38.34

kampilyanīlinīkumbhabhāgān dvitricaturguṇān
pibet saṃcūrṇya mūtreṇa śuddho'dyāllaghudīpanam

38.35

yūṣairannaṃ tataḥ kṣīraṃ savyoṣaṃ ṣaḍahaṃ pibet
evaṃ punaḥ punaryuktaṃ hanti sarvodarāṇyupi

38.36

gavākṣīṃ śaṅkhinīṃ dantīṃ tilvakasya tvacaṃ vacām
pibet karkandhumṛdvīkākolāmbhomūtraśīdhubhiḥ

38.37

cūrṇaṃ nārācakākhyaṃ vā kalpoktaṃ vā virecanam
harītakīghṛtaṃ dadyāccūrṇaṃ vā trivṛtādikam

38.38

dadhimaṇḍāḍhake siddhaṃ snukakṣīrapalakalpitam
ghṛtaprasthaṃ mātrayā tu pibejjaṭharaśāntaye

38.39

kṣīradroṇāt sudhākṣīraprasthārthasahitāddadhi
jātaṃ mathitvā tatsarpissiddhamitthaṃ ca tadguṇam

38.40

kvāthena kalkena virecanānāṃ
sarpiḥ śṛtaṃ snukūpayasā sametam
virekayogāt sakalodarāṇi
praṇāśayejjyotirivāndhakāram

38.41

devadārvādinā lepaṃ vṛścikāḷyādi secanam
arkādikaṃ ca gomūtre hitaṃ lepe ca secane

38.42

viriktaṃ mlānamudaraṃ sveditaṃ sālvalādibhiḥ
vāsasā veṣṭayedevaṃ vāyurnādhmāpayeta punaḥ

38.43

āragvadhaprakathitaḥ kaṣāyaḥ
sarvodarāptaṃ kurute daśāhāt
tathābhayāṃbhaḥ kaṇareṇumiśraṃ
kṛṣṇābhayairaṇḍaśiphāśrutaṃ ca

38.44

pippalīkalkamekaṃ vā pibet prātaḥ sukhāmbunā
jaṭharāṇāṃ nivṛtyarthaṃ kṣārarāśī vā śilājatu

38.45

iti sāmānyataḥ proktamatha vātottarodare
snigdhasvinnāviriktasya vātaghnā vastayo hitāḥ

38.46

avirecyasya śamanā vastikṣīraghṛtādayaḥ
pitte tu svāduvargeṇa siddhaṃ syāt snehane ghṛtam

38.47

triphalātrivṛtāśyāmāpakvaṃ sarpirvirecane
pittaghnā vastayo'pīṣṭā jaṭharāgnivale sati

38.48

vatsakādivipakvena kaphe saṃsnehya sarpiṣā
svinnaṃ snukkṣīrasiddhena balavantaṃ virecayet

38.49

mūtratryūṣaṇatailāḍhyo nirūho'sya tato hitam
muṣkakādivipakvena snehenānvāsayedapi

38.50

bhojanaṃ vyoṣasiddhena kaulatthena rasena vā
kṣāraṃ hiṅgvādikaṃ dadyāt kaphastyānasthirodare

38.51

upanāhaṃ sasiddhārthakiṇvairvājeśca mūlakāt
kalki tairadarasvedamabhīkṣṇaṃ cāsya yojayet

38.52

sannipātodaraṃ kuryānnānikṣīṇabalāgnale
doṣodrekānurodhena pratyākhyāya kriyāmimām

38.53

kriyātivṛtte jaṭhare tridoṣe tu viśeṣataḥ
dadyādāpṛcchya tajjātīn pātuṃ madyena kalkitam

38.64

mūlaṃ kākāda
satailalavaṇaṃ dadyānnirūhaṃ sānuvāsanam
udāvartaharaṃ karma kuryādūrdhvo'nilāpaham

38.65

baddhodaranivṛtyarthamarśaḥkarmāvacārayet
kṛṣnālaśunapathyānāṃ pākyameraṇḍatailavat

38.66

pibato vilayaṃ yāti plīhabaddhodaraṃ dhruvam
chidrodarasrute svedaṃ śleṣmodaravadācaret

38.67

jātaṃ jātaṃ jalaṃ srāvyamevaṃ tadyāpayed bhiṣak
saubhāñjanasya niṣkvāthaṃ sarpissaindhavasaṃyutam

38.68

kṣatodare prayuñjīta karmāntarvidradhīritam
apāṃ doṣaharāṇyādau yojayedudakodare

38.69

mūtrayuktāni tīkṣṇāni vividhakṣāravanti ca
dīpanīyaiḥ kaphaghnaiśca tamāhārairupācaret

38.70

kṣārādiguḷikāṃ dadyādviśeṣeṇa jalodare
hitaṃ godhūmamudgādyamaśane pānakalpane

38.71

tattaddoṣāpaham̐ssiddhamauṣadhaiśca vidhīyate
ityaśāntau tu sajale jaṭhare tarjanaṃ hitam

38.72

vātaghnatailaiḥ snigdhasya svinnasyoṣṇāmbunā bhiṣak
vastreṇa veṣṭite kukṣau nābhitaścaturaṅgulāt

38.73

vāme pārśve tu jaṭharaṃ muktvā bhitvāṅgulāntaram
nidhāya nāḷīṃ tatrādhaḥ srāvayedardhamambhasaḥ

38.74

athāsya nāḷīmākṛṣya tailena lavaṇena ca
vraṇamabhyajya badhvā ca veṣṭayedvāsasodaram

38.75

tṛtīye'hni caturthe vā yāvadvā ṣoḍaśaṃ dinam
tasya viśramya viśramya srāvayedalpaśo jalam

38.76

viveṣṭayet gāḍhataraṃ jaṭharaṃ ca ślathāślatham
nissrute laṅghitaḥ peyāmasnehalavaṇāṃ pibet

38.77

syāt kṣīravṛttiṣṣaṇmāsān trīn peyāṃ payasā pibet
trīṃścānnān payasaivādyāt jīrṇaśyāmākakodravaiḥ

38.78

hitāhāro jayedvarṣāt krameṇa salolodaram
prayogāṇāṃ ca sarveṣāmante kṣīraṃ prayojayet

38.78.p1

kṣīṇe valyaṃ doṣaharaṃ dhāturathairyakaraṃ ca yat

Linked texts (3)